1. Jasýshalar jańaryp, eskileri joıylady
Oraza – adam organızmindegi qajetinen artyq jáne eski jasýshalardy joıýshy qyzmetin atqarady. Orazanyń tártibi boıynsha adam jylyna bir aı tolyǵymen aýyz bekitedi. Kúnine kem degende 14 saǵat jep-ishýden tyıylyp, odan keıin birneshe saǵatqa aýyzyn ashyp ál jınap alýy qajet. Bul – adam aǵzasyndaǵy jasýshalardy jandandyryp, kerek emesterin joıý prosessine qajet ýaqytqa dálme-dál keledi. Adam qarny ashqan kezde álsiz jasýshalar ózdiginen joıylyp, ashtyqqa qarsy turý úshin adamnyń ishki organızmderi belsendi jumys isteıdi. Osy sátte adam aǵzalarynyń belsendiligi artyp, ómirsheńdigi kúsheıe túsedi. Sondaı-aq oraza adam organızmin tas, artyq et, maı mólsheri sııaqty zııandy zattardan aryltady.
2. «Qant» aýrýyna tosqaýyl bolady
Oraza tutý – qandaǵy qant úlesin barynsha tómen mólsherge túsirýge úlken septigin tıgizedi. Sebebi, oraza ustaǵan kezde adamnyń uıqy bezi dem alady. Uıqy bezi qantty krahmaldy zattar men maılarǵa aınaldyratyn ınsýlın bóledi. Eger adam uıqy bezi shyǵaratyn ınsýlınnen artyq mólsherde tamaq jeıtin bolsa onda bul uıqy bezine aýyr tıip jumys isteý belsendiligin tómendetedi. Osylaı jalǵasa berse uıqy bezi óz fýnksııasyn atqarýdan qalady. Osy ýaqytta adam boıyndaǵy qant qanǵa taraı bastaıdy da onyń qandaǵy quramy birte-birte kóbeıip adam qant aýrýyna shaldyǵady. Qazirgi álemniń biraz jerinde qant dertine shaldyqqan adamdardy oraza tutý arqyly emdeý etek alýda. Aýyz bekitý arqyly qant arýyn emdeý prosesi bylaı júredi: pasıent úsh apta boıy kúnine (qanyndaǵy qanttyń mólsherine baılanysty) 10 saǵatpen 20 saǵat arasynda aýyz bekitedi. Odan keıin aýyz ashqan kezde jeńil tamaqtarmen qorektenedi. Bul hımııalyq dári-dármekterdi qoldanbaı qant aýrýyn emdeýdegi óte utymdy jol ekenin medısına dáleldep otyr.
Fransýz bıology, ishki aǵzalar boıynsha bilikti dáriger bolǵan, Nobel syılyǵynyń laýreaty Aleksıs Karrel óziniń «Belgisiz adam» degen eńbeginde bylaı deıdi: «Adamdar barlyq ǵasyrda oraza tutqan. Sondaı-aq barlyq dind tamaq-sýdan tyıylyp aýyz bekitýge shaqyrýdan eshqashan tyıylǵan emes. Adam aýyz bekitkende eń birinshi ashtyq, odan soń denede álsizdik sezinedi. Bul syrtqy bolyp jatqan jaǵdaılar, biraq ishki organızmde qubylystar buǵan qaraǵanda mańyzdyraq. Osy sátte búırektegi qant qımyldaıdy, onymen birge teriniń astynda saqtalǵan maılar da qımyldap erıdi. Ishki aǵzalar men júrek bir qalypty jumys isteýi úshin barlyq organızm ózindegi saqtalǵan qordan qajetti energııany jumsaı bastaıdy. Bul – bolashaqta adam organızminiń jaqsy jumys isteýine kómektesedi». Karrel aıtyp otyrǵan tamaqtan belgili bir merzimge tyıylyp, aýyz bekitý – musylmandardyń oraza tutý úlgisine tolyqtaı keletinin aıta ketken jón.
3. Artyq salmaqtan arylýǵa áser etedi
Eger oraza ustaýshy aýyz ashqannan keıin jeıtin tamaq mólsherine shekteý qoıyp, durys rejımmen júrse boıdaǵy artyq salmaqtan arylýǵa oraza taptyrmaıtyn ádis. Iаǵnı, adam uzaqqa ýaqytqa qarny ash júrip birden aýyz ashqan kezde tamaq pen sýsyndarǵa toıyp almaǵany jón. Sebebi bul kerisinshe salmaqtyń kóbeıýine ákep soǵady. Alla elshisi (s.a.s) aýyz ashar kezde tek birneshe qurmadan dám tartyp, az ǵana sý iship aqsham namazyna turatyn. Paıǵambarymyzdyń (s.a.s) osy bir ádeti bárimizge úlgi bola alady. Sebebi qurmanyń quramynda qant bar, al qant qan quramyna tez taraıdy sol sebepti adam aýzyn qurmamen ashatyn bolsa birden toqshylyqty sezedi. Sonymen qatar qurma adam aǵzalary qalypty jumys isteý úshin qajetti energııamen qamtamasyz etedi.
Kóp adamdar kúni boıy tamaqtan tyıylyp, aýyz ashqannan keıin birden aýyr, maıly tamaqtardy, kókónisterdi jep bastaıdy. Bul taǵamdardy asqazan qorytýy uzaq ýaqyt alady. Aǵza asqazanǵa túsken tamaqtan ózine kerek energııasyn alyp ol qantqa aınalýy sebebinen adam toqshylyqty sezinedi. Biraq kisi báribir ózin ash sezinip, tamaqtyń ústine tamaqty jeı beredi, sóıtip organızmine qajetti energııany mólsherinen asyryp jiberedi. Osylaısha oraza ustaý óziniń qasıetteriniń birin joǵaltyp, adam artyq salmaq qosyp semizdikke ushyraıdy. Árıne Alla sharıǵatynyń bizge qalaǵany bul emes.
4. Teri aýrýlaryna paıdaly
Aýyz bekitýdiń teri aýrýlarymen kúresýde paıdaly áseri bar. Sebebi adam oraza tutqan kezde qandaǵy sý mólsheri azaıady, ıaǵnı teridegi sý quramy da kemıdi degen sóz. Bul – teriniń qýattylyǵyn arttyryp, zııandy mıkrobtar men bakterııalarǵa qarsy turýǵa kómektesedi. Sondaı-aq qyshyma aýrynyń adam denesine ári qaraı taralýyn toqtatyp, teriniń maılanýy men allergııadan jazylýǵa da oń áserin tıgizedi.
5. Tuz baılaný arýyna áseri
Bul dert kóp tamaqtanýdan ásirese etten jasalǵan ónimdermen kóp qorektenýden paıda bolady. Sondaı-aq adam shamasynan tys tamaq jegende bulshyq etterdegi proteın quramy tym kóbeıip, buzyla bastaıdy. Bul adam býyndaryna, ásirese aıaqtaǵy úlken barmaqqa nesep qyshqylynyń jınalýyna ákep soǵady. Adam tuz baılaný aýrýyna shaldyqqan kezde álgi býyndar isip, qyzarady da aýyrta bastaıdy. Sondaı-aq qandaǵy nesep tuzynyń mólsheri kóbeıip ol búırekke jınalyp, tunady. Bul prosess aqyrynda búırekte tas paıda bolýyna ákep soǵady. Sondyqtan tamaq pen sýdan tyıylyp biraz ýaqytta aýyz bekitý bul dertti emdeýdegi utymdy jol.
6. Qan qoıýlanýynyń aldyn alady
Kóptegen musylman jáne musylman emes ǵalymdary aýyz bekitýdiń denedegi maıdyń quramyn azaıtýmen qatar holesterın mólsherin de báseńdetetinin jarysa aıtady. Holesterın degenimiz ol – qan tamyrlaryna tunatyn zat. Denedegi maıdyń quramy kóbegen saıyn holesterın mólsheri de ulǵaıady. Bunyń arty arterıoskleroz (qan tamyrlarynyń maılanýy) dertine jáne júrek pen mıdaǵy qannyń qoıýlanýyna ákep soǵady.
Iá, Alla Taǵalanyń «Bilseńder, oraza ustaǵandaryń ózderińe jaqsy» degen aıatyn estigende tań qalýdyń qajeti joq. Bizder tamaqty tym kóp jep ózimizdiń densaýlyǵymyzǵa zalal keltirip jatamyz. Eger biz Alla sharıǵaty men paıǵambar (s.a.s) jolyn ustanyp tamaq kóp jeýden tyıylyp, aıyna kem degende úsh kún oraza tutyp júretin bolsaq bul dertterge shaldyǵý yqtımaly báseńdeı túsetini anyq.
7. Adam aǵzasyn ýly zattardan tazartady
Qazirgi kezde taǵam ónimderin uzaq merzimge saqtaý úshin quramyna hımııalyq qospalar qosylatynyn barshamyz bilemiz. Bul ónimder adam asqazanyna túsken kezde ýly zattarǵa aınalyp denedegi maıdyń ishine saqtalyp qalady. Adam uzaq ýaqyt tamaqtan tyıylýy álgi maıdaǵy ýly zattardyń erýine ákeledi. Oǵan qosa adam organızmin ýly zattardan qorǵaýǵa jaýapty búırek, baýyr sııaqty aǵzalarǵa óz fýnksııalaryn atqarýǵa kómektesedi. Sondaı-aq aýyz bekitý kezinde durys tamaqtanyp, artyq taǵamnan bas tartatyn bolsa bul organızmnyń ımmýnıtetin kúsheıtedi.
Makfon degen amerıkalyq dáriger bylaı deıdi: «Barlyq adam tipti aýrý bolmasa da oraza ustaýǵa muqtaj. Sebebi qazirgi taǵam ónimderiniń ýlary adam boıyna sińip qalady. Bul adamdyń organızminiń belsendiligin tejep, boıyna aýyrlyq salyp ózin aýrý sııaqty sezinýge aparady. Al adam aýyz bekitken kezde álgi ýly qaldyqtar adam boıynan joıylyp, aǵzalar tazalanady. Boıyndaǵy ashtyq kezinde joıylǵan jasýshalar oraza ustap bolǵannan keıin 20 kúnge jetpeı qaıta jańarady. Denedegi ýly qaldyqtar ketip, jasýlar jańarǵan soń adam ózin jeńil sezinip, qýatqa ıe bolady».
8. As qorytý júıesi dem alady
Aýyz bekitý – as qorytý júıesiniń dem alýyna múmkindik beredi. Degenmen adam organızmi óziniń tabıǵı fýnksııalaryn atqarady jáne tamaq qorytýǵa arnalǵan sól ádettegiden az mólsherden bólingenimen sól bólý prosessi qalypty jaǵdaıda óz qyzmetin atqara beredi. Bul adamnyń sól bólý júıesin jaqsartyp, bir qalypqa túsiredi. Biraq bir eskerte ketetin jáıt oraza ustaǵan kezde asqazan qyshqyldyq bólýdi toqtatpaıdy. Iаǵnı, asqazanynda jarasy bar adam aýyz bekitý kezinde abaı bolýy qajet.
9. Jaǵymsyz táýeldilikterden aryltady
Jaǵymsyz táýeldilikter dese aldymen kóz aldymyzǵa tútini burqyraǵan temeki keletini haq. О́kinishke oraı oǵan táýeldilikten jáı adamdardy aıtpaǵanda bes ýaqyt namazyn oqyp júrgen baýyrlarymyzdyń arasynda da zardap shegip júrgender bar. Sondaı kisiler úshin Ramazan aıy – aram ádetten arylýǵa taptyrmaıtyn kezeń. Sebebi basqa kúnderi «temekini tastaımyn» dep ózińizge ýáde berip artynan nápsi qurǵyrdyń aıtqanyna ilesip ketkenińizben, orazanyń ýaqytynda Alladan qorqynysh budan sizdi qaıtarady. Árıne qazirgi zamanda táýeldiliktiń túr-túri kóbeıip ketti. Bulardan arylý aldymen adamnyń ózine baılanysty. Orazanyń kúninde toqtatyp, túninde qaıta bastaýy da múmkin. Biraq bilip qoıyńyz, Ramazan aıy tek aýyz bekitip qana qoımaı sondaı-aq jaman sózderden, usqynsyz ádetterden, jaǵymsyz táýeldilikterden aıyrylýǵa kómektesetin múmkindik aıy. Aryla almaı júrgen jaman ádetterińiz bolsa múmkindikti jiberip almańyz.
10. Qan qysymyn túsiredi, bas aýrýyna paıdasy bar
Aýyz bekitý – qan qysymyn túsirýge jáne qannyń qoıýlaný qaýpin azaıtýǵa baǵyttalǵan tabıǵı jol. О́ıtkeni adam uzaq ýaqytqa tamaqtan tyıylǵan kezde boıǵa qajetti energııany jetkizý úshin organızm denedegi maımen qosa glıýkozany jaǵa bastaıdy. Sondaı-aq adam boıyndaǵy tamaq quramy jáne adrenalın sııaqty gormondar azaıady. Bunyń bári boıdaǵy qan qysymynyń túsýine ákeledi.
Qarap otyrsaq Alla Taǵala bizge oraza ustaýǵa ámir berý arqyly tek Aqyretimizdi emes osy dúnıede de denimizdiń saý bolǵanyn qalaǵan eken. Rasynda bizge Jaratýshymyzdaı meıirimdilikti, shapaǵatty eshkim kórsete almaıdy. Endeshe biz aýyz bekitý arqyly Aqyretimizge azyq jınaýymyzben qatar osy dúnıede ozady ekenbiz. Alla ustaǵan orazalaryńyzdy qabyl qylsyn!
Býrhan Abdýlhákim