Qara qazaq balasy, qaıtkende adam bolady

Sońǵy kezderi Máýlet balýannyń joǵarydaǵy bir aýyz sózi kókeıimnen ketpeı qoıǵany. Qyzyq eken?! Kúreske rýhtyń qandaı qatysy bar?! Dál osy suraq tóńireginde oı tarqatyp kórsek deımiz?!

Bizdiń qolymyzǵa túsken naqty derekterge nazar aýdarsaq: qazirgi tańda jekpe-jek sport túrleri boıynsha Reseıdiń quramasynyń 80 paıyzy kavkazdyqtar, ıaǵnı, taý halyqtary. Erkin jáne grek rım kúresi boıynsha álemdegi eń myqty balýandar da osy óńirden, tipti, deni daǵystandyqtar. Sonda deımiz-aý, Reseıde dál qazir ómir súrip jatqan 114 mıllıon orys aı qarap júr me?! Barlyǵy 2. 946 035 (eki mıllıon toǵyz júz qyryq alty myń otyz bes) turǵyny bar, orys jurtynan otyz ese az, bir ýys daǵystandyqtar qandaı qudiretke ıe?!Jekpe-jek sport túrleri boıynsha Reseıdiń birinshi nómirine ilinbeı qalǵan daǵystandyqtardy burynǵy KSRO quramynan shyqqan Qazaqstan, О́zbekstan, Grýzııa, Armenııa, Ázerbaıjan elderi talasyp-tarmasyp satyp alady. Tipti sońǵy jyldary taýlyqtar Túrkııa, Makedonııa, Grekııa, Avstralııa qatarly elderdiń quramasy sapynan da tabylyp júr. Olar ǵalamdyq jarystardan altyn bolmasa da, kúmis, qola júlde ákelip berip, biz sııaqty beıbaqtardy qýantýda…

Rýh azattyǵy…

Qosh sonymen… Úlken sporttyń aqshamen baǵalanbaıtyn tustary da bar sııaqty. Eger, kóp aqsha sportshylardy jetistikke jetkizetin bolsa, Qazaqstan sııaqty sportqa aqsha bólip otyrǵan memleket az. Joǵarydaǵy daǵystandyqtardyń sportqa bóletin qarjysy bizdiń bir oblystyń sportqa bóletin qarjysymen shamalas. Jalpy bizdiń elimiz boıynsha sportqa bólingen qarjyny ulttyq qurama sapyndaǵy sportshylar men bapkerlerge shaǵyp eseptesek, tipti Reseıden de ozyp ketetin jaǵdaıdamyz. Biraq, nátıje shamaly. Sonyń ishinde qazaq balasynyń úlken sportta jetken bıigin taýlyqtarmen salystyryp baǵamdap kórseńiz, uıattan jer súzip qulaısyz.Álde, biz, darynsyz, qýatsyz, álsiz halyqpyz ba?! Eger, álsiz bolsaq, ǵalamda kólemi jaǵynan toǵyzynshy oryn alatyn myna darhan dalaǵa qalaı ıe bolyp keldik?! Sóz joq babalarymyz batyr bolǵan. Dospanbet jyraýdyń myna bir sózine nazar salyńyzdarshy:Aınala bulaq basy – Teń,

Azaýlynyń Stambuldan nesi kem?!

Azaýlynyń Aımadet Er Dospanbet aǵanyń,

Han ulynan nesi joq,

Bı ulynan nesi kem?!

Táńiriniń ózi bergen kúninde,

Han ulynan artyq edi menim nesibem!

Azaýlyda aǵa bolǵan erler kóp edi,

Áıtse de alamanǵa at baılaǵany joq edi!

Sere, sere, sere qar,

Asty kileń, ústi muz,

Kún-tún qatsa jibimes.

Men kólikke qosymdy artqanmyn,

Kómbideı arý jalarǵa,

Kúrekteı muzdy tondyryp,

Kirmembes aýyr qolǵa bas bolyp,

Kúńirenip kún túbine jortqanmyn

Búı dep aıtqan batyry bar halyqtyń osal bolmaǵy múmkin emes?! Rýhsyz halyqtan mundaı jyr týmaıdy. Deıturǵanmen, dál qazirgi kúıimiz nege kóńil kónshitpeıdi?! Abaı atamyz aıtqandaı, zamana jeli arada alty ǵasyr aınalyp soqqanda, keshegi, «Kúńirenip kún túbine jortqan» jurttyń urpaǵy alapat rýhynan aıyrylyp qaldy. О́tken ǵasyrdyń basynda qazaq shaıyrlary:

Qara qazaq balasy,

Qaıtkende adam bolady?

Bári qatyn júrekti,

Izdeseń emge tappaısyń,

Eńiregen jalǵyz eri joq.

Aýzy túkti bir hohol,

Shetinen ustap sabaıdy,

Oǵan qarsy deri joq.

Mal izdeı shyqsa bes orys,

Qatyn, bala, qart ana,

Bárin tastap bosady,

Júregi qorqyp ushady.

Oılap tursam bulardy,

Bu kúndegi jigittiń,

Keýdesinde jany bar,

Tiri deıtin jeri joq.

Bári ketti qazaqtan,

Ne derge muny bolady… – (Qumar Qarash) dep jyrlaıtyn kúıge jetti.Qysqasy, otarlaýshylar qazaqtyń jan-dúnıesindegi rýhyn tonap aldy. Rýhsyz halyqty altynǵa bólep qoısańda bári bir, rýhy myqty qaýymnyń aldynda eńkish tartyp turady. Rýh degenimiz ol kózge kórinbeıdi, halyqtyń gendik bıosferasynda bolatyn úreıdi jeńý qýaty. Boıynda úreı ushqyny bar sportshyny myń jerden baptaǵanmen úlken nátıje bermeıdi. Úreı qan arqyly urpaqtan urpaq jalǵasyp kete beretin asa qaterli qubylys. Qandaı bir qaýymnyń rýhanı erkindigi (táýelsizdigi) halyqtyń boıyndaǵy úreıdiń az-kóptigimen ólshendi. Bolashaǵynyń baıandy bolýyn oılaıtyn jurt urpaǵynyń rýhyn shyńdaıdy.

Taýlyqtardyń otty rýhy

Osydan eki ǵasyr buryn taýlyqtardyń táýelsizdigi úshin aq patshanyń soldattarymen qol bastap aıanbaı aıqasqan ımam Shámilden: «Jartylaı ash Daǵystan ózinen myńdaǵan ese kúshti, ári úlken ımperııamen jeńilmeı jıyrma bes jyl qalaı soǵysty?» dep suraıdy. Shámildiń jaýaby: «Eger, bizdiń boıymyzda ottaı laýlaǵan rýh bolmaǵanda, bulaı uzaq shydas bermegen bolar edik. Bir kúni tańnan turyp, baý-baqshama qara topyraq tasyp júr edim, bir top qarý asynǵan atty adamdar kelip: «Shámil, jaýlar bizdiń bulaqtan atyn sýarǵaly kele jatyr, olar bizdiń shańyraǵymyzda mazdap turǵan oty rýhymyzdy óshirmek, sen óziń atqa qonasyń ba, álde biz mingizeıik pe?» dedi. Osy sózdi estigen sátte meniń keýdemde tyǵylyp jatqan otty rýh lap etip jandy. Sol sátte, mııaýaly baqshamdy da, azǵana baılyǵymdy da umyttym. Osy otty namys meni 25 jyl attan túsirmedi. Osylaı kúlli Qap taýy lapyldap jandy. Ony kókten jaýǵan jańbyr da, qarly boran, daýyl da óshire almady» depti.

Shámildi 1859 jyly qolǵa túsirgen general Aleksandr Barıatınskıı oǵan: «Seniń kúresiń osymen aıaqtaldy, báribir patshany jeńe almadyń, osyny biletura nege 25 jyl soǵystyń?» deıdi. Tutqyn Shámildiń aıtqany: «Siz qatelesip tursyz myrza, senderdiń arqalaryńda buryn basy birikpeı júrgen taýlyqtardyń basy qosyldy, men bularǵa jaýǵa bas ımeýdiń úlgisin kórsettim jáne júrekterine namystyń otyn jaqtym, ol ot eshqashan sónbeıdi, azǵana daǵystandyqtarǵa senderden (orystardan) eshqashan qoryqpaıtyn rýh syıladym, bul jeńis emes pe?!» depti kúlip.

Birde bir top ǵalymdar kisikıik (adam sııaqty maqulyq) izdep Qap taýyn kezedi. Ábden tıtyqtap Kıkýnı aýlynyń mańyna kelgende mashınalary batpaqqa batady. Iterip shyǵarý múmkin bolmaıdy. Izkesýshilerdiń amaly taýsylyp, qaırańdap turǵanda taýdan balpań-balpań basqan alyp tulǵaly adam túsip kelip, quıǵa batyp jatqan mashınany balanyń oıynshyǵyndaı kóterip, qurǵaq jerge qoıady. Ǵalymdar «mynaý álgi biz izdep júrgen kisikıik shyǵar…» dep tań-tamasha bolady. Bul adam avar jurtynyń ataqty balýany, salmaǵy 150 keli, boıy 2.20 sm Ospan Ábdirahmanov eken. Ǵalymdar Ospannan «munshalyq kúsh-qýatqa qalaı ıe boldyńyz?» – dep suraıdy. Ospan Ábdirahmanov aıtady: «Taýlyqtardyń boıynsha otty rýh pen qaısar namys bar, áıtpegende, qara kúshpen mashınany súırep shyǵara almaısyz» depti.Rasýl Gamzatov aıtady: «Qanjardyń uıasy qyny, ottyń uıasy oshaǵy, er jigittiń uıasy otbasy. Oshaqtan shashyraǵan ot, ol bıik taýdy sharpyp laýlasa: naǵyz qanjar qynynda jatpaıdy, naǵyz er úıinde jatpaıdy».Qumyq halqynyń úlken aqyny Ershi Qazaq: «Daǵystandyqtar tek batyr bolýǵa laıyq!» deıdi.

Dargıns aqyny Omarla Batyraı óziniń óler aldynda jazǵan ósıetinde: «Erjúrek halyqtan ynjyq ul týmasa eken!» dep tilegen.Taýlyq áke balasyna, «bul qarýdy ustaǵan da ákeńniń júregi dir etpegen, seniń de júregiń dir etpesin!» deıtin sabynda jazýy bar qanjar syılaǵan.Segiz jyldyń aldynda, eston jýrnalısi Marko Mıhkelson jaýynger general Djohar Dýdaevqa: «Taý halqy bostandyǵy úshin soǵysqanyna 300 jyl boldy. Bunsha uzaq soǵysýynyń qupııasy nede?» dep suraq qoıǵan eken.

Dýdaevtyń jaýaby: «Taýlyqtar paıda bolǵanynan beri qul bolýǵa jaralmaǵan halyq. Kavkazdyqtardyń rýhy eshqashan olardyń rýhanı qul bolýyna seıkes kelmeıdi» degen eken.Biz joǵarydaǵy ósıetnamalardan nendeı oı túıemiz?! Taýlyqtardyń ǵasyrlar boıy shyńdalǵan rýhyn ańǵaramyz. Rýh jolyndaǵy tárbıeni baıqaımyz.

Shámil hám Kenesary

Qazaqtyń Kenesary sultany men kavkazdyń ımam Shámili dál bir mezgilde otarlaýshylarǵa qarsy kóterildi. Qap taýynda Shámil atqa qonǵanda, aq patshadan shen alǵan bek-sultandar ataqty Qajy Murat, avar jurtynyń abyroıy Gamzat bek, Elisý sultany Danılder ıyqtaryndaǵy altyn zerli pagondy julyp tastap kóterilisshilerge qosyldy. Barlyǵy derlik Shámil aıtqan «opasyzdar jerdiń astynda jatsyn!» degen jalǵyz aýyz sózdiń yǵyna jyǵyldy. Nátıjesinde kóterilisshiler sany 40 myńǵa jetip, 20 myń turaqty jasaq ustady.Al, qazaqtyń bı-sultandary she?! Kenesaryny qoldap azattyq úshin kúreske shyǵýdyń ornyna patshanyń soldattarymen birigip oǵan qarsy turdy. Aqmola okrýginiń aǵa sultany Qońyrqulja Qudaımendın 1840 jyly 5 aqpanda Kenesaryǵa kórsetken qarsylyǵy úshin patshadan «polkovnık» shenin aldy. Arqa óńirine ataqty bılerdiń biri Kishkentaıdyń Aqqoshqary Kene handy qoldaǵan qazaq aýyldaryn shapqany úshin Batys Sibir general-gýbernatorynan «Altyn shapan» syılyǵyn aldy. 1843 jyldyń tamyzynda sultandar A.Jantóreuly men B.Aıshýaquly kóterilisshilerge qarsy jasaq jabdyqtady…

Biraq, ımam Shámil de, Kenesary da jeńiske jetken joq. Tek qana azattyq úshin kúresken uly tulǵalar retinde ekeýi de tarıhta qaldy. Han Kene 1847 jyly 45 jasynda qyrǵyzdardyń qolynan mert boldy. Imam Shámil bolsa 1859 jyly orystardyń qolyna tústi. Ony óltirýge otarshylardan qoryqty. Shámil ólse qaharly taýlyqtardyń taǵy bir soıqany bastaryn bildi. Kalýgada ol aýlasynda baý-baqshasy men meshiti bar, eń jaqsy úılerdiń birine qonystandy. Keıin ımamnyń Daǵystanda qalǵan otbasy da túgel osynda jetkiziledi. Aq patsha Shámil úshin jyl saıyn qazynadan 20 myń rýbl bólgizip, ımamnyń ózine 15 myń rýbldeı pensııa taǵaıyndady. 1868 jyly Mekkege baryp aman-esen qajylyq paryzyn ótedi,  72 jasynda taǵy da qajylyqqa baryp, Medına jerinde dúnıeden ótti. Súıegi ataqty «Baqı» zıratyna jerlendi. Al, bizdiń Kenesarynyń súıegi qaıda qaldy? Basy qaıda jatyr? Izdeseń de tabylmaıdy?!

Qazaqtyń rýhy osy kezden bastap álsiredi. Oǵan negizgi sebep, otarlaýdyń zardaby bolsa, ekinshi taraptan Abaı atamyzdyń, «alys jaqyn qazaqtyń bári qańǵyp, aıamaı birin-biri júr ǵoı ańdyp…» degenindeı satqyndyq, ataqqa aldanbaqtyq nemese «máz bolady bolysyń, arqadan ulyq qaqqanǵa» demekshi maqtanshaqtyq sııaqty keseldiń ult ómirine jalpylasyp ketýinen taza rýhy laılandy.

Qazaq hám Kavkaz

Myna bir derekke nazar aýdaryńyz: joǵarydaǵy 2.9 mln. taýlyqtar arasynan sońǵy 50 jylda sambo, dzıýdo, erkin jáne grek-rım kúres túrlerinen Olımpıada, álem, Eýropa chempıony atanǵan 308 balýan týyp shyǵypty. Al, bizdiń 13 mln 910 myń (álem boıynsha naqty qazaqtyń sany) qazaqtan shyqqan sońǵy 50 jylda Olımpıada, álem, Eýropa chempıony atanǵan azamattardy sanap kórińiz. Bul bir.Ary qaraı eptep tereńdep kórsek: ǵalamda jan sany 946 myń (850 myńy Daǵystanda turady) avar deıtin halyq bar. Joǵarydaǵy ımam Shámil men Rasýl Gamzatov osy halyqtyń uldary. Osylardan 42 Olımpıada jáne álem chempıondary shyqqan eken. Bergi jaǵyn ǵana sýyrtpaqtap aıtsaq: Hadjymýrad Mogomedov (erkin kúres, Atlanta – 1996), Sagıd Mýrtazalıev (erkin kúres, Sıdneı – 2000), Máýlet Batyrovtar (erkin kúres, Afıny-2004, Beıjiń – 2008) Olımpıada jeńimpazy atanypty. Buǵan álemniń kóp márte chempıony Alı Alıevti qosyp qoıyńyz. Al, bar-joǵy 431 myń qumyqtan: tek qana bir erkin kúres túrinen Olımpıada chempıondary men júldegerleri – Saıpýlla Absaıtov, Magomed – Gasan Abýshev, Rasýl Battalov, Ilıas Bekbýlatov, Bahtııar Ahmetov, álem jáne Eýropa chempıondary men júldegerleri – Nasrýlla Nasrýllaev, Narıman Israpılov, Mýrad Ramazanovtar shyqsa, barlyq kúres túrleri boıynsha 17 balýan Olımpıada jáne álem chempıony atanypty. Legzınder bolsa 385 myń adamdy qurap otyr. Bizge qaraǵanda jan sany 26 ese az. Al, balýandarynyń nátıjesi bizden kem emes. Dzıýdodan álem chempıony Sadır Aıvazov, Telman Kýrbanov jáne táýelsiz Azerbaıjan (osy eldiń atynan kúresken) tarıhynda tuńǵysh Olımpıada jeńimpazy bolǵan Nazım Kýrbanov bar. Sambodan álem chemıony atanǵan: Eldar Alıev, Nazır Mamedalıev, Islam Mamedov. Erkin kúresten álemniń eki dúrkin jeńimpazy Rýslan Ashýralıev t.b. kete beredi. Taýlyqtardyń quramyndaǵy dargınsterdiń sany 490,4 myń adamdy qurasa, 14 jigiti ár qıly kúres túrlerinen Olımpıada jáne álem, Eýropa chempıony atanyp úlgeripti. Atap aıtqanda, 1995 jyly álemniń eń úzdik balýany ataǵyna ıe bolǵan, erkin kúresten álemniń eki dúrkin jeńimpazy, Eýropanyń 4 dúrkin chempıony Magomed Azızov, Eýropa chempıony Alı Isaev, álem kýbogynyń eki márte ıegeri Rýslan Karaev, Eýropanyń eki márte jeńimpazy, álem chempıonatynyń kúmis júldegeri Býzaı Ibragımov t.b. Daǵystan respýblıkasynyń quramyna kiretin joǵarydaǵy tórt halyqtan basqa: noǵaı (40,4 myń), lak (161 myń), tabasaran (118 myń), agýl (28 myń), sahýr (9,8 myń), tat (0.2 myń)… t.b. jurttardyń ulandary da qashannan beri tý ustap, tulpar minip úırengen. Atap aıtqanda, erkin kúresten Olımpıada chempıony Shırvanı Mýradov (lak), Olımpıadanyń kúmis júldegeri Nası Býlgaev (agýl), dzıýdodan álem kýbogynyń ıegeri Kamal Han-Magomedov (tabasaran) jáne 2002 jyly fýtboldan ótken álem birinshiliginde «Altyn gol» soǵyp Túrik quramasyn qola medalǵa jetkizgen Ilhan Mansyz (nogaı) t.b.Joǵarydaǵy ult-ulystar sııaqty Daǵystan respýblıkasynyń quramynda bolmasa, jalpy taýlyqtar deıtin atqa ıe, kabardın-balqar (545 myń), adygeıler (128,5 myń), osetınderdiń (516 myń) sportta jetken jetistikteri bizdi on oraıdy. Júz jıyrma segiz myń adygeılerdiń 48 ulany, sambo, erkin kúres, grek rım, dzıýdodan Olımpıada, álem, Eýropa chemıony nemese júldegeri (álem, Eýropa kýbogy ıegerleri) atanyp úlgergen eken. Jetistiktiń basy 1948 jyly Olımpıadanyń jeńis tuǵyryna kóterilgen Gýshe Iаshardan bastalsa, ary qaraı Atalaı Mahmud, Arambaı Emıj, Aslanbek Hýshtov t.b. kete beredi. Al, álemde jarty-aq mıllıon osetınderdiń jetistigi adygeılerden kem túspeıdi. Erkin kúresten álemniń tórt dúrkin chempıony Besık Kýdýhov, eki dúrkin chempıony Taımýraz Dzgoev, Olımpıadanyń eki dúrkin jeńimpazy Soslan Andıev, úsh dúrkin chempıony Artýr Taımazov (О́zbekstan atynan kúresip júr), álem jáne Eýropa chempıondary: Ibragım Aldatov, Iý. Gýsov, Alan Dýdaev, Aravat Sabeev, Irbek Farnıev… t.b. Kabardın-balqar baýyrlarymyzdyń da onshaqty jigiti kúreste álemdik deńgeıde kóterilgen eken. Atap aıtqanda: Bılıal Mahov, Mýlıd Lampejev, Anzor Ýrıshev, Alekseı Kazıev, Arsen Maırov, Rasýl Mashezov… t.b.

Kúrmeý

Osy jerden tizgindi tarttyq. Erte ımam Shámildi jaýdyń soldattary Gýnıb taýynda qorshaýǵa alady. Shákeń bıik taýdyń ústine shyǵyp namazyn oqıdy. Sol sátte bir qolyna oq tıedi. Imam oǵan mán bermeı qulshylyǵyn jasap ornynan turady. Qasyndaǵy nókerleri: «Imam siz jaralandyńyz» dese, Shámil ony eleń qylmaı: «Qoıyńdarshy, meniń jaramda turǵan túkte joq, erteń jazylady, al, kúlli Daǵystan jaralansa ol qalaı jazylmaq» dep qaıǵyrǵan eken. Sol sııaqty jeke adamynyń boıynda otty rýhtyń bolmaýy múmkin, al, kúlli ulttyń boıynan otty rýh óshse ne bolmaq!!!