Keńes Odaǵy kezinde 1 mamyrda Halyqaralyq yntymaq kúni degen mereke bolyp, búkil aýyl eńbekkerleri sherýge shyǵatyn. Ádette, álemdegi eńbekshilerdiń basyn biriktiretin meıram sanalatyn 1 mamyrdaǵy beıbit sherýdi II dúnıejúzilik soǵystan aman kelgen, keýdesi orden, medaldarǵa toly maıdangerler bastap júredi. Olardyń keıbiri áskerı kıimderin kıip alady. Bári kóńildi, qýanyshqa toly, naǵyz beıbitshilik merekesi bolady.
Sherý aıaqtalyp úıge kelgende ata-anamyzǵa soǵys ardagerleri týraly suraq qoıylady. «Áke, siz soǵysqa bardyńyz ba?». «Joq, qaraǵym, men jas boldym ǵoı». «Bizdiń soǵysqa qatysqan aǵalarymyz, atalarymyz bar ma?». «Ańdaly aǵamdy áskerge shaqyryp alyp ketkende «Soǵysqa ketti, soǵysqa ketti» dep júretin týystarymyz. Ol 1945 jyl eken, kóp uzamaı «Soǵys bitti» degen habar kelip, qatty qýandyq» dedi ákem. Sol kezde áńgimege anam qosylady. Sóıtsek naǵashylarymyz da soǵys órtinen syrt qalmapty. Anamnyń aǵasy, mılısııa qyzmetkeri bolyp isteıtin Nurtaza soǵystan jaralanyp kelgen eken. Soǵysta aýyr jaraqat alǵanymen qosa, kontýzııaǵa ushyraǵan, júıkesi syr bergen. Sonyń saldarynan otaý kóterip, úılene de almady. Odan kishi naǵashymyz Qaıyrsha da fındermen bolǵan soǵysqa qatysýdan bastap, Batys maıdandaǵy biraz shaıqasqa qatysqan eken. Eriksiz tutqynǵa da túsken, keıinnen Otanǵa adal ekeni dáleldenip, birtalaı qıyndyqpen elge oralypty. Al anamnyń kishi aǵasy Nádirshe habarsyz ketipti. «Qalaı habarsyz ketti?» deıdi balanyń suraǵy. Solaı, soǵysta sondaı jaǵdaılar bolady eken. «Habar-osharsyz ketti» degen hat kelipti.
Sál eseıgende Nádirshe naǵashym týraly anamnan suraı bastadym. Nádirshe Baımuratov 1928 jyly dúnıege kelgen. Soǵys júrip jatqanda jasy jetkender jappaı soǵysqa attanyp jatady. Otan qorǵaýǵa aldymen kommýnıster, sosyn komsomoldar óz erikterimen ketedi. Tipti qyz-kelinshekter de qarap qalmaıdy, suranyp maıdanǵa attanǵandary kóp bolady. Osyndaı alasapyran zamanda jasy jetpese de 16 jastaǵy bozbala jasyn úlkeıtip jazdyryp, suranyp júrip 1944 jyly maıdanǵa attanady. Ǵalamtordaǵy derekterge qarap, onyń 1944 jyly 10 jeltoqsanda Maqat aýdandyq áskerı komıssarıatynan áskerge shaqyrylǵanyn kóremiz. Jaqyn adamy retinde tek anasy Rysty Tórehanova jazylǵan.
Anamyzdyń aıtýynsha, Nádirshe naǵashymyz qyraýly qystyń bir kúni «Soǵysqa ketip baramyn» dep qoshtasýǵa keledi. Anam ol kezde 9 jasta, aıaǵy jazataıym kúıip qalyp, Atyraý (burynǵy Gýrev) qalasynda aýrýhanada jatady. «Qanzym, men soǵysqa ketip baram. Aman bol!» deıdi palataǵa kirgen aǵasy esik aldynda turyp. Anamyz tura almaıdy, aıaǵy kúıik shalǵan, jol bolsyn aıtyp qala beredi. Bul Nádirshe naǵashymdy sońǵy kórgeni eken.
Keıin «Nemistiń bir úlken qalasyna jaqyn turmyz. Erteń shabýylǵa shyǵamyz» degen sarynda bir hat qoldaryna tıedi. Odan keıingisi «habar-osharsyz ketti» degen qysqa hat qana.
«Sonda ony izdemedińizder me?» deıdi kókeıge kelgen saýal. Izdeıdi. Ákesi Sálimgereı áskerı komıssarıat arqyly birneshe márte izdeý salady. 1953 jyly 21 qyrkúıekte Maqat aýdandyq áskerı komıssary Sevrıýktiń soǵysta qaza bolǵan jáne habarsyz ketken qatardaǵy jaýyngerler men serjanttar esebi jónindegi Máskeý qalasyndaǵy bólim bastyǵyna jazǵan №1767 hatyna «habar-osharsyz ketti» degen hat taǵy keledi.
Bul arada keńes zamanynda «habar-osharsyz ketti» degen jaýyngerlerdi qatty izdemeıtinin de aıta ketken jón. Shyny kerek, ol sanattaǵy keıbir jaýyngerler tutqynǵa túsip, jat elde qalyp qoıǵandary da boldy. Taǵdyry tálkekke túsken olardy týǵan elde satqyn sanady, týystary jazyqsyz qýdalandy, laýazymynan bosatyldy, eriksiz jumystan shyǵaryldy. Alaıda Nádirshe naǵashymyz suraýsyz qalǵan joq. Anamnyń ishki ister júıesinde qyzmet etken úlken aǵasy Muzafar Ishki ister halyq komıssarıaty (NKVD) organdary arqyly da izdeý salady. Alaıda oǵan da «habar-osharsyz ketti» degen jaýap qolǵa tıedi.
Dúnıe damyǵan, kommýnıkasııa órkendegen, muraǵattar ashylǵan, elder arasynda ǵalamtor arqyly sheksiz baılanys ornaǵan búgingi zamanda Nádirshe naǵashymnyń deregi taıaýda shyǵa keldi. Ol áıgili Qyzyl týly gvardııalyq 120-shy Rogachev dıvızııasynyń quramyndaǵy Aleksandr Nevskıı ordendi 339-shy atqyshtar polkinde jaýǵa qarsy soǵysqan eken. Sývorov jáne Kýtýzov ordenderine ıe Qyzyl týly 120-shy gvardııalyq atqyshtar dıvızııasy 1942 jyldyń 23 aqpanyndaǵy Sibir áskerı okrýginiń ásker jónindegi buıryǵymen 308-shi atqyshtar dıvızııasy retinde Omby qalasynda qurylǵan. Buıryqta 1942 jyldyń 15 maýsymyna deıin Omby qalasynda 308-shi atqyshtar dıvızııasyn qurý týraly aıtylady. Ony oryndaý M.V.Frýnze atyndaǵy Omby áskerı-jaıaý ásker ýchılıshesiniń bastyǵy polkovnık Leontıı Gýrtevke tapsyryldy.
308-shi atqyshtar dıvızııasy sol jyldyń mamyr aıynyń sońynda Prıvoljskıı áskerı okrýgine qonys aýdaryp, qyrkúıek aıynda Stalıngrad mańynda soǵysqa kirisedi. Stalıngrad mańyndaǵy qyrǵyn soǵysta 308-shi atqyshtar dıvızııasy jaýǵa qarsy aıaýsyz kúresedi. Ombyda qurylǵan bul dıvızııany aýyz eki áńgimede «sıbırıaktar» dep ataıdy. Stalıngrad shaıqasyndaǵy erligi úshin 308-shi dıvızııa Qyzyl tý ordenimen marapattalyp, kóptegen jaýyngerge «Stalıngradty qorǵaǵany úshin» medali beriledi. «Krasnaıa zvezda» gazetiniń 1942 jylǵy 18 qazandaǵy sanynda «sibirlik» dıvızııa týraly bir derek bar. Onda qolǵa túsken fashıst ofıseri biriniń sózin keltire otyryp «Bizge qarsy ólimnen qaımyqpaıtyn áskerler shaıqasty, bizge qaraı atoılap shabýyldaǵanda olardy oq ta, ot ta toqtata alǵan joq. Keıin maǵan olardyń qazaqtar ekenin aıtty. Buryn qazaqtar týraly estigen emespin», dep jazady.
Dıvızııa 1943 jyldyń jazynda Orel-Kýrsk doǵasyndaǵy urystarǵa qatysady. Orel qalasyn azat etedi. Osy baǵyttaǵy erlikteri úshin 308-shi atqyshtar dıvızııasy Qorǵanys halyq komıssarynyń buıryǵymen 120-shy gvardııalyq dıvızııa atyna ıe bolady.
120-shy gvardııalyq dıvızııa 1944 jyly 24 aqpanda Dnepr ózeninen ótip, Belarýstiń ejelgi Rogachev qalasyn azat etedi. Sol kúni Máskeýde osy qalanyń azat etilýine oraı salıýt atylyp, Joǵarǵy Bas qolbasshynyń buıryǵymen 120-shy gvardııalyq dıvızııaǵa Rogachev qurmetti ataǵy beriledi. Dıvızııa osy jyly jazda Batys maıdandaǵy jappaı shabýylǵa qatysady. Birqatar eldi meken, onyń ishinde Polshanyń tarıhı Belostok qalasy azat etiledi. Dıvızııaǵa erlikke toly shaıqastary úshin Belostok qurmetti ataǵy da beriledi.
1945 jyldyń qańtarynda Shyǵys Prýssııa jerinde shabýyl bastalady. 1944 jylǵy 10 jeltoqsanda áskerge alynǵan N.Baımuratov qańtar aıynda maıdanǵa jetip, áıgili osy shabýylǵa qatysady. Eki aıdan astamǵa sozylǵan sibirlik gvardııashylar úzdiksiz shaıqaspen Frısh-Gaf shyǵanaǵynda Baltyq teńiziniń jaǵasyna shyǵady. Shyǵys Prýssııadaǵy Vorledeı men Melzak qalalaryna shabýyldaýdaǵy erekshe erligi úshin 120-shy gvardııalyq dıvızııa II dárejeli Kýtýzov ordenimen, al Haılıgenbaıl qalasyn alǵany úshin II dárejeli Sývorov ordenimen marapattaldy. Marshal G.Jýkov basqarǵan 1-shi Belorýs maıdanyndaǵy 3-armııa áskeriniń quramynda 120-shy gvardııalyq dıvızııa jaýyngerleri Berlınge shabýyl operasııasyna da qatysty. Gıtlershiler ońaılyqpen qarýyn tastaǵan joq. Qyrǵyn soǵys bolǵany aqıqat. 21 sáýirde keńes áskeri Berlın qorǵanysyn buzyp, 26 sáýirde qala mańy tolyqtaı keńes áskeriniń qolyna ótedi. Urys qala ishinde jalǵasady.
Al 120-shy gvardııalyq dıvızııanyń 339-atqyshtar polkine kelsek, olar Berlınniń ońtústik-shyǵys óńirinde qorshaýda qalǵan fashıst áskerleriniń úlken tobymen aıqasqa túsedi. «Sovınformbıýronyń» málimetinshe, dushpannyń áskeri top-tobymen shabýylǵa shyǵyp, batys betkeıge sheginedi ári odaqtastar áskerine berilýge árkettenedi. Keskilesken urystarda jaýdyń myńdaǵan soldaty men ofıserleri jer jastanady. Kóptegen qarý-jaraq, mınometter men pýlemetter, avtomashınalar men basqa da áskerı múlik qolǵa túsedi.
Osy atqyshtar polkiniń shtab bastyǵy maıor Marınıchevtiń jaýyngerlik is-qımyl týraly jazbasynda bizdiń atqyshtar 45,0 sanymen belgilengen tóbeniń mańaıynda jaýdyń betin qaıtarady. Odan ári 283-atqyshtar dıvızııasynyń jaýyngerlerimen birlese otyryp Vendıshbýhgold, Hammer, Prıros eldi mekenderi mańynda aıaýsyz urys salady. Ǵalamtordaǵy áskerı kartalar men derekterde bul aımaqta fashısterdiń tanki jáne brondy mashınaly, zeńbirek, mınomet, pýlemetpen muzdaı qarýlanǵan áskerı quramalary men tańdaýly SS áskeri shegine júrip, shaıqasqan eken. Sol shaıqastardyń birinde, Berlınniń ońtústik-shyǵysynda Brandenbýrg provsınsııasyna qarasty Výsterhaýzen ýeziniń Prıros eldi mekeni mańyndaǵy 30 sáýirdegi qyrǵyn urysta Nádirshe naǵashym qaza tabady. Ol 120-gvardııalyq atqyshtar dıvızııasynyń qaza bolǵandar tizimi jazylǵan polk jýrnalyndaǵy derekterde Prıros eldi mekenindegi alańdaǵy dıvızııa zıratynda 1945 jyly 30 sáýirde, jeńiske sanaýly kúnder qalǵanda jerlengen bolyp shyqty. Jýrnaldaǵy jazý boıynsha 120-gvardııalyq atqyshtar dıvızııasyndaǵy 339-polktiń 4-atqyshtar rotasynyń qatardaǵy jaýyngeri Nádirshe Baımuratovqa 1-shi qatardaǵy 4-orynnan topyraq buıyrypty.
Bul polk odan keıin de Berlınniń ońtústik-shyǵysyndaǵy qorshaýda qalǵan fashısterdiń kóptegen qurama otrıadtarymen de shaıqasady. Mamyrdyń basynda dıvızııa Germanııaǵa tereńdeı berý jóninde buıryq alady. Gvardııashyl jaýyngerler 5 mamyrda Potsdam, Brandenbýrg jáne basqa qalalar arqyly Elba ózenine jetedi. Sóıtip 120- gvardııashylardyń urysqa toly jaýyngerlik joly Elbada aıaqtaldy. Kópten kútken Jeńis kúnin osy mańda qarsy alady.
Nemis-fashıst basqynshylarmen shaıqastarda kórsetken erligi men erjúrektigi úshin dıvızııanyń 18 myńnan astam jaýyngeri ordendermen jáne medaldarmen marapattalady.
Serik QARAJAN,
jýrnalıst