«Qulja isiniń» qaharmany

Bul rásim Qapalda ótken bolý kerek. О́ıtkeni uly júz qazaqtaryn basqarý orny 1862 jylǵa deıin sonda bolǵan. Osy qujatta Tazabektiń de qoly men móri bar. Onda Tazabektiń aty-jóni oryssha «Pýsyrmanov» dep kórsetilgen. Al arabshasynda «Musylmanov» dep tur. Báse deımin-aý, HIH ǵasyrdan buryn qaı qazaq balasyna «Pusyrman, Basurman» dep at qoısyn-aý. Ol, sóz joq, orys sheneýnikteriniń burmalaýy. Medeý shatqalyn ıemdengen kisiniń de aty-jóni osy tektes ózgertilgen dep oılaımyn.

Tóre tuqymyna jatpaıtyndyqtan, Tazabek, árıne, ol kezde sultan bolmady, biraq ári bı, ári rýbasy ekeni daýsyz. Ataǵy, bıligi bolmasa, taıpa atynan uly jıynǵa qatysýy ekitalaı-dy. Tazabek jaıyndaǵy odan keıingi derekti Shoqan Ýálıhanov qaldyrǵan. Ol óziniń Qashǵarǵa sapary jaıynda «Qashǵar kúndeligin» jazyp qaldyrǵany barshaǵa málim. Ol kúndelik alǵash Álkeı Marǵulannyń qurastyrýymen shyqqan bes tomdyǵyna «Qashǵar kúndeliginiń» bir nusqasy bolyp engen eken. Sonda Shoqan 1859 jyly 14 qyrkúıekte Qýlyq taýyna, Kegen ózenine qalaı barǵanyn jazady da, Kegen ózeniniń boıynda otyrǵan Tazabek aýylynda tórt kún aıaldaǵanyn aıtady.

1846 jyldan beri on úsh jyl ótken. Ol kezdiń salt-dástúrine oı júgirtsek, tóre Shoqan kez kelgen úıge qona salmaǵan, qasyndaǵylary ondaı jerge qondyra da qoımaǵan. Soǵan qaraǵanda, Tazabek óz taıpasynyń ortasynda óte bedeldi adam bolǵan. Sol saparynda Shoqan Tezek tóreniń, Boranbaıdyń sýretin salyp, olar jaıynda pikirin jazyp qaldyrsa, Tazabek týraly túk aıtpaıdy. Nege? Unamaǵan ba? Unamasa, ondaı aýylǵa tórt kún boıy aıaldaı ma?

Meniń oıymsha, ekeýiniń arasynda aıtýǵa bolmaıtyn áńgimeler bolǵan. Tazabek, sirá, Shoqannyń aıtqysy kele bermeıtin jaǵdaılardy da suraǵan bolý kerek, oǵan Shoqan jaýap ta bergen bolar. Sondyqtan ol Tazabek týraly táptishteı bermegen. Meniń olaı oılaıtyn sebebim: arada 4-5 jyl óter-ótpes orys ulyǵynan praporshık degen ataq alǵan Tazabek orysqa baǵynbaıtyn bolyp shyǵa keledi ǵoı. О́zi de kóterilip, albandardy da kóterip, Kolpakovskıımen ashyq soǵysýǵa shyqty emes pe? Oǵan, birinshiden, óz kórgen-bilgeni áser etse; ekinshiden, Shoqan sııaqty ózi syılaǵan oqymysty adamnyń keı pikiri de áser etýi ábden múmkin emes pe? Otarshyldardyń túpki pıǵylyn Tazabek batyr tereńnen ań­ǵarǵan. Men «Áı, dúnıe-aı!» romanymda onyń osy jaıyndaǵy boljamyn bylaı túıindedim: «Bir orys – baýyr, bes orys – aýyl, júz oryspen sanasasyń, myń orysqa baǵynasyń».

Kelimsekterdiń aǵylyp kelip jatýyna, olarǵa Kolpakovskııdiń eń shuraıly jerlerdi berýine ol kóńil aýdarmady deımisiz? Sonyń bárinen oı túıgen ári aqyldy, ári kóregen Tazabek esh áreketsiz júre berýi múmkin be?

1846 jyldan keıin, arada 66 jyl ótken­de, 1912 jyly sheneý­nik P.P.Rý­m­ıan­­sev Sankt-Peterbýrgte «Djarkent­­­s­­kıı ýezd» degen kitap shyǵa­ra­dy. Ol sol ki­­taptyń alǵysózinde Je­tisý óńi­riniń arǵy-bergi tarıhy­na biraz sholý jasaıdy. Moǵol­stannyń, moń­ǵol men qalmaqtyń, qyta­ıdyń ara­qa­ty­na­sy­na da sholý jasaı­dy. Sonyń bárin aıta kelip, Qulja aıma­ǵyn­­daǵy dúngen-taranshy kóterilisine de toqtalady. Osy kezeńde praporshık Ta­za­­bektiń de úlken oqıǵaǵa qatysty bol­ǵanyn tujyrymdap qana aıta ketedi. Sirá, óziniń de saıası jaǵdaıyn oılaǵan bolý kerek, Tazabek jaıynda Rýmıansev eg­jeı-tegjeıli toqtalmaıdy. Sebebi ol kezde Rýmıansevtiń ózi jandarmnyń baqyl­aýynda edi. Ol Peterbýrgtegi úlken she­neý­niktiń balasy bolatyn. Sonda oqyp júrgende stýdentterdiń ere­ýiline qaty­syp, sodan keıin únemi jan­darm baqylaýynda júretin. Áýeli Qazaq­stan­nyń Arqa óńirinde qyzmet atqa­ryp, sodan Jetisýǵa kelgen. Keıin Kegen, Lepsi, Qapal, Járkent, Vernyı ýezderi jáne taranshylar jaıynda kitaby shyqqan soń ǵana, kóshi-qon basshysynyń ótinishi boıyn­sha, jandarm baqylaýynan bosatylǵan-dy. Sondyqtan bolý kerek, ol dúngen-taranshy kóterilisiniń mán-jaıyna da kóp toqtalmaıdy, tek: «Vlıatelnyı praporshık Tazabek bejal v Kýldjý s 1000 kıbıtok kırgız-kazahov», deıdi. Sodan keıin 1871 jyldyń 12 maýsymynda general-maıor Kolpakovskııdiń Býraqojyrdan (Kóktal aýyly – B.N.) attanyp, 19 maýsym kúni Súıdindi, 21 maý­symda Qulja qalasyn basyp alǵanyn ǵana aıtady. Taranshynyń basshysy Ábiloǵly hannyń ózi orysqa berilgenin jáne Tazabekti olarǵa ustap bergenin ǵana jazady.

P.Rýmıansevtiń aıtýy boıynsha, 1881 jyly Peterbýrg kelisimi bolyp, Qulja qalasynyń qytaılarǵa qaıta­ryl­ǵanyn,1882 jyly Járkent ýezi qu­ryl­­ǵanyn, oǵan deıin Ileniń oń jaǵy Qapal ýezine, sol jaǵy Vernyı ýezine qarap kelgenin atap ótedi. Sóz barysynda toqtala ketýge bolady, Rýmıansev kez­in­de qalmaqtyń qontaıshysy Ǵaldan Boshohty musylmandyqty qabyldady dese, Ileniń sol jaǵyndaǵy taýdy Uzyntaý dep ataıdy, Narynqoldyń (Ohotnıchıı), Qyr­ǵyz­saı­dyń (Podgornyı) negizi 1872 jyly qa­lan­ǵan deıdi, Quljadaǵy taran­shy­lardyń qazaq jerine qonys aýdarýy da 1881-1882 jyl­dary deıdi.

Osy kezeńniń tarıhyna biz áli tereń boılaı almaı kelemiz. Shyndyǵyna kelsek, bul kezeń – úlken tarıhı kezeń. Oǵan sebepshi ári patsha ókimeti úshin senimsiz bolǵan – Alban Tazabek batyr jáne onyń jaqtastary. Ol kezeńniń oqıǵasyn baıandaıtyn qujattar Memlekettik muraǵatta «Qulja isi» («Kýldjınskoe delo») degen atpen saqtaýly.

Budan keıingi derekti 90 jyldan soń Ilııas Jansúgirov jazǵan eken. Alaıda ol derek bizge óz kezinde jetpepti. Biraq bir sebeppen saqtalyp qalypty. Ilekeńdi «halyq jaýy» retinde tergegen jal­ǵyzbasty, úılenbegen orys kisi kórinedi. Ilekeńniń qoljazbalary «órteldi» depti de, órtemeı saqtap qalypty. Tergeýshi orys ólgen soń, onyń úıinde saqtaýly jatqan arabsha jazylǵan qoljazbany oqytý úshin, kórshileri muraǵat qyzmetkerlerin sha­qyrsa, onyń bári Jansúgirovtiń qol­jaz­balary eken. Sonyń bárin kezinde oblystyq muraǵattyń basshysy Sáýle Boran­baeva degen qaryndasymyz jeke kitap etip shyǵardy. Men oǵan arnaıy maqala arnadym. Sol qoljazbanyń ishinen «Jetisý» atty qoljazba da tabylǵan. 2001 jyly ol da jeke kitap bolyp basyldy. Sol kitapta 1730 ben 1916 jyldar araly­ǵyn­daǵy Jetisý ólkesiniń tarıhy baıandalady. Ilekeńniń Tazabek jaıynda jazǵan derek­teriniń bári ári dál, ári qundy. Qul­ja qalasyndaǵy taranshylar qytaı bas­shy­laryna qarsy kóterilip, olardy jeń­ge­nin, Abyl uly degen taranshyny han kó­tergenin jazady.

«Keıin orystan qashqan Alban Taza­bek­ti bermegen sebepti syltaýratyp, orys Qulja aýdanyna attanys jasap, taranshydan Quljany aldy. Orys Qulja okrýgine qoja bolyp 1881 jylǵa sheıin turdy. Sol jylda qytaı men orys ókimeti kelisim jasap, Qulja aýdany qytaıǵa qaıtaryldy. Qulja qytaıǵa berilgen soń, ondaǵy taran­shy, dúngen, qazaq, qalmaqqa qytaı baıa­ǵysyn bastady. Taranshy, dúngender orys­qa qarap, Jetisýǵa qonystanýdy orystan ótine bastady», deı kelip, orys óki­meti qytaıdan 55 myń jan alatyn bol­ǵa­nyn jazady. Odan ári: «Qytaı­ǵa shekara eldegi Buǵy qyrǵyzdary, qazaq­tyń alban rýy orysqa ornyqpaı, kerqaı­zań­dyq qyldy. Munyń biri – Alban Tazabek. Alban ishinde Álmerek babanyń Jánibek tarmaǵynan taraıdy. Tazabek taranshy hanymen sózdes bolyp, orysqa baǵynǵysy kelmeıdi. Albandaǵy Qurman Saýryq degen kisi de orysqa baǵyndyrmaı, eń bolmasa aljandy ajyratyp alǵysy keledi. Oǵan ergen albannyń keıbirin Qulja mańyna kóshiredi. Buǵan Buǵy qyrǵyzy da qosylady. Saýryq, Botysh, Jeten degen adamdardy orys ustaýǵa shy­ǵady. Saýryqty orys qýyp, qytaıdyń Sýasý degen jerinde jatqanda, 30 kazak-orys qazaq­tan basshy aparyp, Saýryqty us­taı­dy. Munyń qolynda qyrǵyz Balbaı degen bolady. Bul ekeýin Almatyǵa ákelip, «abaq­tyda óldi» qylyp kózin joǵaltady.

Tazabek «orysqa qarsy» degennen Tazabekti ustaýǵa Almatydan júzdeı kazak-orys shyǵady. «Tazabekke orys shyqty» degende, Tazabek shyndap atqa minip, jaqyn jerdegi orys qaraýyldaryn óltiredi. Tazabektiń jınaǵan azyn-aýlaq jasaǵy bolady. Tazabekti qýǵan orys Ile boıynda Tazabekpen kezdesip, atys bolyp, eki jaqtan da birǵaýym kisi óledi. Aqyrynda Tazabek taıqyp, Qyrǵyzsaıdy basyp, Súmbeden asyp, Quljaǵa sińip ketedi. Taranshy hany Abyl ulynyń qol astyna baryp kiredi.

Orys Ýshakov taranshyǵa tap berip, Qulja mańyna ásker attandyrady. Bul ásker Shalkódeni basyp júrdi. Alban jınalyp, Esenkeldi degen kisini habarǵa jiberedi taranshyǵa. Taranshylar shabynysyp, orysty tosady. Orys taranshyǵa kisi salyp, Tazabekti suraıdy. Taranshy Saýryqty suraıdy. Eki jaq sózge kelise almaıdy. Ol joly taranshylar orysty tabandatyp jatyp, birtalaı adamyn óltirip, áskerin qashyrady.  Kolpakovskıı qaıta kúsh jınap, taranshyǵa attanady. Ileniń eki jaǵyn órlep, orystyń kóp áske­ri júredi. Kolpakovskıı ózi de osy jo­ryqtyń ishinde bolady. Orys tepkisine shydamaı, taranshy orysqa baǵynady. Taranshylar Tazabekti Kolpakovskııdiń qolyna beredi. Bul joly Shaltabaı degen Saýryqtyń inisin de orys ustaıdy. Bul 1871 jyl edi. Tazabekti orys túrmede saýryqshylatyp óltiredi. Shaltabaıdy Sibirge aıdaıdy. Shaltabaı sol ketkennen on jyldan soń qaıta elge qosylady»,  deıdi Ilekeń. Sodan keıin: «Sondaǵy Shaltabaı óleńinen», deıdi de, jaqshanyń ishine: «Manap Baıpaqovtyń jınaǵynan alyndy» dep eskertedi. Ol Baıpaqov – kádimgi arheolog Karl Baıpaqovtyń atasy. Kezinde, ótken ǵasyrdyń jıyrmasynshy jyldary, Járkent ýeziniń bastyǵy bolyp biraz istegen adam. Al Ilekeń odan jazyp alǵan óleńde mynandaı shýmaqtar bar:

Úsh Qarqara, keń Tekes – qaıran jerim,

Qaıǵysyz, qamsyz ótken qaıran elim.

Kápirdiń ýysyna qaldyń túsip,

Kún bolmas baıaǵydaı endi tegin.

Sóıtip bir tolǵasa:

Qolyna túsip orystyń,

Kórdim dúnıe jalǵanyn.

Tazabek, Saýryq kúsh qospaı,

Taranshyǵa senem dep,

Tisteýli ketti-aý barmaǵym!

Ishimde ketti-aý armanym! – dep eki tolǵaıdy.

Qojeke, seniń ákeń Nazar edi,

Jigitke júrgen jeri bazar edi.

Ilipbaı, Saýryq aǵam aman bolsa,

Artymnan bir qaǵazdy jazar edi, – dep baryp, bylaı qaıyrady:

Meniń atym Shaltabaı,

Asyldan soqqan baltadaı.

Sibirge aıdap barady,

Myna kápir qaıtedi-áı?!

Shaltabaıdyń bul ánin bul kúnde Tileýles Qurmanǵalı inimiz elge jaqsy taratyp júr.

Ilekeńniń bul derekteri Tazabek ba­tyr­­dyń iri tarıhı tulǵa ekenin tolyq aı­ǵaqtaıdy.

Birinshiden, Tazabek pen Saýryqtyń orys otarshyldyǵyna qarsylyǵy – Je­ti­sý qazaqtarynyń otarshyldyqqa qar­sy tuńǵysh kóterilisi.

Ekinshiden, ol kóterilis Quljadaǵy uı­­ǵyr, dúngen kóterilisine ún qosty. Sol ar­qy­ly orys otarshyldaryn qatty ses­ken­­dirdi.

Úshinshiden, Tazabek pen uıǵyr Abyl uly­nyń birigip ketýi orys áskeriniń Qul­ja­ny basyp alýyna sebep ári syltaý bol­dy.

Tórtinshiden, 1881 jyly Peterbýrg ke­li­simi boıynsha, Qulja aýdany Qy­taı­­ǵa qaıtarylyp, esesine Ileniń oń ja­ǵyndaǵy qazaq jeriniń shekarasy Kók­tal­dan Qorǵasqa deıin, sol jaq shekarasy Tekesten Súmbege deıin uzartyldy. Sol arqyly «Aqtaban shubyryndy, Alqakól sulama» zobalańynyń sońynda, 1745 jyldan, 1770 jyldyń sońyna deıin soǵysyp, shyǵys shekaramyzdy belgilegen Yraıymbek Túke balasy qalmaqtarmen kelisim jasasqan shekaralyq meje qaı­ta­dan júzege asty. Bul Qazaq eli úshin úlken jetis­tik edi.

Besinshiden, qytaı ezgisinen qashqan uıǵyr (taranshy), dúngen men Qulja mańyn­daǵy qazaqtardyń Jetisýǵa qonys aýda­rýyna Tazabek kóterilisi sátti sebep boldy. Ilekeńniń jazýynsha, Qulja mańy­nan qazaqtyń Sýan taıpasynan 25 myń adam, 45 myń taranshy Jetisýda 1882 jyly qurylǵan Járkent ýezine kelgen. Al Bishkek mańyndaǵy Qaraqońyz degen jerge 4 myń dúngen ornalasqan. Sonymen, Rýmıansevtiń esebinde, 1910 jyly Járkent ýezinde 89 985 qazaq (57%), 41 131 taranshy (20%), 13 749 orys (8,5%) jáne 12 345 basqa da halyqtar (7%) bolypty.

Altynshydan, halyq kóbeıip, jańadan Járkent ýeziniń ashylýyna da Tazabek kóterilisi sebep boldy.

Azat ómirdi armandaǵan, sol jolda qaza bolǵan Tazabek batyrdyń urpaqtary da qazaqtyń táýelsizdigi úshin, keıin de patsha bıligine qarsy qaımyqpaı bas kóterdi.

Sonyń biri – Tazabektiń tikeleı urpaǵy Áýbákir Sultanbekuly – 1916 jylǵy Ult-azattyq kóterilisiniń has batyry.

Joǵaryda atalǵan «Jetisý» kitabynda Ilekeń «Áýbákir Sultanbekulynyń estegisi» degen taqyryppen, sol kisiniń 1916 jylǵy bastan keshkenin óz aýzynan jazyp alyp beripti. Sonda Áýbákir: «Meniń ákem Tazabek, albandy orys alǵanda, qaramaımyn dep, qaralanyp júrip, orystan oqqa ushyp ólgen eken», – deıdi (sonda, 74 – bet). Demek arada ǵasyrdaı ýaqyt ótse de, Tazabektiń erlik tarıhyn urpaǵy da, halqy da umyta qoımaǵan.

Áýbákir bolys bolǵan, orystyń alban elindegi basqarýshysy Podborkovpen (qazaqtar ony «Aqjelkes» dep atap ketken – B.N.) jaqsy tanys, syılas bolǵan. Alaıda «ııýn jarlyǵynan» keıin Podborkov Áýbákirdi tanymaıtyn kisishe oǵan esh kómek kórsetpeıdi, tanymaǵan kisideı bola qalady. Orys soldaty Áýbákirdiń tory atyn tartyp alyp, atyn suraı barǵan ony sabap, túrmege jaýyp tastaıdy. Sodan tutqyn qazaqtardy Qarqaradan Qaraqol túrmesine aıdap barady. Tutqyndardyń Qaraqol túrmesinde qandaı kúıde bolǵanyn jazyp qaldyrǵan birden-bir adam – osy Áýbákir. Ilııas Jansúgirovtiń arqasynda onyń «Estegisi» talaı tarıhı shyndyqtyń betin ashýǵa kómektesip keledi. Áýbákir – M.Áýezovtiń «Qıly zaman» shyǵarmasyndaǵy bas keıipkerdiń biri. Ol, shynynda da, 1916 – jylǵy Alban kóterilisiniń belgili basshysynyń biri ári kýási.

1916 jylǵy Alban kóterilisiniń ekin­shi bir iri tulǵasy – Jaqypberdi Sultan­bek­uly. Ol da Tazabek batyrdyń ur­paǵy, Áýbákir batyrdyń týǵan baýy­ry. Onyń erligin bizge jetkizýshi – Alban kó­­te­rilisine belsene qatysqan Irge­­baı Dál­denbaev aqsaqal. Almaty ob­ly­­­­sy­nyń muraǵatynda o kisiniń «1916 jylǵy kóte­rilis týraly estelik» de­gen qol­jaz­ba­sy saqtaýly. Ol jazbany sol kez­degi muraǵat basshysy Sáýle Boran­bae­v­a qaryn­da­sy­myz, muraǵat janynan shy­ǵatyn «Týǵan ólke» jýrnalynyń 2003 jyl­ǵy 1-2 sanyn­da jarııalady.

Orysqa qaraımyz dep, 1846 jyly Tazabek qaǵazǵa qol qoıyp, mórin bas­qan­men, Irgebaı aqsaqal: «1864 jyly orysqa qa­radyq», dep jazady. Bul beker emes. 1846 jyly qol qoıýyn qoıǵanmen, uly júz qazaqtary, onyń ishinde alban taıpasy orys bıligine ońaılyqpen bas ıe qoımaǵan. Al 1864 jyl – Quljada taranshylar men dúngender kóterilis jasaǵan jylǵa týra keledi. Sol kóterilistiń shar­pýynan seskengen orys bıligi: «Sen­der­den áskerge adam almaımyz, tek salyq tóle­seń­der boldy», dep kelisim jasaǵan jyl da, sirá, sol jyl bolý kerek. Sol kelisim qaǵazdyń albandardyń aǵa sultany Tezek tóreniń kıiz úıinde ilýli turǵanyn Semen Tıanshanskıı de óz esteliginde jazǵan.

Irgebaı aqsaqal «ııýn jarlyǵyn» eldiń qalaı estip, oǵan qandaı qarsylyq bil­dirgenin baıandaı kelip, Qarqarada qamaýda jatqan el aqsaqaldaryn qut­qa­ryp alý úshin, Áýbákir eliniń qalaı uıym­das­qanyn aıtady. Al kó­te­rilis­shi­ler­ge qarsy Qarqaraǵa 90 jaıaý ásker, 62 atty ásker 28 shildede kelgenin de jazady.

«Áýbákir daýsy zor, urysqan kisideı aıqaılap sóıleıtin kisi edi», deıdi. Meniń oıymsha, Járkent ýezinde bolǵan 1916 jylǵy kóterilisti jalpylaı «Qarqara kóterilisi» dep ataý durys emes. О́ıtkeni bul kóterilis bir ǵana Qarqarada emes, búkil alban taıpasy jaılap otyrǵan jerdiń bárinde – Vernyı ýezine qaraıtyn Asyda, Túrgende, Shelekte, Járkent ýezine qarasty Temirlikte, Qyrǵyzsaıda, Ketpende, Jalańashta, Úsh Merkide, Qarqarada, Taldysýda, Kómirshide, Tasa­shyda, Narynqolda, Tuıyqta,Túpte de  bol­ǵan. Jáne sol kóterilisti basqarǵan jeke-jeke batyrlar da bolǵan. Sonyń bir­a­zyn Irgebaı aqsaqal atap ta ketedi. Al Qar­qara – orys bıligi ornyqqan, basqarý keńsesi ornalasqan jer. Sondyqtan ol aradaǵy kóterilis – eń sheshýshi kóterilis. Sol Uzynbulaq, Jalańash, Qarqara tóńiregindegi kóterilisti basqarǵan azamat taǵy da Tazabektiń urpaǵy Sultanbekuly Jaqypberdi bolǵan. Solaı ekenin Irgebaı aqsaqal ap-anyq, dálme-dál aıtady. О́zi sol oqıǵanyń bel ortasynda júrgen adamǵa senbeýge bizdiń haqymyz joq.

«Onynshy aǵus kúni túnde Sultan­bek­uly Jaqypberdi bizdi basta­ǵan 800 adam shamasyndaı Qarqara jár­meń­ke­sine keldi. Bul jaqtan 200-deı kisi qosylyp, tań ata bergende Qarqara áske­rine shabýyl jasady», deıdi Irgebaı aqsa­qal.

Memlekettik muraǵatta osy Qarqara kóterilisin basyp-janshyǵan fon Bergtiń de (29 jasta) jazba deregi bar. Ol bul kóteriliske bes myń adam qatysty dep, ádeıi adam sanyn kótermeleıdi, ondaǵy maqsaty – óziniń kóp adammen alysqanyn kórsetý. Al basqa deregi, kóterilisshilerdi Morgýnov ekeýi qalaı qorshap almaq bol­ǵany, ony kóterilisshilerdiń baıqap qal­ǵa­ny, qarýly áskerge qarsylyq kórsete almaı, kóterilisshilerdiń taýǵa qaraı qash­qany – bári Irgebaı aqsaqaldyń aıt­qa­nymen birdeı bolyp shyǵady. Eki derek­tiń úıles kelýi Qarqara kóterilisiniń shyn­dyǵy da sol ekenin bildiredi. Demek Qar­qara kóterilisin basqarǵan – Álmerek ba­banyń urpaǵy Tazabektiń nemeresi Jaqypberdi Sultanbekuly. Al búkil Alban kóterilisin bir qolǵa ustaǵan basshy bolmaǵan. Eger Jámeńke, Uzaq, Áýbákirlerdi, Serikbaıdy aldyn ala qamap tastamaǵanda, ol kóterilisti, sóz joq, Jámeńke men Uzaq basqarǵan bolar edi. О́ıtkeni: «Qarqaraǵa jınalyńdar, osynda bas qosamyz!» dep, Asyda jatqan Serikbaı Qanaevty Qarqaraǵa shaqyrtqan sol eki aqsaqal bolatyn. Serikbaı Vernyı ýezine qaraıtyn Qyzylbórik bolysy edi. Osy jaǵdaıdyń bárine oı sala qaraǵanda, bul kóterilisti «Alban kóterilisi» deý qaı jaǵynan da durys ekenin kórsetedi.

Bárin aıt ta, birin aıt, sonaý 1846 jyldan 1916 jylǵa deıingi aralyqta Álmerek babanyń urpaqtary, anyqtap aıtqanda, Tazabek batyrdyń ózi, onyń Áýbákir, Jaqypberdi syndy nemereleri – qazaq tarıhynyń sheshýshi kezeńderinde qol bastap, tý ustap ótken azamattar.

Alban kóterilisin aıaýsyz basqan general Kýropatkınniń myna sózine Ilekeń úlken mán beredi: «Járkent oıazyndaǵy Alban qazaqtarynyń baýyryndaǵy Tekes boıy tutasymen, Shálkóde jalpaǵymen, Qarqara jaılaýy tegis alynsyn!» (Ilııas Jansúgirov, «Jetisý», 2001, 92,93 bet).

Bul ne degen sóz? Bul ol arada endi qazaqtar turmaıdy, endi ol arada orys avtonomııasy bolady degen sóz. Orys patshasyna qazaqtyń ózi emes, jeri kerek bolǵany osy buıryqtan óte aıqyn kórinedi. Sony kúni buryn bilgen Tazabek Kolpakovskııge qarsy shyqsa, sony sezgen onyń urpaqtary 1916 jyly taǵy orys patshasyna qarsy shyqty. Boıynda ata-babanyń rýhy bar qazaq qashanda azattyq úshin alysqan.

Alban kóterilisinde qyrylǵan qazaqta qısap joq, ony sanaǵan memleket te joq, adam da joq. Fon Berg atyp óltirgen jazyqsyz, aq tý kótergen bolystyń kim ekenin de aıqyndaı alǵamyz joq. Albandy da, búkil qazaqty da bir ajaldan qutqaryp qalǵan – Aqpan tóńkerisi: patsha qulady, alaıda patsha ókimetiniń otarlaý jospary bálshebekterdiń otarlaýyna ulasty.

Biraq ata-babamyzdyń azattyq rýhy árkimniń boıynda áli de bar. Halqynyń qamyn jep qaza tapqan Tazabekte onyń azattyq súıgen urpaqtary da qazaq tarıhynan ózine laıyqty ornyn alýy tıis. Tarıh umytpaǵandy halyq ta umytpaıdy.

 

Beksultan NURJEKEULY,

Memlekettik syılyqtyń laýreaty