1967 jyly Máskeý qalasynda Qazan tóńkerisiniń 50 jyldyǵy aıryqsha atap ótiledi. Saıası máni basym toıǵa sol kezdegi sosıalıstik lager elderiniń basshylary, syrt memleketterdegi kommýnısttik partııanyń jetekshileri biri qalmaı shaqyrylǵany anyq. Osy toıǵa qurmetti qonaq retinde Mońǵolııa eliniń basshysy, marshal Iýmjagıın Sedenbal da qatysady. Bul adamnyń áıeli Anastasııa Ivanovna orys ultynan, ári ózi de Keńes elinde bilim alǵandyqtan orys tilin erkin meńgergen jaıy bar.
Toıdyń ábden qyzǵan tusynda Mońǵolııa marshaly Iý.Sedenbalǵa Iýgoslavııa eliniń basshysy, áskerı marshal Iosıf Broz Tıto jolyqqysy keletini jaıly habar jetedi.
Broz Tıto – 1892 jyly Horvatııanyń soltústigindegi Kýmroves atty eldi mekende týǵan. Birinshi dúnıejúzilik soǵysqa qatysqan. 1915 jyly maıdan alańynda jaralanyp orystardyń tutqynyna túsip, lagerde bolǵan. Osynda júrip orys tilin úırengen. Tipti Lev Tolstoı shyǵarmalaryn túpnusqada súısinip oqyǵan. Keıin kommýnıstik partııanyń halyqaralyq qaıratkerleriniń birine aınalyp, 30 jyl memleket basqaryp, 40 jyl Iýgoslavııa kommýnısterine kósem boldy.
Sóıtip eki eldiń qos marshaly Máskeý tórinde qol alysyp, orys tilinde armansyz áńgimelesken. Bir áredikte Broz Tıto: «Seke, meniń armanym bıebaýdyń basynda turyp, sary qymyzdan qanǵansha bir ishý. Estýimshe, sizdiń eldiń jaılaýynda tamyzdyń shúıgin shóbine pisken qymyz kóp deıdi. Qudaı buıyrsa, kelesi jyly birge otyryp, jaılaýda qymyz ishsek qalaı?» dep ázil-shyny aralas usynys aıtady. Iý.Sedenbal jaryqtyq «Kelińiz, qansha ishseńiz de qymyz tabylady» dep jalbaq qaǵady.
Sonymen kelesi, 1968 jyly Iýgoslavııa basshysy Mońǵol eline keledi. Kómilip qymyz ishedi. Jýyqta osy tarıhı sapar jaıly jazylǵan estelikke kózim tústi. Avtory – Mońǵolhýý Bestaıuly deıtin qazaq eken. Bul aǵamyz Shyńǵys han jurtyna aty málim jýrnalıst. Bir aıyby – tek mońǵolsha jazady. Uzaq jyl eldiń bas basylymy «Únen» («Pravda») gazetinde tilshi bolǵan.
Múkeńniń aıtýynsha, Broz Tıtonyń ómir-tarıhynda kóshpendilerdiń dástúr-salty aıryqsha qymbat. О́ıtkeni 1915 jyly orystyń tutqynyna túsken ol Oralǵa jer aýdarylady. Tıto bul aradan qashyp shyǵyp Omby qalasynyń mańyndaǵy Aleksandrovsk aýylynda jansaýǵalap júrgen jerinen qazaqtyń bir baıy ókil bala etip «asyrap» alady. Sóıtip Tıto qazaqtyń uly bolyp shyǵa keledi. О́kil ákesiniń sibirlikterden satyp alǵan sý dıirmenin iske qosyp, un tartyp qazaqtardy qaryq qylady.
Bul oqıǵa jaıly 1987 jyly Másekeýde jaryq kórgen «Onı ostaıýtsıa s namı» atty Tıtonyń óz esteliginde: «Túrmede ólimshi qalde jatqan meni qazaqtyń bir dáýletti adamy kelip, alyp ketti. 10 shaqty kıiz úıden turatyn qazaq aýylyna ákeldi. Keıin bilsem bul jer qazaqtardyń mekeni eken. Orystar ólkeni «Kırgızskaıa kraı» dep ataǵandyqtan men ózimdi alǵashynda qyrǵyzdardyń arasynda júrmin dep oıladym. Keıin bildim bular ushan-teńiz dalanyń ıesi, ári kóshpendilerdiń sońǵy murageri qazaqtar eken. О́kil ákemniń tek ózinde 2500 jylqy boldy. Men qazaqsha táp-táýir sóıleıtin jáne halyq ánderin naqyshtap aıtatyn dárejege jettim. Aıdaýda júrgende ókpeme sýyq tıip, aýyr dertke shaldyqqan edim. Qazaq aýylyna kelip úzdiksiz qymyz ishýdiń arqasynda 3 jylda qulan-taza aıyqtym».
Taǵy bir derek, orys qalamgeri Evgenıı Matonınniń «JZL» serııasymen 2012 jyly jaryq kórgen «Broz Tıto» atty kitaby bar. Osy týyndynyń «Reseı tutqynynda bolǵan kúnder» atty bóliminde: «1917-1920 jyldar aralyǵynda Iosıf Broz qyrǵyzdardyń arasynda ómir súrdi. Ol óziniń ókil ákesi Jeksenbaevqa (tupnusqada Jaksenbaev) adal boldy. Ol óz aǵaıyndaryn (qazaqtardy aıtady) aqtardyń bulap-tonaýyna qarsy kóterip, halyqty bolshevıktik senimge baǵyttady» dep jazypty. Bul jazbadan biz Tıtony qazaq asyrap alǵanyn anyq ańǵaramyz.
Sol sııaqty atalǵan taqyryp boıynsha izdengen qazaq jýrnalısi Qýanysh Ahmetov marqumnyń paıymdaýynsha Tıtonyń asyrap alǵan ókil ákesi – Isa Jeksenbaev degen aýqatty qazaq. Onyń Omby qalasyna taıaý mańda jeke sharýashylyǵy bolǵan. Eginshilikpen aınalysqan, jylqy ósirgen. Tipti Isekeń kórshi Mıhaılovka atty aýylda turatyn Polına Beloýsova degen orys qyzǵa quda túsip, qalyń malyn tólep Tıtony úılendirgen. Onymen qoımaı qyzyl bóreneden qııýlastyryp úı salyp bergen. Isekeń 1937 jyly ombylyq qaıratker Muqan Áıtpenovtiń kontrrevolıýsııalyq tobynda boldy degen jala arqalap, «halyq jaýy» retinde atylyp ketken eken. Urpaqtary (Júnisovter) bar. Olar Omby oblysy Sharbaqty aýdany «Qoıshybaı» aýylynda turady («Egemen Qazaqstan». 25 shilde, 2001 j).
Sózimizdiń basyna qaıta oralaıyq. Mońǵoldyń keń kósilgen dalasy, shurqyraǵan jylqy, jaıylyp jatqan maldy kórip, óziniń qazaq dalasynda ótkizgen kúnderi esine túsken Tıto «menimen qazaqsha sóılesetin adam bar ma?» deıdi ǵoı. Sol tusta Mońǵolııanyń Josparlaý agenttiginiń tóraǵasy, keıin Mınıstrler keńesiniń birinshi orynbasary qyzmetine deıin kóterilgen, bala kezinde qazaqtardyń arasynda ósip, qazaq tilin úırengen Túmenbaıyr Ragsha degen azamat «Kel, sóıleseıik men barmyn» depti. Sóıtip, ekeýi keń jaılaýda kıiz úıde qymyz iship otyryp qazaqsha kósilgen kórinedi. Sodan qymyzǵa qyzǵan Tıto «men qazaqsha óleń aıtam» deıdi ǵoı. «Qandaı óleń aıtasyz?» «Qaratorǵaı». Qasyndaǵy Ragsha dosy dereý «Marshal Tıtonyń oryndaýynda qazaqtyń halyq áni «Qaratorǵaı» dep saltanatty túrde jarııalap jiberipti. Sodan ekeýi qosylyp álgi ándi aıtyp shyqqan eken. Tyńdap otyrǵan bas hatshy, marshal Sedenbal qol soǵyp qaryq bolypty.
Bul oqıǵany hatqa túsirgen adam joǵarydaǵy Mońǵolhýý aǵamyz. Biz Múkeńniń birneshe jyldyń aldynda Ulan-batyrda jaryq kórgen «Qarly Altaıdyń kúmbiri» atty myń bettik estelik-jazbasynan alyp, ózimiz biletin derek-dáıekti qosyp qazaqtyń jalpaq tilimen oqyrmanǵa jetkizip otyrmyz.
Sýrette: Kıiz úıdiń ishinde qymyz iship otyrǵan Iý.Sedenbal men Broz Tıto. 1968 jyl. Mońǵolııa.