Kıeli kitaptar: tyıymdar ne úshin jasalady?

Mysaly, álemdegi eń baıyrǵy mono­teıs­tik dinderdiń biri ári evreı hal­qy­­nyń ulttyq jáne etıkalyq dúnıe­ta­­nymdarynyń negizin quraıtyn Iаhý­dı nemese ıýdaızm dininiń irgetasy – Táý­ratta qatań tyıym salynǵan áıel­jandylyq nemese erkekjandylyq, mesh­keı­lik, ashkózdik, sary ýaıymǵa salyný, yzaqorlyq, kúnshildik, órkókirektik seki­ldi kúnálar eń aldymen atalady. Sony­men qatar taralý keńistigi men ózi­ne tabynatyn halyqtardyń jal­py sany jaǵynan álemdegi eń irgeli din­­derdiń biri sanalatyn hrıstıan dini­niń túpqazyǵy – Bıblııa da Qu­daı­dyń adamzatqa túsirgen ósıeti sanalady. О́ıtkeni Bıblııa – oǵan bas ıetin halyqtardyń ómir súrý salty men ádet-ǵuryp ádepterin retteıtin jáne tek rettep qana qoımaı, sol salt pen sol ádepterdiń buzylmaı, temirqazyq sekildi, birqalypta bolýyn qamtamasyz etýge baǵyttalǵan belgili bir erejeler men moraldyq-etıkalyq qaǵıdalardyń jıyntyǵy. Bul birinshiden.

Ekinshiden, Kıeli kitaptar – Jarat­qan­nyń adamzatqa amanat etken myz­ǵymas erejeleri men ádeptilik qaǵı­da­­larynyń da, sondaı-aq Qudaıdyń adam­zatqa ósıet etken qatań tyıymdar júıesiniń de biregeı qoımasy. Úshin­shi­den, Kıeli kitaptarda Jaratqan ósıet qylǵan álgindeı tyıymdyq ereje­ler men qaǵıdalar adamdar tarapynan buzylatyn bolsa, olardy buzǵan kúná­harlardyń aıaýsyz jazalanatyny da qatań eskertilgen. Tórtinshiden, Kıeli kitaptarda adamzatqa ósıet etil­gen negiz­gi moraldyq-etıkalyq ereje­ler men ádeptik qaǵıdalar júıesi Ja­rat­­­qannan Musa paıǵambarǵa túsken Táý­rat­ta (Tora) da, Ǵaısa (Isa) paıǵam­bar­ǵa túsken Injilde (Evangelıa) de, Muhammed paıǵambarǵa túsken Quran Kárimde de bir-birine óte uqsas keledi.

Máselen, Hrıstıan dininde adam­dar­dyń Qudaı aldyndaǵy paryz-boryshyn adal atqarýǵa baǵyttalǵan jáne min­detti túrde saqtalýǵa tıisti tyıym-qaǵı­da­lardyń bir parasy tómendegideı: Qudaı­dan basqaǵa tabynýǵa bolmaıdy; jasandy qudaı beınesin jasaýǵa bolmaıdy jáne bul tyıymdy buzǵan kúnáharlardy Qudaı úshinshi nemese tórtinshi urpaǵyna deıin jazalaıdy, al Jaratqan aldyndaǵy borysh-paryzyn adal atqarǵandardyń myńynshy urpaǵyna deıin jarylqaıdy; Qudaıdyń atyn orynsyz ataýǵa bolmaıdy, óıtkeni Jaratqandy jónsiz ataǵandar jazasyz qalmaıdy; senbi kúnderi jumys isteýge bolmaıdy.

Bul atalǵandarmen qatar, álgi Kıeli kitapta adam balasyna ósıet etilgen ózge de paryzdar ashyq eskertilgen. Olardyń qatarynda tómendegideı paryzdar men qatań tyıym salynǵan kúnálar da bar. Olar: óz ómirleriniń uzaq bolyp, Qudaıdyń násip etken jerlerinde baqytty ǵumyr keshýi úshin, adamdardyń, eń aldymen, ata-analaryn Qudaı ósıetine sáıkes qurmetteýi – paryz; kisi óltirý – kúná; zınaqorlyq – kúná; urlyq jasaý – kúná; adamdardyń óz ja­qyndaryna jalǵan kýálik etýi – kúná; adamdardyń óz jaqyndarynyń áıel­derine kóz salýy, sol sııaqty, olar­dyń úı-jaılaryna, egindigine, qyz­metshilerine, jumysqa jegetin kólik­te­rine, bir sózben aıtqanda, kúlli mal-múlik­terine kóz tigýi – kúná.

Sosyn, Bıblııada Jaratqan tarapynan adamdarǵa tyıym salynǵan is-áreketterdiń qataryna myna kúnálar da jatqyzylǵan: adamdardyń óz dene­le­rine qandaı da bir sýret nemese tańba (tatý) saldyrýy, bolmasa jazý tań­ba­latýy; baqsy-balgerlerge júginý, quma­laq ashtyrý nemese juldyzshy-jora­malshylarǵa boljatý; shosh­qa, qoıan etin jeý nemese olardyń ólek­sesine qol tıgizý; nekesiz zına jasap, páktiginen aıyrylǵan qyzdardyń kúıeýge shyǵýy, t.s.s.

Musylman áleminiń Kıeli kitaby – Qurannyń ónboıynda da Alla tarapynan adam balasyna ósıet etilgen qatań tyıymdar men keshirilmes kúná sanalatyn is-áreketterdiń ondaǵan ataýy kezdesedi. Sonymen qatar Quranda álgindeı kúnálarǵa jol berip, Alla tyıymdaryn buzǵan kúnáharlarǵa da Allanyń qaharly jazasy kesilgen. Olardyń bir parasy tómendegideı: Allaǵa serik qosý; zańsyz adam óltirý; sıqyrshylyq jasaý; namazdy elemeý; zeketten jaltarý; ata-anany tyńdamaý; ósimqorlyqpen aınalysý; jetimniń múlkine qol suǵý; oıdan hadıster shyǵarý; sebepsiz oraza buzý; soǵys maıdanyn tastap, qashyp ketý; zına jasaý; bılikti kúshtep nemese jymysqylyqpen júrgizý; masaıtatyn ishimdikter ishý; menmendik, tákapparlyq, órkókirektik; jalǵan kýálik etý; gomoseksýalızm; pák áıeldi ǵaıbattaý; oljany, halyq múlkin, qazynany, qaıyrymdylyq qoryn zańsyz paıdalaný; bóten kisiniń múlkin ıemdenip ketý; urlyq jasaý; qaraqshylyq, tonaý, talaý; ótirik ant ishý; jalǵan sóıleý; ózine ózi qol salý; sotta ádiletsiz úkim shyǵarý; áıelder men qyzdarǵa saıqaldyq jasaýǵa jol berý; áıelderdiń erkekshoralyǵy men er­kekterdiń qyztekelik jasaýy; alaıaq­tyq­pen úılený toıyn jasaý; qan, aram ólgen mal, shoshqa etin jeý; kishi dáret­ti uqypsyz syndyrý (shashyratý); ádi­let­siz salyq jınaý; ekijúzdilik etý; sat­­qyndyq jasaý; dinı bilimdi pen­de­shi­lik múddemen alý jáne ony jasyrý; qaıyrymdylyq jasaǵan adamdy jaz­ǵyrý; jazmyshty joqqa shyǵarý; bóten adamnyń syryn ashý; qarǵys aıtý; buıryqqa baǵynbaý; baqsy-bal­ger­ler men juldyzshylarǵa júginý; áıel­der­diń kúıeýlerinen ımenbeýi; týys-jaqyndarmen aralaspaý; tiri jándikterdiń beınesine enip, keskindeý; ósek aıtý; marqum bolǵandardy daýys shyǵaryp joqtaý; kisiniń tegine til tıgizý; kisige qysym kórsetý jáne jábirleý; musylmanǵa qarý kezeý nemese ony dinsiz dep balaǵattaý; taqýalarǵa zııandyq isteý; kıimderdiń etegin kerbez bolyp kóriný úshin uzartý; erkektiń jibek matadan kıim kıip, altyn buıymdar taǵynýy; Allaǵa arnamaı qurbandyq shalý; jer bólikterin aıyrý úshin qoıylǵan arnaıy belgilerdi ádeıi aýystyrý; paıǵambardyń seriktesterin jábirleý; tyıym salynǵan is-áreketterdi buzý; kúná jasaýǵa úndeý nemese úgitteý; jasandy shash qoıý; denege tańba (tatý) saldyrý; musylmandarǵa qarý kezeý, qater tóndirý; balaǵa ógeı ákeni moıyndatý; jamandyqqa sáýegeılik etý; as-sýǵa altyn jáne kúmis ydystar paıdalaný; eregisý, aıtysý; tarazydan jeý; Allanyń qaharynan qutylyp ketýge senimdi bolý; Alladan úmit úzý; jaqsylyq istegenge kisige rızashylyq bildirmeý; sýy bola turyp, shólirkegen kisige sý tatyrmaý; janýarlarǵa tańba salý; qumar oıyndaryna áýes bolý; meshit ishinde qylmys jasaý; juma namazdan sebepsiz bas tartý nemese oqshaýlanyp oqý; tyńshylyq jasaý; musylmandardyń qupııa syryn urlaý t.s.s.

Kıeli kitaptarda tilge tıek bolǵan álgindeı tyıymdar men kúnáharlardyń este joq eski zamandarda ǵana emes, kúni búgin­ge deıin, tipti, ózimiz ómir súrip otyr­ǵan áleýmettik ortada da úzil­meı kele jatqany belgili. Ol ol ma, náp­si­sin tizgindeýdiń ornyna memleket zań júzinde tyıym salǵan jemqorlyq is-áreket­terge baratyn qylmyskerlerdiń sot­talyp, temir torǵa toǵytylyp jat­qa­nyna qaramastan, ásirese, ondaı alaıaq­tar­dyń memlettik bılik ókilderiniń ara­sy­nan jıi-jıi boı kórsetip jatqany óte ókinishti.

Sosyn, dál osy tusta, aıtylmasa sóz jetim demekshi, Bıblııada da, Quranda da Adam ata men Haýa ananyń Allanyń qatal tyıymyn buzyp, Edem baǵynda Jaratqan tyıym salǵan alma daraǵynan shaıtannyń azǵyrýymen dám tatyp, keshirilmes kúnáǵa batqany, artynsha, sol kúnálarynyń óteýi retinde olardyń Allanyń qaharyna ushyrap, jumaqtan qýylǵany jaıdan-jaı jazylmaǵany anyq. О́ıtkeni Kıeli kitaptardyń bá­rin­de de, onyń ishinde, Qurannyń ón bo­ıynda da, Allanyń uly esepshi ekeni jáne Jaratqannyń nazarynan adamzat kúná­siniń eshbiri tys qalmaıtyny san márte ekertilgen.

Endeshe, dál osy tusta joǵaryda atalǵan Kıeli kitaptardyń jahandyq mono­teıstik úshbý dinniń irgetasy ǵana emes, sonymen qatar olardyń jer betindegi halyqtardyń basym kópshiligine Jaratqannyń Isa, Musa jáne Muhammed paıǵambarlar arqy­ly amanat etilgen moraldyq-etıka­lyq, dinı, azamattyq, saıası jáne quqyq­tyq ádep normalary men aqyl-oı para­saty­nyń kıeli sandyǵy ekenin de aıtý paryz. Demek, bul turǵydan kelgende, sát saıyn ózgerip jatqan aýmaly-tókpeli myna zamanda Alla tyıymdaryn óreskel buzyp otyrǵan adamzattyń máńgi baqı rýhanı dińgegi de sol Kıeli kitaptar men sol Ki­taptardyń ıesi Alla desek, artyq aıt­qan­dyq emes.

Sonymen tilge tıek bolǵan bul taqy­rypty osy arada túıinder bolsaq, Alla men Kıeli Qurandy sheksiz súıgen uly Abaıdyń myna bir poetıkalyq jol­da­ry­nyń oıǵa orala ketetinin aıtpasaq bolmas:

«Allanyń ózi de ras, sózi de ras,

Ras sóz eshýaqytta jalǵan bolmas.

Kóp kitap keldi Alladan, onyń tórti

Allany tanytýǵa sóz aıyrmas…

Alla ózgermes, adamzat kúnde ózgerer,

Jarlyq berdi ol sizderge, sózdi uǵarǵa.

Zamana, sharýa, minez kúnde ózgerdi,

Olarǵa kez-kezimen nábı keldi.

Qaǵıda sharıǵaty ózgerse de,

Taǵrıf Alla esh jerde ózgermedi.

Kúlli mahluq ózgerer, Alla ózgermes,

Adam nápsi, ózimshil minezbenen

Bos sózbenen qastaspaı, túzý kelmes.

Mahabbatpen jaratqan adamzatty,

Sen de súı ol Allany jannan tátti.

Adamzattyń bárin súı baýyrym dep,

Jáne haq joly osy dep ádiletti.

Osy úsh súıý bolady ımanı gúl....

Din de osy, shyn oılasań, taǵat ta osy,

Eki dúnıe bul tasdıq-haqtyń dosy.

Osylardy buzatyn jáne úsh is bar:

Paıda, maqtan, áýesqoı – onan shoshy.

Allanyń, paıǵambardyń jolyndamyz,

Yntamyzdy buzbastyq – ımanymyz.

Paıda, maqtan, áýesqoı – shaıtan isi,

Káni bizdiń nápsini tyıǵanymyz?

Múmın bolsań, áýeli ımandy bol,

Pendege ıman ózi ashady jol...»

Sóz sońynda joǵaryda keltirilgen musylmandyq tyıymdardyń Kıeli Qurannyń qaı súresi men qaı aıatynda kezdesetini týraly tolyqqandy málimetti astanada 2018 jyly Túrkııa Dııanet Qorynyń «Qutty syıym – Quran» jobasynyń sheńberinde ázirlengen jáne Qazaqstan musylmandary dinı basqarmasynyń Saraptaý komıssııasy maquldaǵan Quran Kárimniń qazaqsha nusqasynyń sońynda álipbı tártibimen óte júıeli berilgen kólemi 21-bettik anyqtamalyq aqparattan kózbe-kóz tanysýǵa bolatynyn oqyrman qaýymynyń nazaryna sala ketsek, artyq bola qoımas.

Ádil AHMETOV,

Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri,

Reseı jáne Qazaqstan Halyqaralyq joǵary mektep ǵylym akademııalarynyń akademıgi