Dına orkestri qalaı quryldy?

Tókpe kúıdiń týyn tikken batys óńirinde zamanaýı orkestr qurýǵa 1950 jyldary Gýrev oblystyq at­qarý komıtetine basshylyqqa kelgen belgili memleket jáne qoǵam qaı­rat­keri Nurtas Ońdasynovtyń bas­tamasy negiz bolǵan. Soǵystan keıingi eldiń eńsesin kóterý ári dástúrli kúı óneri mektebin jańǵyrtý maqsatynda sol jyldary aýyl-aımaqtarda kór­kemónerpazdar baıqaýlary kóp­tep uıym­dastyrylatyn. Bul baı­qaýlardan soń oblys, aýdan  kóle­minde dombyra orkestrlerin qurý mindettelgen. Ol úshin uıymdastyrý isine qabiletti kásibı mýzykant mamandar qajet edi.

Bul jóninde osy óner ujymyn uıymdastyrýdyń basy-qasynda bolǵan qobyzshy, Qazaqstan  Res­pýblıkasynyń eńbek sińirgen qaı­ratkeri, elimizdiń batys óńi­rin­de qobyzshylar mektebiniń ne­gi­zin qalaǵan mýzykant Raýshan Nur­peıisova: «N.Ońdasynov Aty­raýda mýzykalyq kollektıv qurý úshin táji­rıbeli mýzykant izdepti. Sodan «Almatyda Seıilhan men Raýshan bar, bireýi – dombyrashy, bireýi – qobyzshy» dep estıdi. N.Ońdasynov A.Jubanovqa habarlasyp, 1956 jyly Mádenıet mınıstrligi arqyly bizdi shaqyrtty.  Kúndiz-túni jumys istedik. Mańǵystaýdyń, Gýrevtiń ónerpazdaryn daıyndap, 1957 jyly maýsym aıynda ótken oblys jastary men stýdentteriniń I festıvalinde 500-den astam dombyrashydan turatyn orkestrdiń konsertin berdik. Bir aıta ketetin derek, sonda aramyzda Ábish Kekilbaev pen Farıza Ońǵarsynova da boldy. Orkestr Dáýletkereıdiń «Qos alqa», Qurmanǵazynyń «Adaı» kúılerin oryndady. Ashyq aspan astynda bes júz dombyranyń úni kúm­birlegende tebirenbegen jan qal­mady. Sol dombyrashylardyń ara­­synan  júz adamdy tańdap alyp, nota úıretetin kýrs ashtyq. Klas­sıkalyq shyǵarmalar men qazaq kúı­lerin úırettik. 1957 jyly 23 qazan­da oblystyq partııa jáne atqarý komı­tetteriniń birikken qaýlysymen orkestrimizge Dına Nurpeıisovanyń esimi berildi. Quramynda 50 adam bar orkestr 1958 jyly Máskeýde ótken qazaq ádebıeti men óneriniń onkúndigine qatysyp, laýreat atandy. Seıilhan kórkemdik jetekshi ári dırıjer, al men konsertmeısteri boldym. Kúnine 10-12 saǵat da­ıyndalatynbyz. Orkestr basynda «Munaıshylar saraıynyń halyq aspap­tary orkestri» dep ataldy. Bárine kómektesken Nurtas Oń­dasynov edi. Ustazymyz Ahmet Juba­nov kezdesken saıyn aqylyn aıtatyn. Sol Ahańnyń tapsyrmasymen 1957 jyly Dına atyndaǵy orkestrdi qurdyq», dep eske alady.

Iá, Dına atyndaǵy orkestr S.Qu­saıynov pen R.Nurpeıisovanyń uıym­­das­tyrýshylyq qabiletteri men eńbek­­qorlyqtarynyń arqasynda aıaq­­­tan turyp ketti dese de bolady. Qos ónerpaz ulaǵatty ustazy Ahmet Juba­­novtyń aqyl-keńesimen, Nurtas Ońdasynovtaı qoǵam qaıratkeriniń qoldaýymen teńdesi joq óner ordasyn dúnıege ákeldi, qaıratker aǵa­larynyń senimin aqtady. Osydan bastap  qos ishekti dombyraǵa til bitirgen Atyraý óńiriniń ónerpazdary Qurmanǵazy, Dáýletkereı, Dına syndy uly kúıshilerdiń shyǵarmalaryn zamanaýı orkestr tilinde sóıletip, batys kompozıtorlarynyń týyndy­laryn meńgerdi. Repertýar, oryndaý­shylardyń mýzykalyq saýattylyǵy, aspaptardyń túri men daýysyna erekshe kóńil bólindi. Ujymdyq óner sanalatyn orkestr úshin óte mańyzdy qobyz aspabynyń engizilýi tikeleı R.Nurpeıisovanyń eńbegi desek artyq emes.

Seıilhan Qusaıynov pen Raýshan Nurpeıisova sol jyldary dál osy Atyraýda mýzykalyq ýchılısheniń de negizin qalady. 1958 jyly ashylǵan mýzyka ýchılıshesine S.Qusaıynov  dırektor bolyp taǵaıyndalǵan. Oǵan ýchılısheniń materıaldyq-tehnıkalyq bazasyn jasaqtaý, oqý baǵdarlamasyn úılestirý, notalyq ádebıetter, oqý­lyqtar, mýzykalyq aspaptar jı­naqtaý, oqytýshylar ujymyn uıym­dastyrý sııaqty mindetter júk­teldi.  Mýzykalyq aspaptar tapshy kez,  ke­dergi kóp. Orkestrge qajetti dombyra, qobyz, bas dombyra, bas qobyz as­paptaryn jasaý qolǵa alyndy. Ýchı­lısheniń alǵashqy oqytýshylary I.Koltaıs, O.Gerlah, R.Nurpeıisova, B.Rzahanov, M.Quspanalıev, E.Nurashev jan aıamaı  eńbek etti. Olar kúndiz sabaq ótkizip, túnde kúıler men shyǵar­malardy notaǵa túsirýmen aınalysatyn. Mine, osyndaı zor eńbekpen qu­rylǵan, búginde Atyraý mýzyka kolledji dep atalatyn óner ujymy 2018 jyly óziniń qurylǵanyna 60 jyl tolýyn atap ótti. Ulttyq mýzyka óneriniń kásibı damýyna súbeli úles qosyp kele jatqan kolledjdiń mereıtoıyna Raýshan Túsipbekqyzy arnaıy shaqyryldy. Oqý ornynyń túlekteri – Qazaqstan Respýblıkasynyń  eń­bek sińirgen qaıratkerleri Tilesh Bádı­lov,  Ǵızzat Ádepqalıev, Shámil Ábil­taev, Aıtqalı Jaıymov, Kárıma Saharbaeva, qobyzshylar Ońaısha Qarasheva men Gúlsara Iztileýovanyń esimi kóziqaraqty qazaqqa jaqsy tanys.     

Osy rette dombyrashy ustazdyń ómirbaıanyna da zer salyp ótken oryndy dep sanaımyz. Seıilhan Qusaıynov 1929 jyly Oral oblysy Orda aýdanynda dúnıege kelgen. Ákesi Qusaıyn 1937 jyly otbasymen qýǵyn-súrginge ushyrap, aldymen Dossorǵa, keıin Gýrevke kóship keledi. Seıilhan osyn­daǵy Jambyl atyndaǵy mektepte oqıdy. 7-8 jasynan naǵashy ata­sy Halel Moldashevtan dombyra úı­renedi, óńirge belgili kúıshi Ǵylman Qaıroshevten dáris alady.

1944 jyly Atyraýǵa Almatydan Qazaqstannyń halyq ártisi Luqpan Muhıtov bastaǵan top gastroldik saparmen keledi. Qusaıynnyń otbasynda qonaqta bolǵan  óner ıeleri jas Seıilhannyń talantyn, kúıge degen ynta-yqylasyn baıqap, ony konservatorııaǵa oqýǵa shaqyrady. Ah­met Jubanovtyń synaǵynan ótken jas kúıshi úzdik oqyp, 1951 jy­ly kon­servatorııany bitire saly­sy­men Qurmanǵazy orkestriniń qura­myn­da óner kórsetedi. Birtindep óner sala­syndaǵy uıymdastyrý jumys­taryna tartylady, Qostanaı oblystyq  fılar­mo­nııasynda kórkemdik jetekshi bolady.

Seıilhan Qusaıynovtyń Gýrev­ke qaıta oralýy da osy uıym­das­ty­rý­shylyq qabiletiniń qajettili­ginen edi. Ob­lystyń aýdan-aımaǵyn aralap júrip orkestrge adam jınaıdy. Dombyra tartystary da, jas shamasy da ártúrli, kúı tartýdy óz betinshe úırengen dom­byrashylardyń basyn biriktirip, bir yr­ǵaqta kúı tartqyzý ońaıǵa soqpaǵany málim. Arasynda malshy da, muǵalim de, dáriger de boldy. Olarǵa nota úıretý  alǵashqy kezektegi mindet edi.

Sol kezde orkestr músheleriniń mý­zy­­kalyq saýatyn arttyrý úshin ob­lystyq mádenıet basqarmasy janynan 5 aılyq kýrs ashylǵan eken. Onda bas dombyra, kontrabas dombyra, alt-qobyz, prıma-qobyz, qylqobyz, syrnaı aspaptary boıynsha bilim beriledi. Kýrsqa qatysýshylarǵa S.Qusaıynov, B.Rzahanov, M.Shım, R.Nurpeıisova sabaq beredi. «Ol kezde ekinshi balam jańa týǵan, qyrqynan shyqpaı ja­typ jumysqa shyqtym. Sábıimdi emi­ze salyp, shákirtterime sabaq berýge júgiremin. Orkestr aıaǵynan nyq turǵansha kún-tún demeı eńbek ettik» dep eske alady sol kúnderdi búginde 90 jastan asqan Raýshan Túsipbekqyzy.

Osylaısha orkestrdiń aspaptyq múmkinshiligi de, oryndaýshylardyń deńgeıi de óse túsedi. Sol jyldary quramynda 50 adam bar Dına orkestri Almaty men Máskeýde birneshe ret konsert beredi. Ataqty Kolonnalar zalynda óner kórsetedi. 1958 jyldyń kúzinde Máskeýde ótken Qazaqstan óneri men ádebıetiniń onkúndigine qatysýynyń ózi-aq bul ujymnyń kórkemdik jáne oryndaýshylyq deńgeıin moıyndaý ári úlken qurmet edi. Osydan bylaı Dına orkestri ósý, órkendeý ústinde boldy. 

S.Qusaıynovtyń jankeshti eń­bek­qorlyǵyna, uıymdastyrýshylyq qyzmetine Ahmet Jubanov laıyqty baǵasyn beripti. Akademık-ustaz ony shákirti retinde de, syrlas inisi dep te jaq­sy kórgen eken. 1960 jyly shyq­qan «Qurmanǵazy» atty kitabynda: «Almatynyń konservatorııasyn bitir­gennen keıin Seıilhan Gýrevke baryp, onda 70 adamnan quralǵan úlken orkestr uıymdastyryp, bir jaǵynan mýzykalyq tehnıkýmnyń basshylyq qyzmetin atqaryp, halyq aspaby mádenıetiniń ósýine mol úles qosyp júr. Seıilhan tek pedagog, uıymdastyrýshy ǵana emes, ol – jaq­sy dırıjer, kompozıtor. Onyń bas­qarýyndaǵy osy aıtylǵan orkestr birneshe ret báıge aldy», dep jazady. Ahmet Jubanovtyń bul baǵasy Dına orkestri men oqý ornynyń qury­lýyndaǵy S.Qusaıynovtyń eńbegin áıgi­lep tur.    

Atyraýda buryn bolmaǵan ult as­paptary orkestri men mýzykalyq ýchı­lıshe ashqany úshin S.Qusaıynov «Qazaq KSR-na eńbegi sińgen mádenıet qyz­metkeri» ataǵyn aldy. Atyraý mýzy­kalyq ýchılıshesin qurýǵa qosqan úlesi jáne P.Chaıkovskıı atyndaǵy Almaty mýzykalyq kolledjinde ha­lyq aspaptary bólimin ashqany úshin Raýshan Nur­peıisova  «Qazaq KSR-na eńbegi siń­gen mádenıet qyzmetkeri» jáne «KSRO Bilim berý isiniń úzdigi» atandy. Qazirgi tańda Atyraýda S.Qusaıynov atyndaǵy dırıjerler konkýrsy, R.Nur­peıisova atyndaǵy kási­bı qobyzshylardyń respýblıkalyq konkýrsy ótip turady.           

S.Qusaıynov 1972 jyly Qazaq KSR-i, Qyrǵyz KSR-i jáne Altaı óńi­riniń birikken «Melodııa» atty taspa jazý ortalyǵynyń basshysy bolyp taǵaıyndaldy. Máskeýden ataqty Ámire Qashaýbaevtyń daýsynyń tabylýynda ol kisiniń eńbegi zor. 1977-1980 jyldary «Qazaqkonsert» uıymyn basqardy. 1980-1983 jyldary B.Sarybaevpen bir­lesip «Otyrar» ansamblin quryp, jetek­shilik etti. Densaýlyǵyna baılanys­ty 1988 jyly eline kelip, Mań­ǵystaý mýzyka mektebiniń dırektory boldy, munda da «Mańǵystaý marjandary» atty ansambl qurdy, mýzykadan dáris oqydy. Kompozıtor retinde S.Qusaıynovtyń «Kórkeıip gúldene ber, Gýrevim!», J.Saınnyń sózine jazyl­­ǵan «Qaramashy, qadamashy» án­deri, «Mereke», «Shattyq» jáne basqa týyn­­dylary belgili.

Seıilhan Qusaıynov 2006 jyly dúnıe saldy. Kúıshi-kompozıtormen qoshtasý rásiminde kompozıtor Erke­ǵalı Rahmadıev: «Seıilhan Qusaıynov – tiri kezinde óz baǵasyn ala almaı ketken azamat» dep ókinishin bildirgen eken. Raýshan Túsipbekqyzy da jarynyń minezi, bolmysy bólek bolǵanyn aıtady. «Eshkimmen daýlaspaıtyn, eshqashan daýys kótermeıtin, taıtalaspaıtyn.  О́te sabyrly, aqkóńil, baryn aıamaıtyn adam edi. Júris-turysy, kıim kıisine deıin syrbazdyq, sypaıylyq bilinip turatyn. Osyndaı minezimen qolyndaǵysynan aırylyp qalǵan kezi de boldy»,  dep eske alady Raýshan apa. S.Qusaıynovtyń shákirtteri Sh.Ábiltaev pen A.Jaıymov ustazdarynyń adamgershilik qasıetin, ónerge adaldyǵyn, pedagogtik sheber­ligin joǵary baǵalaıdy, «týabitti  ıntellıgent» dep aıryqsha qurmetteıdi.

Talanty men erik-jigeriniń arqa­syn­da kúsh-qýaty men ýaqytyn sarp etip qurǵan ujymdary, tárbıelegen shákirtt­eri, artynda qalǵan týyndylary – onyń ónerdegi saırap jatqan izi. Desek te, Qazaqstanda Qurmanǵazy orkestrinen keıin dúnıege kelgen úl­­ken ujym – Dına Nurpeıisova atyn­daǵy halyq aspaptar orkestriniń qu­rylýyndaǵy S.Qusaıynovtyń eńbegi laıyqty baǵalanyp júr me degen saýal týady.  О́ıtkeni Atyraýdaǵy osy­ aıryqsha óner ujymy óziniń qu­ryl­­ǵanyn 1990 jyldan bastap esep­teıdi. Orkestrdiń negizi 1957 jyly qalan­dy emes pe? Orkestrdiń bastaýynda turǵan tulǵalardyń esimi men eńbegi belgili ǵoı. Osyǵan  oraı: «Qazaqtyń ult­tyq orkestrleriniń jolyn eseptegende birinshi «Qurmanǵazy», ekinshi «Dına», sonan soń baryp «Otyrar sazy» orkestri quryldy.  Al qazir «Qur­manǵazyny» aıtady, «Otyrardy» aıta­dy, «Dınany» aıtpaıdy. «Dına» or­kestri de qazir akademııalyq orkestr ǵoı. Qurǵan adamnyń eńbegi atalyp, elený kerek. Biraq Seıilhannyń esimi kóp jerde atalmaı qalady»,  dep qapalanady Raýshan Nurpeıisova. 

Aıta keter ereksheligi, Dına orkes­tri qurylǵan kezinen bastap qoǵamdyq negizdegi halyqtyq ujym esebinde óner kórsetipti. 1990 jyly 26 maý­symnan bastap kásibı orkestr atana­dy. Bul jó­ninde  ınternettegi málimetterde «Orkestr 1990 jyly Oblystyq halyq de­pýtattary sovetiniń №175 26.06. 1990 j. sheshimimen quryl­dy» degen derek kez­desti. Sondaı-aq 2019 jyly Al­matydaǵy «Qazaq kitaby» baspasy­nan shyqqan «Asýy bıik orkestr» atty derekti kitapta da (qurastyrǵan О́.Álimgereev, A.Shárip­baeva)  alǵash­qy­da qoǵamdyq negizde jumys istep, 1990 jyldan beri Qazaqstannyń ha­lyq ártisi Rysbaı Ǵabdıevtiń jetek­­shiligimen kásibı óner ujymyna aınal­ǵany atap ótilgen. R.Nurpeıisova bul jóninde: «Nurtas Ońdasynov aǵaımen birigip, qoıan-qoltyq qyzmet jasaǵan, orkestr­diń kórkemdik jetek­shisi ári dırı­jeri de – Seıilhan. Qazaq­standa halyq mýzykasyn kásibı deńgeıge kóter­gen tuńǵysh adam Ahmet Jubanov, al Aty­raýda qazyǵyn qaqqan Seıilhan Qusaıynov. Mýzykadan habary bar adam solaı uǵynýy kerek» dep sanaı­dy. Sol alǵashqy dombyrashylar úıir­mesinde oqyǵan orkestr múshesi, bú­ginde Atyraý oblystyq ardagerler keńe­siniń tóraǵasy Qatımolla Rızýanov tarı­hı datalardyń durys atalyp ótýin qol­daıdy.  «Orkestrdiń qurylǵan jyly Máskeýde de, elimizde de tarıhta tań­balandy. Sondyqtan D.Nurpeıisova atyn­daǵy orkestrdi 1990 jyly emes, 1957 jyly quryldy deý ári durys, ári zań­dy jáne adamgershilik turǵysynan da ádildik» deıdi orkestrdiń ardager domby­rashysy. 

Dına IMAMBAEVA,

áleýmettanýshy, «Aqıqat» jýrnaly bas redaktorynyń orynbasary

ALMATY