Jetekshi elderdiń ekonomıkalyq áleýeti kóbine iri megapolısterde shoǵyrlanǵan. Álemdik ishki jalpy ónimniń 70 paıyzdan astamy da jahandyq qalalarda túziledi. Al Qazaqstanda mıllıonnan astam turǵyny bar qalalardyń ınfraqurylymy kásiporyndar men turǵyndardyń jedel ósip kele jatqan suranysyna saı kelmeı tur. Ásirese avtojoldar zaman talabyna sáıkes kelmedi. Olaı bolsa endigi jumys – óńirlik jáne qalalyq ınfraqurylymdy júıeli túrde damytý. Osyǵan oraı bıyl Shymkentte jol jóndeý jumystaryna qazynadan 25 mlrd teńgeden astam qarjy bólingen. Jergilikti ákimdik qazyna qazanynan alynǵan qarajattyń esebinen qaladaǵy avtojoldar men ishki oramdyq kóshelerdiń jyrtyǵyn jamap, jol salynbaǵan jerlerge jańasyn tóseıdi.
Sapaly joldyń úlesi artady
Respýblıkanyń mańyzdy ónerkásip, týrıstik jáne mádenı ortalyǵy – Shymkentte tótenshe jaǵdaı kezinde de qurylys jumystary saıabyrlaǵan joq. Kerisinshe, karantın qushaǵyndaǵy qala kóshelerindegi tynyshtyqty sátti paıdalanǵan jergilikti bılik shahardaǵy birqatar jol bóligine jóndeý jumystaryn bastap ketti.
Kóshedegi kólik qozǵalysynyń azdyǵy men jurttyń jappaı úıde otyrǵan sátin paıdalanǵan salalyq mekemeler oıdym-oıdym, shańdaǵy shyqqan kóshelerge asfalt tósep tastady.
Qala aýmaǵynda júrip jatqan qarqyndy jol salý jumystarynyń sapasyna basa mán bergen shahar basshysy Murat Áıtenov qaınaǵan eńbek alańyna baryp, qurylys barysymen tanysqan bolatyn.
«Qalanyń ortalyǵynda tursaq ta talaıdan beri topyraq keship júr edik. Endi mine, kóshemizge asfalt tóselip, sý aǵatyn aryqtar salynýda. Buǵan, ásirese balalarymyz qatty qýandy. Kóshemizdiń ajary kirdi. Bul úshin qala turǵyndarynyń atynan alǵysymyz sheksiz», dedi Samal-2 shaǵyn aýdanyndaǵy Seıitov kóshesiniń turǵyndary qala ákimimen júzdesýinde.
Jyl saıyn turǵyndardyń bas aýyrtatyn máselesi de osy jol sapasy edi. Shymkent qalasynda avtomobıl joldarynyń jalpy uzyndyǵy 2 977 shaqyrymdy quraǵanymen, asfalt-beton joldyń úlesi (59,1 paıyz) áli de tómen. Al shaǵyl tas jol 1107 shaqyrymdy quraıdy, turǵyndar áli kúnge deıin 111,5 shaqyrym topyraq jolmen qatynap júr. Jyl basyndaǵy esepti kezdesýde osyndaı derekterdi ortaǵa salǵan ákim shaǵyl tas, topyraq joldar men ishki oramdyq kóshelerdi kezeń-kezeńimen qaıta jóndeýden ótkizetinin jetkizgen edi. Búgingi sharýa sonyń dáleli desek te bolady.
Byltyr avtomobıl joldary salasyn damytý maqsatynda shaharda 223,7 shaqyrym (221 nysan) jol bóligi men kóshelerde jóndeý jumystary júrgizildi. Nátıjesinde, sapaly joldardyń úlesi jyl qorytyndysy boıynsha 56,5 paıyzǵa jetti. Qazirgi tańda, qalanyń magıstraldy joldarynyń 75 shaqyrymynda qurylys jumystary júrgizilýde. Onyń ishinde Qonaev dańǵylynyń jalǵasynyń qurylysy men aınalma jolynyń qaıta qurý jumystary qamtylǵan.
Iri jobalar qaladan shyǵatyn barlyq baǵyttardy qamtyp otyr. Máselen, Tashkent, Túrkistan jáne Almaty baǵyttaryna shyǵatyn joldar jelisine qurylys jumystary bastaldy. Kólik aǵynyn ótkizý qabileti zamanaýı talaptarǵa sáıkes avtomobıl joldary 2023 jylǵa deıin paıdalanýǵa tapsyrylady.
Búgingi tańda qalada jalpy 2 601,6 shaqyrym ishki oram kósheler bar, 2019 jyly osy kóshelerdi kúrdeli jáne ortasha jóndeý, shaǵyl tas tóseý jumystaryna bıýdjetten 3 264,4 mln teńge bólindi.
Endigi bir másele – qala, aýdandardy qosyp turatyn kópirlerdiń sapasyn jaqsartý. Búginde shahardyń kórshiles oblys, qalalarmen shektesetin bólikteri men qala ishinde jalpy 36 kópir bar. Onyń 5-ýi apattyq jaǵdaıda. Et kombınaty mańyndaǵy, Lenger tas joly jáne A-2 jolyndaǵy 3 kópirdi qaıta qalpyna keltirý jumystary júrgizilýde. Al Maıatas pen Toǵys shaǵyn aýdany mańyndaǵy 2 kópir ótkeline jobalaý-smetalyq qujattama ázirlenip, bıyl kúrdeli jóndeýden ótkizý josparlanýda.
Sáýirdiń sońǵy kúnderi qaladaǵy Gagarın kóshesi men Respýblıka dańǵylyndaǵy jumys qarqyny údeı tústi. Shaharǵa kireberistegi ortalyq dańǵyldy aralaǵan qala basshysy merdigerlerge birinshi kezekte sapaǵa mán berýdi tapsyrdy. Karantın kezinde jumysshylardy barlyq saqtyq sharalaryn saqtaı otyryp jumys isteýge shaqyrdy. Sondaı-aq merdiger mekemelerdiń jaýapty basshylaryna T.Rysqulov kóshesiniń «Samal» bazary mańyndaǵy qos qaptalyna jaıaý joldar men sýaǵar salý jumysyn retke keltirip, aınalasyn jasyl jelekpen kómkerýdi tapsyrdy.
Bıýdjet qarajatynyń maqsatty jumsalýyn qadaǵalaý maqsatynda qurylys alańdarynda arnaıy baqylaýshylar qosyny jasaqtalǵanyn aıta keteıik. Jol qurylys sapasyn barlyq talaptarǵa saı júrgizý úshin qurylys basynda baqylaýshylar kúndelikti saraptama júrgizýde. Ákim jergilikti turǵyndardy da qurylys barysyn tikeleı qadaǵalap otyrýǵa shaqyrdy.
Sóz basynda aıtyp ótkendeı, shahardaǵy jol sapasyn damytý maqsatynda 417,6 shaqyrym joldyń qurylys-jóndeý jumystaryna bıyl bıýdjetten 25,6 mlrd teńge qarastyrylǵan. Onyń 5,1 mlrd teńgesi respýblıkalyq qazynadan bolsa, qalǵany jergilikti bıýdjet esebinen bólindi. Nátıjesinde 294 shaqyrym jol men 6 kópir jáne 1 jolaıryq paıdalanýǵa beriledi.
Úsh jylda másele tolyq sheshiledi
Bul ýádeni Shymkent qalasynyń ákimi M.Áıtenov Abaı aýdanyndaǵy qurylys jumystarymen tanysyp, turǵyndarmen kezdesýinde aıtty. Shahar basshysynyń sózine súıensek, aldaǵy úsh jylda Shymentte jol máselesi tolyq sheshimin tabady. Bıyl qala shetindegi topyraq joldarǵa shaǵyl tas tóseledi.
«Elbasy Nursultan Nazarbaev pen Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev Shymkent qalasynyń áleýmettik-ekonomıkalyq damýyna erekshe mán berip otyr. Bıyl qazynadan mıllıondy qalaǵa 440 mlrd teńge qarjy bólindi. Qaralǵan qarajat maqsatty ıgerilýi qajet. Bul ınfraqurylymdy jaqsartyp, barlyq salanyń áleýetin kóterýge múmkindik beredi. Sondyqtan biz bar kúsh-jigerimizdi qalanyń damýyna jumsap jatyrmyz», dedi turǵyndarmen kezdesýde Murat Áıtenov.
Aýmaǵy 49 704 gektardy quraıtyn Abaı aýdanynda 323 myńǵa jýyq turǵyn bar. 34 shaǵyn aýdan men turǵyn alaptyń 10-y 2014 jyly burynǵy Ońtústik Qazaqstan oblysynan qalaǵa ótken-di. Búginde taza aýyz sýmen qamtý kórsetkishi 78,5 paıyzdy quraıtyn aýdanda naqty jumystar qolǵa alynyp, 5 turǵyn alapty aýyz sýmen qamtıtyn magıstraldy sý júıesiniń qurylysy júrýde.
Sondaı-aq Jańatalap, Qyzyljar, Igilik, Táýelsizdikke - 20 jyl, Kókbulaq, Yntymaq-2, Soltústik saıajaıdaǵy 7232 úıge aýyz sý júıeleri tartylýda. Josparly jumystar aıaqtalsa, aýdan halqynyń 86 paıyzy taza aýyz sýmen qamtylatyn bolady.
Bıyl Abaı aýdanyndaǵy 49 kósheni jóndeýge bıýdjetten 1 099,6 mln teńge qarjy qaralyp, jóndeý jumystary qarqyn alýda. Sońǵy 10 jylda aýdandaǵy 219 aýlaǵa balalardyń oıyn alańy men 50 sport alańy salyndy. Tek ótken jyly memleket-jekemenshik áriptestigi aıasynda 45 aýlaǵa oıyn alańy turǵyndardyń ıgiligine berildi.
Bıyl 41 aýlaǵa balalar alańyn salýǵa – 637,4 mln, 8 sport alańyn ornatýǵa 131,5 mln teńge qarjy bólinip, jumys bastaldy. Osy baǵytta atqarylǵan jumystarmen tyńǵylyqty tanysqan qala basshysy Abaı aýdanynda aýqymdy jumys bar ekenin aıtyp, qurylysy júrip jatqan barlyq nysandardyń sapasyn únemi baqylaýda ustaý kerektigin aıtty.
«Sáýle» shaǵyn aýdanyna qarasty 276-oramdaǵy turǵyndar da jol azabyn tartyp keledi. Kúni keshe azamattardyń ótinishi boıynsha naqty jaǵdaımen tanysqan qala ákimi «Sáýledegi» 276-oramǵa bıyl jol tóseletinin jetkizdi. Aldaǵy ýaqytta 6 kóshege tas tóselip, jaryq pen aýyz sý ret-retimen tartylady. Atalǵan oramdy aralap kórgen qala ákimi M.Áıtenov osylaı dedi.
«Jyl basynda halyq aldyndaǵy esepti jıynda jol máselesine baılanysty kóp eskertpe aıtylǵan edi. Biz ýádemizdi oryndaımyz», dedi qala basshysy.
«Jalpy bul oram qala quramyna engen 41 eldi mekenniń biri. Bastapqyda tipti topyraq jol da bolǵan joq. Elektr jelisin jurt shama-sharqynsha ózderi tartyp alǵan edi. Aýyz sýdy tasyp ishetinbiz. Qala aýmaǵyna enip, sýǵa jarydyq», deıdi oramnyń tóbe bıi Erejep Shermetov.
Búginde oramǵa elektr baǵanalary tartylyp, aýyz sý men joldyń qujaty ázirlengen. Mundaǵy eń ózekti máseleler bıyl sheshilmek. Kezinde tas tóselmeı qalǵan kósheler de tirkeýge alynýda.
«Qaladaǵy jol jóndeý jumystaryna bıyl qazynadan qomaqty qarajat bólindi. Ony ýaqytynda ári maqsatty ıgerýimiz qajet», degen qala basshysy Shymkent qalasynyń aýmaǵyna engen 41 eldi mekenniń ınfraqurylym máselesi qaıta qaralatynyn aıtty.
Sapar aıasynda M.Áıtenov Vodopıanov kóshesinde ótken jyly órtengen úıdiń ornyna salynyp jatqan 85 páterli úıdiń qurylysymen tanysty. Tapsyrys berýshi «Shymkent» ÁKK» AQ men merdiger «Otaý Stroı» kompanııasyna qurylys jumystaryn Qala kúnine oraı aıaqtap, baspana kiltin turǵyndarǵa ýaqytynan erterek tabystaý kerektigin aıtty.
Áýejaıdyń qurylysy qarqyndy
Shahar jan-jaqty halyqaralyq baılanys ornatýy úshin birinshi kezekte zamanaýı tehnıkalyq talaptarǵa saı áýejaı men temir jol vokzaly qajet-aq. Alaıda úshinshi megapolıs mártebesi berilgen shaharda bul talaptardyń tabany taıǵanaqtap turǵany jasyryn emes.
Uly Jibek joly boıyndaǵy iri týrıstik kerýenniń tústenip óter tusy sanalatyn Shymkent úshin atalǵan jolaýshylar tasymaly qurylysyn damytý kezek kúttirmeıtin sharýa. Sebebi qalaǵa keler ınvestor men týrıst úshin jaǵymdy «klımat» qalyptastyratyn «qaqpa» áýe jolymen jáne shoıyn jolmen tikeleı qabysyp jatyr.
Osy mańyzdy máseleni sheshý úshin Shymkenttegi halyqaralyq áýejaı aýmaǵynda jańa jolaýshylar termınalyn salý bastalǵan bolatyn. Bul jumystar Elbasy Nursultan Nazarbaev pen Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaevtyń Shymkent qalasyn damytý jónindegi tapsyrmalary negizinde júzege asýda.
Qazirgi tańda ótkizý qabileti saǵatyna 2000 jolaýshyny quraıtyn termınaldyń qurylys-montaj jumystarynyń alǵashqy kezeńi aıaqtaldy.
Ekinshi kezeńniń qurylys jumystaryn «Alıans Kontrakt Qurylys» JShS júzege asyrýda.
Qurylys jumystaryna 110 jumysshy, 10-ǵa jýyq arnaıy tehnıka tartylǵan. Búginde ekinshi kezeń boıynsha jumystardyń 43 paıyzy oryndaldy. Budan bólek aqparattyq júıeler men jolaýshylardyń júk jabdyqtaryn jetkizý boıynsha kelisimshart jasalsa, lıftiler men eskalatorlardy jetkizý boıynsha kelisim túzilýde. Bolashaqta áýe kemelerine arnalǵan perrondy keńeıtý josparda bar. Termınalǵa aparatyn jańa jol men ınjenerlik qurylym, abattandyrý jumystary da birge aıaqtalady dep josparlanǵan.
Jaýapty mamandardyń aıtýynsha, termınaldyń qurylysy osy jyldyń sońynda aıaqtalady.
30 jyldan keıin ornatylǵan oıyn alańy
Qala birinshi kezekte turǵyndarǵa demalys, kóterińki kóńil-kúı syılaı bilýi qajet. Sonda ǵana halyq ózin jaıly sezinedi. Oǵan kóp dúnıeniń qajeti shamaly. Kópqabatty úılerdiń aýlasynda aıaq búgip otyrar oryndyqtar men baldyrǵandar oınaıtyn shaǵyn oıyn alańdary bolsa jetkilikti. Mine, kúndelikti jumystan sharshap kelgen turǵyndarǵa keregi de osy.
Degenmen qaladaǵy keıbir eski kópqabatty turǵyn úılerdiń aýlalarynda mundaı mádenıettiń belgisi de joq ekeni shyndyq. Jeke qabyldaýynda qalalyqtardyń talap-tilekterin tyńdaǵan shahar basshysy osy máselege tikeleı ózi aralasty. Osylaısha 30 jyldan beri aýlasynda balalar alańy bolmaǵan kópqabatty úılerdiń aýlalarynda qurylys jumystary bastalyp ketti.
«Tipti esik aldyndaǵy otyratyn oryndyqtar da qırap qalǵan edi. Endi mine, aýlamyz jaınap tur. Baldyrǵandar turmaq, qarııalardyń qýanyshynda shek joq. Aıtar alǵysymyz sheksiz», dedi qala ákimimen júzdesken «Qarasý» shaǵyn aýdanyndaǵy kópqabatty turǵyn úıdiń tóraıymy Lıýdmıla Rozanova.
«Anyǵynda, qala aýmaǵynda aýlalardy abattandyrý, oıyn alańdary men arqaly oryndyqtar ornatý jumystary júıeli júrgizilip keledi. Alaıda keıbir mádenıeti tómen jandardyń kesirinen buzylyp, qırap qalady», deıdi Ál-Farabı aýdany ákimdiginiń jaýapty mamandary.
Júrgen ortasynda birinshi kezekte sapaǵa mán beretin M.Áıtenov Ál-Farabı aýdanynyń aýmaǵynda salynyp jatqan balalar alańshasynyń qurylysymen tanysqan sátte de osy taqyrypqa qaıta soqty. Merdiger kompanııanyń ókilderine turǵyndardyń úıinde oqshaýlanýda otyrǵan sátin utymdy paıdalanyp, qurylysty ýaqtyly ári sapaly aıaqtaýdy júktedi.
Bir qýanarlyǵy, qurylysqa qajetti zattardyń barlyǵy – otandyq ónimder. Tipti oıyn alańyna tóseletin rezeńke tósenishtiń ózi Shymkentte jasalady eken.
Qalanyń ortalyǵy sanalatyn Ál-Farabı aýdanyndaǵy 672 kópqabatty turǵyn úı aldynda 400 aýla bar. Onyń basym bóligine balalar alańy salynǵan. Al 161-ine endi qajettilik týyndap otyr.
Osyǵan oraı, bıyl aýdan boıynsha 100 balalar alańy memleket-jekemenshik áriptestigi aıasynda salynsa, qalǵan 61-iniń qujaty qaralýda. Buǵan qosa ár aýlaǵa sport alańshasy da ornatylmaq.
Aýdan ákimi Ǵabıt Máýlenqulovtyń aıtýynsha, aýdanda 15 gúlzar men alleıa salý jumystary da qarqyndy júrip jatyr.
ShYMKENT