Bireýge – kól, bireýge – shól

AQSh-ta 11,5 mln. adamnyń jumys­syzdar qatarynda ekenin nazarǵa alar bolsaq, Amerıka qurlyǵyndaǵy ahýal­dyń da toqmeıilsýge negiz bola almaıty­nyn túsiný qıyn emes. Keıbir sarapshylar aıtqandaı, daǵdarys salqyny aldaǵy jy­ly da óz tabyn sezdire beretin bolsa, jaǵ­daıdyń jaqyn arada jaqsaryp kete qoıýy, árıne, ekitalaı.

 Búginde álemde qalyptasqan ahýalǵa osyndaı baǵa berýge bolady

Álemdik qarjy daǵdarysy týraly sóz qozǵala qalsa áńgimeniń bir ushy búginde mindetti túrde Grekııaǵa kelip tireletin bolyp tur. Oǵan sebep te joq emes syńaıly.

Grekııaǵa qarjylaı kómektiń úshinshi pa­ketiniń qajet bolýy múmkin, biraq ol memlekettik shyǵyndardy qysqartý jónindegi jańa talaptarmen kelispeıdi. Eldiń qarjy mınıstri Iаnnıs Stýrnaras taıaýda osylaı dep málimdedi. Eger jańa kómek qajet bola qalsa, ol shamamen 10 mlrd. eýro kóleminde, ıaǵnı ótken jylǵyǵa qaraǵanda edáýir az bolady, degen ol jergilikti buqaralyq aqparat quraldaryna bergen suhbatynda.

Grekııa qazirdiń ózinde jalpy somasy 240 mlrd. eýro bolatyn qarjylaı kómektiń eki paketin alyp otyr. Ústimizdegi jyldyń shilde aıynda Halyqaralyq valıýta qory óz baǵalaýyn jarııalady. Ol boıynsha 2014-2015 jyldary Grekııaǵa 11 mlrd. eýrodaı qarjy qajet bolýy múmkin. Al jaqynda, tamyz aıynyń basynda Germanııanyń qarjy mınıstri Volfgang Shoıble bıýdjettegi ósip kele jatqan jyrtyqtardy bútindeý úshin Grekııaǵa qarjylaı kómektiń taǵy bir paketiniń qajet bolýy múmkin ekendigin alǵash ret eske salyp ótti.

Aıta ketý kerek, Germanııa kansleri An­gela Merkel Grekııa boryshyn burynǵyǵa qo­symsha esepten shyǵaryp tastaýǵa óziniń qarsy ekendigin málimdep úlgerdi. Onyń aıtýynsha, mundaı qadam ınvestorlar belsendiliginiń qaıta qalpyna kelý nyshany baıqala bastaǵan eýroaımaq turaqtylyǵyna nuqsan keltirer edi. GFR kansleri borysh­tardy esepten shyǵarý turaqsyzdyq ahýalyn týyndatyp, onyń sońy jeke ınvestorlardyń eýroaımaqqa qarjy salýdan bas tartýyna aparyp soq­tyrady dep esepteıdi.

Sóz oraıynda Grekııa kredıtorlarynyń úshtigi – Eýropalyq komıssııa, Eýropa orta­lyq banki jáne Halyqaralyq valıýta qory 2013 jyldyń kúzinde Grekııaǵa qar­jy­laı kómek kórsetý jónindegi óz baǵdar­lamalaryn qaıta qaraıtynyn da aıta ketý qajet. Osy rette, biz kómek kór­setý baǵdarlamasynyń parametrlerin óz­ger­tý múmkindikterin de qarastyratyn bola­myz. Bálkim nesıeler merzimin uzartý máselesiniń de talqylanýy múmkin, dep atap kórsetken Valıýtalar men ekonomıkalyq máseleler jónindegi eýrokomıssar Ollı Renniń sózin keltire ketken de artyq emes sııaqty. Onyń aıtýynsha, bul turǵyda Gre­kııanyń aǵymdaǵy sharttarǵa sáıkes eko­no­mıkalyq reformalardy júzege asy­rý­daǵy qabileti sheshýshi ról atqarmaq, sol sııaqty eldiń bıýdjet profısıtine qan­sha­lyqty qol jetkize alatyndyǵyn túsiný­diń de mańyzy zor.

Qarjy daǵdarysy kári qurylyqty ǵana emes, sonymen birge muhıttyń arǵy betindegi elderdi de mazalaı bastaǵanǵa uqsaıdy. Sońǵy tórt jyl ishinde Meksıka ekonomıkasy II toqsanda alǵash ret qysqarýǵa ushyrady. Osylaısha Meksıka alǵashynda qatty ósim baıqalyp, keıin resessııa satysyna engen damýshy elder tizimin tolyqtyryp otyr.

AQSh-tyń toqyraýshylyqqa urynǵan eksporty men qoǵamdyq shyǵyndardyń tejelip ósýi birinshi jartyjyldyqta Mek­sıka ekonomıkasynyń kóterilýine keder­gi keltirgen. Sóıtip, kólemi jaǵynan La­tyn Amerıkasyndaǵy ekinshi ekonomı­ka ústimizdegi jyldyń I toqsanymen salys­tyr­ǵan­da 0,7 paıyzǵa azaıǵan kórinedi. Shyn­dy­­ǵyna kelgende, kóptegen ekonomıs­ter bul elden onsha eleýli bolmasa da, ósim kútken bolatyn.

Al damýshy elder bolsa AQSh fede­ral­dyq rezerv júıesiniń keri áser etýi saldarynan týyndaǵan ulttyq valıýtalary baǵamynyń tómendeýin toqtatýǵa talpynýda. Osylaısha búginde aıyna 85 mlrd. dollar qarjy jumsalyp otyrǵan amerıkalyq memlekettik oblıgasııalardy satyp alý baǵdarlamasy qysqartýǵa ushyraýy múm­kin. Atap aıtqanda, Brazılııa ortalyq ban­­ki jergilikti rynoktaǵy ótimdilikti qam­ta­masy z etip, ózgermelilikti qysqartý úshin 60 mlrd. dollarǵa ıntervensııa júrgizýge daıyn ekenin málimdedi. Bul el 2002 jyldan beri dál mundaı qymbatqa túsetin sharaǵa baryp kórmegen bolatyn. Degenmen, osyndaı áreketke barýǵa negiz de tabylyp tur. Brazılııa realynyń baǵamy bir apta ishinde 1,7 paıyzǵa, al jyl basynan beri 12,73 paıyzǵa tómendegen. Sondyqtan da úkimet valıýtanyń qunsyzdanýy ınflıasııaǵa túrtki bolyp, kredıttik stavkalardyń ósip ketýine jol ashady, al ol ekonomıka úshin burynǵydan da kúshti soqqy bolady dep qaýiptenip otyr.

Federaldyq rezerv júıesiniń tóra­ǵasy Ben Bernanke sapalyq jumsartý baǵ­dar­lamasyn toqtatýǵa daıyn ekenin alǵash ret aıtqan kóktemnen bastap damýshy elderdiń valıýtalary óz pozısııalaryn joǵalta bastady. Sońǵy úsh aıdyń ishinde damýshy elderdiń barynsha jaqsy saýdalanyp júrgen 20 valıýtasy 5,3 paıyzǵa arzandady. Bul 2011 jyldyń qyrkúıeginen keıingi eń bir kúrt tómendeý bolyp tabylady. Sonymen birge, damýshy elderdiń valıýtalyq rezervteri de sońǵy úsh aıda 81 mlrd. dollarǵa qysqarǵan. Bul búkil rezervterdiń 2 paıyzdaıyn (Qytaıdy eseptemegende) quraıdy.

Intervensııalardyń rynokty tynyshtandyrýy múmkin, biraq valıýtalardy syrtqy áserlerden qorǵaı almaıdy, dep esepteıdi MizuhoBank strategi Lýchıano Rostano. AQSh saýyǵý jolyna tústi, al damýshy elder qarsy baǵytta qozǵalyp barady, dep málimdegen «Bul joly bári de basqasha bolady» atty kitapty Kennet Rogoffpen birge jazysqan avtor Karmen Reınhart.

Qarjygerler ádette jańa jyldy kúz­den bastap sanaıdy. Kópshilik jurt 2013 jyldyń kúzin úlken alańdaýshylyqpen kútýde. О́ıtkeni keń aýqymdy daǵdarystyń oryn alatyndyǵy týraly sybystyń basylar túri joq.

Reseıdegi daǵdarys valıýtaǵa qatysty jaǵdaılarmen naqty astasyp jatyr. Rýbl, dollarǵa qatysty da, sonymen birge, problemaly eýroǵa qatysty da kóz aldymyzda quldyraýda, deıdi Reseı Joǵary ekonomıka mektebiniń professory Igor Nıkolaev. Sonymen birge, ol 2008 jylǵydaı kúrt quldyraýdyń oryn almaıtynyna da nazar aýdarǵan. Biraq bul jaıt ta tynyshtanýǵa negiz bola almaıtyn sııaqty. О́ıtkeni, professor atap kórsetkendeı, baıaý da bolsa tómen qaraı syrǵýdyń 2013 jylmen aıaqtalmaıtyn túri bar. Máseleniń shyndyǵyn aıtar bolsaq, ekonomıkadaǵy teris kórinister búkil 2014 jyl boıyna, bálkim, tipti odan arǵy jyldary da boı kórsete berýi múmkin.

Álemdegi ekonomıkalyq ahýaldyń kúrdelenýi birqatar elderge aıtarlyqtaı teris áserin tıgizip otyr. Máselen, Kolýmbııada fermerlerdiń narazylyq aksııasy tóńiregindegi jaǵdaı barǵan saıyn shıelenise túsýde. Sharýalar aýyl sharýashylyǵy salasyndaǵy reformaǵa, ásirese, AQSh-pen jáne Eýroodaqpen erkin saýda-sattyq jasasý týraly kelisimge qarsy narazylyqtaryn bildirýde. О́ıt­keni, bul istiń sońy kolýmbııalyq fermer­lerdiń básekelestikke tótep bere almaı, kedeıshilikke urynýyna aparyp soqtyrmaq. Osy oraıda Kolýmbııadaǵy ereýilderdiń polısııamen qaqtyǵystarǵa soqtyryp, sonyń saldarynan adam óliminiń oryn alyp otyrǵanyn da aıta ketý qajet.

Bireýler Amerıka ekonomıkasy túzelip kele jatyr dese, endi bireýler bul máselede tipti, qara aspandy jaýdyrýdan da qashar emes. AQSh naǵyz bankrot bolyp sanalady, bıýdjet jaǵdaıy áldeqashan baqylaýdan shyǵyp ketken. Reseıdiń «Rossııa 24» telearnasyna bergen suhbatynda Boston ýnıversıtetiniń professory Loýrens Kotlıkoff osylaı dep atap kórsetken. Onyń aıtýynsha, AQSh-tyń memlekettik boryshy, osyǵan deıin aıtylyp kelgendeı 70 emes, 220 trıllıon dollardan asyp túsedi. Onyń sebebin professor AQSh-tyń boryshtarynyń basym bóliginiń resmı balanstan tysqary jatatyndyǵymen túsindirgen. Máselen, Reseıde resmı boryshqa jatpaıtyn óte joǵary zeınetaqylyq mindettemeler bar. Sol sııaqty AQSh-ta da zeınetaqylyq mindettemeler, sonymen birge áleýmettik qamsyzdandyrý júıesi boıynsha, onyń ishinde densaýlyq saqtaý júıesi boıynsha óte qomaqty mindettemeler bar. Osy mindettemelerdi úkimettiń bolashaq salyqtyq túsimderine kiretin búkil aktıvtermen birge balanstyq esep-shotqa biriktirip, sonyń bárin búgingi kúni keltirilgen baǵa boıynsha baǵalaǵanda ǵana eldiń shynaıy bıýdjettik mindettemeleri belgili bolady eken. Joǵaryda aty atalǵan professordyń atýynsha, AQSh-ta bul sııaqty shynaıy bıýdjettik mindettemeler shamamen 222 trıllıon dollardy quraıdy.

Bir qyzyǵy, keıbir elder jumsarǵa qarjy taba almaı, jaǵalaı qaryz surap qınalyp jatsa, endi bireýler «aspannan jaýǵan» aqshanyń astynda qalyp, baılyqtarynyń esep-qısabynan jańylýda. Máselen, Eýroparlament depýtattarynyń eńbekaqylary «kári qurlyqtaǵy» aýqat­ty memleket Germanııanyń ózimen salys­tyr­ǵanda joǵary eken. Olardyń aıyna 7956 eýro