Jyldaǵy dástúrge saı, 1 mamyr – Qazaqstan halqy birligi kúninde qazaq halqyna yqylas-lebizin bildiretinder az emes. О́ıtpegende she, adamdardy túr-túsine bólmeı, áli kúnge qonaǵyn qushaq jaıa qarsy alatyn qarakózderimiz shynymen buǵan laıyq. Ásirese munyń mańyzdylyǵy qazirgideı jer júzinde dinı jáne ulttyq sıpattaǵy shıelenister órship turǵan ýaqytta erekshe baıqalady.
Osy oraıda biz ulty ózge bolǵanymen, óz tilinen kem kórmeı, memlekettik tilde án salatyn qazaq estradasynyń jarqyn ókilderine sóz kezegin bergeli otyrmyz. Olardyń da ataýly kúnde aıtary bar...
Uıǵyr ultynyń ókili, tanymal ánshi Dilnaz Ahmadıeva memlekettik tildi jetik bilmeıtinin moıyndaıdy. Alaıda ózi aıtpaqshy, ol qazaqshany «nan surap jeýge» jetetin deńgeıde meńgerip úlgergen. Abaıdaı daranyń tiline shorqaqtyǵyn óner ıesi ýaqytynyń tyǵyzdyǵy men aralasatyn ortasynyń orysqoldyǵymen baılanystyrady. Degenmen, keıipkerimiz astananyń da birden turǵyzyla qoımaǵanyn tilge tıek etip, bizge bylaı deıdi:
– Siz bilesiz be, osydan 10-15 jyl burynǵymen salystyrǵanda, meniń qazirgi qazaqsham táýir. Sondyqtan endi 4-5 jylda qazaq tilinde sýdaı sóılesem, tańǵalmańyzdar degim keledi. О́ıtkeni bul – meniń alǵa qoıǵan maqsattarymnyń biri. Onyń ústine, ulty qazaq qurbylarymnyń sany az emes. Demek, joǵaryda keltirgen merzimnen buryn da qazaq tilinde erkin sóılep qalýym múmkin. Bastysy, taýdaı talap bar.
Shynynda, Dilnaz Muratqyzynyń bul nıetiniń baryn joqqa shyǵarýǵa bolmas. Munyń dáleli retinde ol oryndaıtyn memlekettik tildegi «Mama» ánin mysalǵa keltirsek te jetip jatyr.
Al Álisher Kárimov qazaq tiline degen qyzyǵýshylyǵy osydan 13 jyl buryn bastalǵanyn aıtady. О́zbek ultynyń ánshisi otbasymen Almaty qalasyna kóship kelgende, qazaqsha bir aýyz sózdi bilmegenin qynjyla eske alady. Degenmen, jaqyn aralasatyn jora-joldastarynyń tilin bilýge qulshynyp, namysqa tyrysqan ol az ýaqytta sóılep úırenýdi ǵana emes, tipten án salýdy da meńgergenin aıta ketý kerek. «Álııa», «Kelemin saǵan», «Taǵy da», «Meniń-daǵy bir aqqýym bar shyǵar» sııaqty ánderdiń oryndaýshysy endi qazaq tiliniń maıyn tamyzyp sóıleýge umtylyp júr. О́ıtkeni ónerli jigit qazaqsha án salý arqyly tanymaldylyqqa jetkenin jaqsy túsinedi. Halyqaralyq «Slavıan bazary», «Erevan shaqyrady», t.b. sazdy saıystarynda qazaq tilindegi ánderdi quıqyljyta oryndap, júldeli oryndardy ıelengen Álisher:
– Búginde repertýarymdaǵy ánderimniń basym bóligi – qazaq tilinde. Kerek deseńiz, óńirlerdegi konsertterimde tolyqtaı memlekettik tildegi ánderdi shyrqaıtynym bar. Sebebi meniń kórermenderimniń deni – qazaqtar. Ony moıyndaý kerek. Aldaǵy ýaqytta qazaq óneriniń damýyna úlesimdi qosyp, dúnıe júzine qazaqsha án salatyn oryndaýshy retinde tanylsam deımin. Bárinen buryn, men qazaqshany keıbireýler sekildi sán úshin úırengenim joq. Muny ózim týyp-ósken elime, ıaǵnı qazaq jerine qurmetim dep qabyldańyzdar, – dep aǵynan jarylady keıipkerimiz.
2001 jyly ótken respýblıkalyq «Jas qanat» baıqaýy men 2003 jylǵy televızııalyq «Super Star.Kz» mýzykalyq jobasynda jarqyraı kóringen Roman Kım esterińizde bolar? Sol kezdiń ózinde-aq qazaqsha án salyp, dombyrany sheber tartqan ol 2005-2009 jyldary aralyǵynda Ispanııada bilimin ushtap kelgen bolatyn. Ony otandyq estrada janrynda ózge ulttyń ókiliniń arasyndaǵy qazaqsha án aıtqan ánshilerdiń alǵashqysy desek, qatelese qoımaspyz. Ereksheligi sol, Roman – qazaqtyń halyq ánderin ulttyq aspaptarmen súıemeldep, náshine keltirip shyrqaıdy.
– О́zim Temirtaýdyń týmasymyn. Ákem Nıkolaı – koreı bolsa, anam Gúlnar – qazaq. О́zimdi koreı men qazaqqa ortaq adammyn dep esepteımin (kúlip). Tórt jasymnan qazaq tilindegi taqpaqtardy jattap, «Meniń atym Qoja» kınosyn kórip óstim. Shyny kerek, naǵashylarymnyń tilin bilmesem, ol men úshin uıat bolar edi. Qansha aıtqanmen, ul balalar sheshesine jaqyn ǵoı. Qazaqsha án aıtýmen shektelmeı, osy tildegi óleńderdi de shyǵaratynymdy aıtyp, bir maqtanyp alaıynshy, – deıdi ánshi.
Kezinde «Persy» tobynda án salyp, keıinnen óner álemine jeke-dara shyǵýdy jón kórgen Rınat Malsagovtyń repertýary baı. Onyń kópshiligi memlekettik tilde ekenin eskersek, ózge ult ókiliniń qazaqtarǵa degen qurmetin baıqaı berýge bolatyn shyǵar. «Hanshaıymdy» ánge qosyp, «О́tken kúnderdi» eske alǵan atalǵan keıipkerimizdiń til týraly oıy mynadaı:
– О́zge ulttan shyqqan ánshiniń qazaq elinde memlekettik tilde án shyrqaýy jańalyq emes, bul – qalypty qubylys. Tipti qazaqtyń dástúrli, halyq ánderin áýeletse de, tańdanbaý qajet. Asyly, biz qazaqtyń jerinde ómir súrgendikten, ol ulttyń tilin bilýimiz tıis. Ras, meniń ákem – cheshen, anam – qazaq. Biraq men Pavlodarda týyp-ósken jigitpin. Sondyqtan ózimdi qazaqqa jat sanamaımyn. Inshalla, musylmanmyn, juma saıyn meshitke baryp turýǵa tyrysamyn, – dep sóz arasynda syr aqtardy Rınat.
Kórshiles О́zbekstanda týyp-ósken Dıana Sharapova da «qazaq ánderin bir adamdaı aıta alamyn» deıdi. Kúmis kómeı ánshi 2003 jyly Almatyǵa qonys aýdaryp, sol jyly qurylǵan «Negry» vokaldy-aspapty ansambline qabyldanady. Sodan beri qos tilde – qazaqsha jáne oryssha án shyrqaıtyn top kópshilikke «Aıtarym joq», «Ǵashyq júrek», «Jańa ǵasyr» ánderimen tanymal.
– Qazaqshany óte jaqsy meńgergenmin dep ótirik aıtpaı-aq qoıaıyn. Ázirge memlekettik tildi «semiz úshke» bilemin. Áıtkenmen, bárin túsinemin. Ásirese maqtap nemese dattap jatqanda (kúlip). Bizdiń top, sonyń ishinde men qazaq tilin qurmettep, qoldan kelgenshe án aıtyp júrmiz. Al azyn-aýlaq «aksentke» bola tyńdarmandardyń qatty sókpeýin suraımyn. Qansha aıtqanmen, ultymyz basqa ǵoı.
Qazaq halqyna udaıy rızashylyǵymyzdy bildirsek, kóptik etpeıdi. Bir-birimizge meıirimdi bolaıyqshy. Jalpy, adamzat ózara qamqor, jaqsylyqqa qushtar bolsa, odan utylmaımyz. Sondyqtan mundaı ataýly kúnder bizge qajet-aq, – deıdi ol.
P.S. Rasynda, ózi turyp jatqan eline degen qurmetin bildirip, qazaq tilinde án oryndaıtyndardyń qatary kún sanap kóbeıip keledi. Olar «bizdiń ultymyz basqa bolǵanymen, janymyz qazaq...», – deıdi. Qazaqtyń áni hám tiliniń qudiretin túsingen ózge ulttyń ókilderinen osyndaıda ózimizdiń qandastar úlgi alsa eken deısiń.
Aıbek TASQALIEV,
jýrnalıst
AQTО́BE