QAZAQTYŃ JAŃA DÁÝIRI

(jalǵasy) Osyndaı tabandy minez, jasampazdyq qýatyn eskerip, Qazaqstan Kompartııasy Ortalyq Komıteti men SOKP Ortalyq Komıteti Saıası Bıýrosy Nursultan Na­zar­baevqa 1984 jyly jańa senim kórsetip, Qazaq SSR Mınıstrler Keńesi Tóraǵasy qyzmetine usynyp, Joǵarǵy Keńes ony taǵaıyndaý týraly sheshim qabyldady. Qazaq úshin de, sol kezdegi Keńes Oda­ǵyndaǵy eń jas Premer úshin de kelesi alty jyl – qaıshylyǵy, synaǵy kóp, qaýip-qateri kóp, túsinispeýshilikke toly aýyr jyldar boldy. Nursultan Ábishuly sonyń bárinen qapysyz, jeńilissiz ótti. Ol kezeń ózi bólek taraýǵa laıyq. 1989 jylǵy maýsym aıynda N.Na­zar­baev Qazaqstan Kompartııasy Ortalyq ko­mıtetiniń birinshi hatshysy, 1990 jyly sáýirde Qazaqstannyń Tuńǵysh Prezı­den­ti bolyp, al 1991 jyldyń 1 jeltoq­sa­nynda búkilhalyqtyq saılaý nátıjesinde saılaýshylardyń 90 paıyzynyń qol­daýyna ıe bolýy da, sóz joq, elimizdiń eń eleýli, tarıhı oqıǵalary ekenine sirá eshkimniń daýy bola qoımas. Qazaq – óziniń shynaıy táýelsiz erkin el ekenin sezinip, óziniń tól memleketi úshin sóz sóılep, daýys berip, eńbek eter quqyǵyna ıe bolǵanyna ujdany ósken jyldar osylaı bastalyp edi. *  *  * ...1991 jyldyń tamyz aıyndaǵy Más­keý­de Keńes Odaǵynyń vıse-prezıdenti Iаnaev bastaǵan toptyń masqaralyqpen qulaýynan keıin saıası-qoǵamdyq oqı­ǵa­lar eshkim boljaı almaǵan jyldam­dyq­pen órbidi. Sol jylǵy eń úlken oqıǵa – qu­ramynda 20 mıllıonnan astam múshesi bar, 74 jyl alyp memleket bıliginde tur­ǵan Keńes Odaǵynyń Kommýnıstik par­tııasy eshqandaı sezd nemese pleným shaqyrylmastan, eshkimniń bir áreket, bir sóz qarsylyǵynsyz, Reseı Prezıdenti B.Elsınniń jarlyǵymen birneshe mı­nóttiń ishinde taqtan taıdyryldy. Bar­lyq kommýnısterdiń joǵarǵy basqarýshy bıliktiń qandaı da sheshimin talqylaýsyz oryndaıtyn temirdeı tártibi osy joly da múltiksiz “jumys istep” eshkim “tuıaq serippesten” joıylyp kete bardy. Partııadaǵy osy tártipti paıdalanyp, N.Nazarbaev ta shuǵyl túrde Qazaqstan kommýnısteriniń kezekten tys sezin shaqyrdy da, Máskeýdegi sheshim arnasyn­da Qazaqstanda da Kompartııanyń taral­ǵany týraly sheshim qabyldady. Dál osy oqıǵaǵa deıin Nursultan Nazarbaev burynǵy Odaqty reformalap, jańa odaqtyq kelisim qabyldaý kerek­ti­gi­ne meılinshe jáne bilgirlikpen atsalys­qan. Alaıda, Máskeýdegi Ortalyq bas­shy­lary, árıne, birinshi kezekte M.Gorbachev N.Nazarbaevtyń kóńilge qonymdy usy­nystarymen ishteı kelisip tursa da ony qabyldaýǵa, saıası sheshimge barýǵa táýekel ete almady. 1991 jyldyń 19 tamyzy kúngi Más­keý­degi bılik ókilderiniń áreketiniń zań­syz ekendigin aıtyp, ol “uıymnyń” tap­syr­ma­laryn oryndaı almaıtyndyǵyn basqalar­dan buryn jarııa etken Nur­sul­tan Nazar­baev boldy. Osydan keıin-aq burynǵy Odaqtyń bolashaǵy tumandanyp, endi múlde kútpegen jańa saıası jaǵdaı qalyptasatyny kimge bolsa da túsinikti boldy. Prezıdent shuǵyl túrde, qysqa mer­zim­de jańa memlekettik qurylymdar ja­saqtap, memlekettik basqarý organdaryn qaıta uıymdastyrý týraly Jarlyǵyn jarııalady. Respýblıkanyń Qaýipsizdik keńesi quryldy. Odaqtyq baǵynystaǵy memlekettik kásiporyndar men uıym­dar­dyń Qazaqstan Úkimetiniń qaramaǵyna kóshýi týraly, Qazaqstandaǵy SOKP múl­ki týraly, respýblıkanyń syrtqy eko­no­mıkalyq qyzmetiniń derbestigin qam­tamasyz etý týraly, memlekettik qorǵanys komıtetin qurý týraly, Syrtqy ister mınıstrligin qurý týraly, Qazaq SSR-iniń ataýyn Qazaqstan Respýblıkasy dep ózgertý týraly, t.b. respýblıka ómirine mańyzdy sheshimder qabyldanyp, óte shıraq jumys júrgizildi. Búkil halyqty dúr silkindirip, rýhty ezgen aýyr salmaqtan, janǵa batqan dert­ten qutylǵandaı áser etip, eldiń eńsesin kótergen Prezıdenttiń eń batyl qadamy 1991 jyldyń 29 tamyzynda qabyldanǵan “Semeı ıadrolyq synaq polıgonyn jabý týraly” Jarlyǵy boldy. Bul Jarlyq sol kezde tek Qazaqstan jurtshylyǵyn ǵana emes, Keńes Odaǵyn túgel eleń et­ki­zip, Ortalyq bıliktiń qatty renishin týǵyzǵan edi. Ásirese, áskerı-ónerkásip ke­sheniniń yqpaldy basshylary Qazaq­stan Prezıdentiniń eshkimniń kelisiminsiz ózindik sheshim qabyldaýyn qatty synǵa alyp, memlekettiń qorǵanys qabiletin álsiretti degen kiná taǵýǵa da tyrysyp baqty. Semeı ıadrolyq polıgonyn jabý tý­raly habar halyqaralyq dárejede úl­ken nazarǵa ilikti. Álemdegi ıadrolyq qa­rýǵa ıe AQSh, Anglııa, Fransııa sııaqty mem­leketter bul polıgonnyń bolashaǵyna alańdaýshylyǵyn bildirip, Qazaqstan basshylyǵymen kelissózder júrgize bastady. Sol kezdegi qarama-qaıshylyqty pro­ses­terge saraptama jasaı otyryp, óziniń “Ǵasyrlar toǵysynda” kitabynda N.Na­zarbaev bylaı dep eske alady: “... Tipti Keńes Odaǵy áli bar kezden bastap “aqyl aıtý” kóbeıdi. Sonaý 1991 jyldyń 16 naý­ryzynda Memlekettik hatshy Djeıms Beıker meni AQSh-tyń Máskeýdegi elshi­ligine shaqyrdy. Tún ortasy aýa kezdestik. Beıker eldegi jaǵdaıdy bilgisi keldi. Biraq sol kezde-aq, Batys ıadrolyq qarý má­selesin sheshýge jol izdeı bastaǵany ań­ǵaryldy. Bul týrasynda sol jylǵy 16 qyrkúıektegi Almaty ushyrasýynda ashyqtan ashyq sóz boldy”. Osy kitapta Prezıdent ıadrolyq qa­rý­ǵa baılanysty sol kezdegi qıyn kelis­sóz­der týraly keńinen, ári egjeı-tegjeıli áń­gimelep, sol kelissózderdiń qandaı ná­tı­jege qol jetkizgenin tómendegideı qo­ry­tyndylaıdy: “...1994 jylǵy 5 jeltoq­san­da, SBSE-niń (qazirgi EQYU – Q.S.) Bý­dapeshtegi máslıhaty kezinde shyn mánindegi tarıhı oqıǵa boldy. Iаdrolyq qa­rýdy taratpaý jónindegi kelisim-shart­tyń depozıtarııleri — Reseı Federa­sııa­sy, AQSh, Ulybrıtanııa tarapynan Qa­zaq­stan qaýipsizdigine beriletin kepil­dik­ter týraly Memorandýmǵa qol qoıyldy. Onda atalmysh memleketter SBSE qaǵı­dalaryna sáıkes, Qazaqstannyń saıası táýel­sizdigine, aýmaqtyq tutas­ty­ǵyna qarsy kúsh qoldan­baý­ǵa, ekonomıkalyq zorlyq-zombylyq kórsetýden bas tartýǵa mindetteme alyndy. Biz bul kepildikterdi Qazaq­stannyń qarýsyzdaný jo­lyn­daǵy jaýapkershil saıasa­tyna berilgen laıyqty jaýap dep sanaımyz. Keıin mundaı kepil­dikter QHR men Fransııa úkimetteri tara­py­nan da berildi...” (N.Na­zar­baev. Ǵasyr­lar toǵysynda. 1996, 72-73 better). Alaıda, sol kezdegi ıadro­lyq polıgon­dy jabý jaıyn­daǵy sheshim áli de dúnıe­jú­zilik qoǵamdastyqta, halyq­aralyq uıymdarda óziniń laıyqty baǵasyn ala qoıǵan joq dep aıtýǵa bolady. Birinshiden, jalpy qarýsyz­dan­dyrý jolynda da, ıadro­lyq qarýdy taratpaý baǵ­darynda da N.Nazarbaevqa deıin de, odan keıin de osy adamzat tarıhynda esh mem­leket, esh memleket basshysy ondaı táýekelge, ondaı  sheshimge barǵan joq. Ekin­shiden, adamzatqa, búkil álem­ge ıadrolyq, tehnogendik soǵys qaýpi tómendegen joq. Úshinshiden, bul qaýipti tejeýge memleket basshylary da, álemniń eń ozyq tehnologııalyq toptary da ortaq kelisim joldaryn tabýǵa umtylys kórsete almaı keledi. Joǵarydaǵy problemalar, jalpy álem memleketteri basshylarynyń ıadro­lyq qarýdy joıý jolyndaǵy jaýapker­shi­ligi, EQYU-nyń taǵdyry men bolashaǵy týraly Elbasy ústimizdegi jyly álemdik dárejede jarııa bolǵan eki áıgili maqa­lalarynda sóz qozǵap, jańa zaman talabynda adamzattyń qaýipsizdigi týraly óziniń tyń oılaryn ortaǵa saldy. Oqtyn-oqtyn el ishindegi ártúrli saıası toptar da buqara arasynda memleket basshysyn synaǵysy kelgende “ıadrolyq qarýdan beker bas tartty” dep qalatyn­da­ry da bar. Mundaı kúmánǵa da Prezı­dent ózi óte dáleldi, tııanaqty ýáj aıtyp, jaýap bergen eken: “... Iаdrolyq qarý ustaý úshin orasan zor qarajat pen joǵar­ǵy dárejeli mamandar kerek. Bizde onyń ekeýi de joq. Ony bylaı qoıǵanda, ıadro­lyq qarýǵa ıe bolý degen sóz, qaı kezde qo­parylyp keteri belgisiz qater oshaǵy­nyń ústinde otyrý jáne basqa bireýdiń dál saǵan qaraı nysanalap qoıǵan ıadro­lyq jebesiniń suǵynda otyrý degen sóz. Sondyqtan da keıbir adamdar óz jerimiz­degi ıadrolyq qarýdy eshkimge bermeımiz dep daýryǵa bastaǵanda, men qaradaı kúızelip bittim. Ondaı dańǵoılar ábden ýlanyp bitken Semeı jerin kórmeıdi, qaradaı qyrshynynan qıylyp, qaradaı múgedektikke ushyrap jatqan jazyqsyz jandardyń taýqymetin túsinbeıdi. Ashyq aýyzdardy aldap, arzan bedel jınaýǵa qunyǵyp alǵan ondaılar, bizdiń álgindeı sheshimimizge áli kúnge daý aıtady. Qazaq jeri bir kezdegi qasiretinen endi arylyp keledi... ...Synaq alańynda 459 ıadrolyq jarylys boldy. Onyń júz on úshi áýede jaryldy. Olar endi eshqashan qaıtalanbaqshy emes...” (N.Nazarbaev. Ǵa­syrlar toǵysynda. 1996, 73-74 better). Elbasymyzdyń osy taqyryptaǵy tyń tol­ǵanystaryn kúni keshe ǵana jarııalanǵan “Alyp aýqymdy álem jáne ıadrolyq qaýipsizdik” atty maqalasynan da kórip, súısinip otyrmyz. Bul maqalada Nursul­tan Nazarbaev óz eliniń beıbit atom jónindegi qaǵıdatty ustanymyn jer-jahanǵa jarııa etti. *  *  * Keńes Odaǵy Kommýnıstik partııasy qulaǵannan keıingi qoǵamdaǵy kóńil kúı, adamdardyń sol oqıǵaǵa kózqarasy da san alýan boldy. Ekonomıkalyq kúızelis pen rýhanı kúıreý qatar órbidi. Eń bastysy – senim ketti. Endi Odaqtyń da ómiri kúmándi bolyp qaldy. Osyndaı kúızelis, daǵdarystan eldi de, qoǵamdy da qutqarǵan – elimizdiń Pre­­zıdenti boldy. Ol shuǵyl túrde Jo­ǵar­ǵy Keńeske “Qazaqstannyń memleket­tik táýelsizdigi týraly” zań jobasyn usyndy. 1991 jyldyń 16 jeltoqsanynda Jo­ǵarǵy Keńeste kúni boıy úlken pikirtalas ústinde “Qazaqstannyń memlekettik táýel­sizdigi týraly” Konstıtýsııalyq zańynyń jobasy talqylandy. Sol kúngi HII shaqyrylǵan Joǵarǵy Keńestiń májilisine Prezıdent Nursultan Nazar­baev, 360 depýtat, Úkimettiń tolyq quramy túgel qatynasty. Zańnyń árbir baby, qazaq ultynyń ulttyq múddeleri, ásirese tilge, ultaralyq qatynastarǵa, mem­leketaralyq máseleler, kereǵar pikir­ler men usynystarǵa toly boldy. Tal­qy­laý barysynda Prezıdent áldeneshe ret sóz alyp, depýtattardyń keıbir ushqary usynystaryna baıyptylyqpen, dáıek­tilikpen dálel keltirip, ortaq pikirge sha­qyryp, keıbir jaǵdaıda óz usynystaryn da daýysqa salyp, zańnyń sapaly qa­byl­danýyna ólsheýsiz úles qosty. Depýtattar arasynda bolǵan belgili zańgerler, kór­nekti ǵylym, mádenıet, ádebıet qaırat­kerleri de aıanyp qalǵan joq. Ásirese zııaly qaýym ókilderi Salyq Zımanov, Jabaıhan Ábdildın, Ánýar Álimjanov, О́mirbek Joldasbekov, Sherhan Murtaza, Ábish Kekilbaev, Zınaıda Fedotova, Sultan Sartaev, Murat Áýezov, Nurlan Orazalın, Aleksandr Knıagının, taǵy basqa depýtattardyń oryndy sóz, utymdy usynystary zań jobasyn shıryqtyryp, sapasyn arttyrdy. Keshke qaraı zań tolyq qabyldanyp, Prezıdent májiliske qatynasýshylardy, depýtattar arqyly búkil Qazaqstan halqyn memlekettik táýelsizdigimizben quttyqtady. Eski gımn oryndaldy. Ǵasyrlar boıy babalar ar­man­daǵan derbes memleket bolatyny­myz­dy sezingen keýdemizdi qýanysh kernep, tebirendik. Kózimizge jas keldi. Bórkimizdi aspanǵa attyq. Prezıdent tapsyrmasy boıynsha BUU-ǵa, barlyq halyqaralyq uıymdarǵa, barlyq memleketterge jedel aqparat ta­rat­tyq (men ol kezde Máskeýdegi búlikten keıin, 31 tamyzda tuńǵysh qurylǵan Buqa­ra­lyq aqparat quraldary jáne baspa mı­nıstri qyzmetinde edim). Túni boıy Pre­zıdent Ákimshiligi men Úkimet keńsesinde júrdik. Mınıstrlik keńseleri de, buqa­ralyq aqparat quraldary, redaktorlar, redaksııa­lar túgel jumysta boldy. Túngi on birden asqanda Prezıdent telefon so­ǵyp, Túrkııa Úkimetinen bizdiń Táýelsizdi­gi­mizdi moıyn­dap, quttyqtaǵan alǵashqy te­legramma kelgenin aıtty. Kelesi kúni AQSh-tan, taǵy basqa elderden habar túsip jatty.... Jańa ómir bastaldy... Rýhymyz kóte­ri­lip, oıymyzdy erekshe qýat bıledi. Al­ǵash­qy úkimet otyrysyn Prezıdent ózi júrgizdi. Mınıstrlerge buryn atqarmaǵan jańa tapsyrmalar berildi. Ár kúnimiz bir aı, bir aıymyz bir jylǵa tatıtyndaı qaýyrt­tyqpen, aıryqsha serpilispen, táýelsiz el, memleket boldyq degen sezim­men jumys jasadyq. Qoǵamda qaıshylyq kóp. Burynǵy odaqtyq ekonomıkalyq júıe múlde kúırep, ónim óndirý doǵary­lyp, iri kásiporyndar, zaýyttar, fab­rı­ka­lar toqtap, jappaı jumyssyzdyq den­deı bastady. Qarjy júıesi de tejelip, ár deńgeıdegi jergilikti, respýblıkalyq bıýd­jet te sarqylyp, ınflıasııa kúsheıdi. Dú­ken­der sóreleri qańyrap bos turdy, ha­lyq tutynatyn taýarlar joq. Zeınet­ker­ler zeınetaqysyn, muǵalimder, dárigerler jalaqysyn, stýdentter stıpendııalaryn ýaqytynda ala almaı zaryqty. Zańdar qabyldanyp úlgere almaı, úlgergenniń ózin­de burynǵy Odaq kólemindegi qalyp­tasyp qalǵan qatynastar jańa talapqa saı úılesip, úırene almaı, alasapyran bolyp jatty. Kez kelgen mekeme, kásip­oryndarda, tipti joǵary oqý oryndaryn­da, kósheler, alańdarda bastamashy toptar quryla qalyp, dýyldaǵan mıtıngiler ótip jatýy úırenshikti jaǵdaıǵa aınaldy. Esigimiz, telefonymyz ashyq, sol jına­lys­tarǵa úkimet múshelerin, bılik ókil­de­rin kún saıyn shaqyratyn. Qordalanǵan ekonomıkalyq, saıası áleýmettik proble­ma­lar shash etekten. Kúndiz esil ýaqy­ty­myzdy osyndaı jınalys, mıtıngilerde ótkizemiz, eldiń suraqtaryna jaýap bere­miz, aıtqandaryn tyńdaımyz, jaǵdaıdy túsindiremiz. Keshki ýaqyttarda tún ortasyna deıin otyryp, zańdar jazamyz. Prezıdenttiń qyzmeti damylsyz, uıymdastyrýy da, tapsyrma berýi de, ba­qy­laýy da júıeli. Sol kezde Nursultan Ábishulynyń tóńireginde júrgen laýa­zym­dy qyzmetkerler negizinen ol kisiden ja­syraq ta, ózimizshe ystyq-sýyqty kórip, shynyǵyp ósken, ájeptáýir daıyndyǵy­myz da barshylyq azamattar bolsaq ta bi­rin­shi basshynyń qýaty men qarym-qabi­letine tań qalatyn edik. Qysqasyn aıt­qan­da – jyǵylyp-súrinip, sharshap, shal­dyǵyp istegen jumystarymyzdy eki-úsh orap, kóp nársege bizden buryn úlgerip júretin. Prezıdent óziniń janynan quqyqtyq, qarjy-ekonomıkalyq, saıası-áleýmettik júıelerdi reformalaý sharalaryn bel­gileıtin arnaıy memlekettik komıssııalar quryp, olardyń quramynda jumys isteýge tek úkimet nemese resmı bılik ókilderin ǵana tartýmen shektelmeı, kóptegen qo­ǵam­nyń ár salasynan ǵalymdar, maman­dar, sarapshylardy qosyp, olardyń múm­kindikterin ortaǵa salýǵa jaǵdaı týǵyzdy. Dúnıe júziniń, álemniń eń ozyq damyǵan elderiniń memlekettik tájirıbesin zert­tep, bizdiń ómirimizge, memleketimizge sáı­kes keletin jaǵymdy jaqtaryn paıda­la­ný­ǵa mán berdi. Bizdi kóp nársege jańasha qaraýǵa úıretti, ózi de úırenýden jalyq­pady. Shet el mamandarynyń, belgili qar­jygerler, ekonomıster, saıasatkerlerdiń bizdiń elge kóptep kelip-ketip júrgen­deri­men kezdesip, múmkindikterin baıqap, olar­dyń usynys-keńesterin memleket qurý isine jaratty. Qazaqstannan tys jerde, basqa elderde, ásirese Reseıde ár­túrli qyzmetterde júrgen ulty qazaq ma­man­dardy elge shaqyrtyp, olardyń bili­min tıimdi paıdalaný maqsatynda qyzmet berip, turmys jaǵdaılaryn sheship, óz Ota­nyna qyzmet etýge, ulttyq memle­ke­tiniń shańyraǵyn kóterisýge jumyldyrdy. Táýelsizdik alǵannan keıin qysqa merzimde, birneshe aıdyń kóleminde júzden astam memleket Qazaqstanmen dıplomatııalyq qarym-qatynas ornatýǵa kelisimge keldi. Prezıdent shuǵyl túrde Qazaqstannyń syrtqy saıasatynyń tujyrymdamasyn, áskerı doktrınasyn jarııa etti. El ishindegi jappaı reformalar men kezek kúttirmes memleket qurý jumystaryn bir sátke de kidirtpesten, dúnıejúzilik qoǵam­dastyqtyń belsendi múshesi bolyp, basqa eldermen teń terezeli, dostyq qarym-qatynas ornatýǵa ekpin berip, kúsh saldy. Dúnıeni kezip júrip, dos izdep, tilektes jınady. Buryn “qazaq” degen sózdi estip kórmegen prezıdentter, korolder bizdiń Elbasynyń jarqyraǵan mańdaıyn, jar­qyldaǵan kózin, ótimdi sózin, jasampazdyq qaıratyn, qyran qanaty qalyqtap, jel­biregen kók týyn kórip, qýatty ánuranyna qulaq túrip, qushaǵyn jaıǵanda qazaqtyń mártebesi kókke kóterildi. Prezıdenttiń basqa elderge árbir saparynyń mazmunynyń ózi bir emes, birneshe maqalaǵa júk. Qazaqtyń kók týyn kóterip júrip, elin basqalarmen teń etti. Bótenderdiń qazaqqa degen senimin turaqtandyryp, sonyń arqasynda el eko­nomıkasyna qysqa merzimde mıllıard­taǵan ınvestısııa aǵyldy. Nursultan Ábishulynyń syrtqy saıasattaǵy kóregendiginiń áldeneshe ret kýási boldyq. Sonyń biri – 1992 jylǵy BUU-nyń Bas Assambleıasynyń 47 sessııa­synda sóılegen sózindegi Azııadaǵy ózara yntymaqtastyq jáne senim sharalary Keńesi (AО́SShK) týraly usynysy. Bastapqy kezde, ásirese shetel­dik áriptester bul usynysqa tereń mán bere qoımaǵany jasyryn emes. Bizdiń Prezıdent qajymastan, kúmándanbastan, qobaljymastan osy baǵyttaǵy dıploma­tııa­lyq ustanymyn on jyl úzbeı júr­gizýiniń nátıjesinde 2002 jyly Almatyda Azııadaǵy 17 memleket basshylary negizgi múshe retinde, al 5 memleket basshylary baqylaýshy dárejesinde qatynasqan birinshi basqosýy bolyp, bul Azııa kon­tı­nentindegi osyndaı ózara senim sıpatyndaǵy tuńǵysh halyqaralyq uıym bolyp qalyptasty. Qazir júıeli jumys jasap, óz dáre­jelerinde tanym, senimge ıe bolǵan TMD, Eýrazııalyq ekonomıkalyq qoǵamdastyq, Shanhaı Yntymaqtastyq Uıymy (ShYU), Kedendik Odaq bizdiń Prezıdentimizdiń bas­tamashyldyǵymen qurylyp, osy uıym­darǵa kiretin barlyq elderdiń ynty­maqtastyǵy men beıbit qarym-qatyna­syna, ıgilikti damýyna jumys istep júrgen uıymdar. Qazaqstannyń EQYU-ǵa tóraǵalyq etýi­niń ózi – bizdiń elimizdegi ekonomı­kalyq, saıası reformalardyń tıimdi júr­gi­zilýi, jańa Qazaqstannyń álemde tany­lýy jáne – Prezıdentimizdiń halyqara­lyq bedeliniń kórnektiliginiń nátıjesinde qol jetip otyrǵan tarıhı jeńis. *  *  * Prezıdent te qanshama aıryqsha kúsh, qaırat, qýat ıesi bolsa da, kádimgi et pen súıekten jaralǵan adam, pende. Biraq, qansha pende degenmen de jáı adam da emes. Onyń júris-turysy da, sezim túısigi de bárimizden ózgesheleý. Eń negizgi qasıetteri – onyń tabandy, tózimdi mi­nezi, qandaı qıyn jaǵdaıda da saspaıtyn ustamdylyǵy, qalǵymas tapqyrlyǵy men sarqylmas erik kúshi. Boıyndaǵy osy qasıetterin halyq kórip keledi. Osyndaı bıliginiń arqasynda talaı túıin sheshildi, kóp qaıshylyq joıylyp, tuıyqtan jol tabyldy. Osynyń bir aıǵaǵy retinde Elbasynyń daǵdarys órship turǵan 1997 jylǵy Qazaqstannyń 2030 jylǵa strategııalyq damý josparyn jarııa etken halyqqa Joldaýynyń mańyzyn aıtsaq ta jetkilikti. Áýel basta qoǵamda da, keıbir sarapshylar da “elge jalaqy, zeınetaqy tóleı almaı otyrǵanda qaıdaǵy “gúl­den­gen Qazaqstan” týraly aıtýǵa bolady?!” – degen syńaıda kúdik bolǵany da ras. О́mir Prezıdenttiń ustany­mynyń múmkin ekendigin dáleldedi. Oǵan ústimizdegi jyldyń 29 qańtaryndaǵy kezekti Jol­daýynda baǵa berilgen alǵashqy onjyldyq nátıjeleri arqaý bola alady. Turmys ońala bastady. Soń­ǵy jyldardaǵy jahan­dyq daǵdarys jaǵdaıynyń ózinde áýel basta qabyldanǵan áleýmettik baǵdar­la­malar tolyq oryndalyp keledi. Memlekettiń áleýeti qýat­tanyp, ómir sapasy ósip keledi. Prezıdenttiń mem­lekettik eńbeginiń birden bir maqsaty da osy kórsetkishter bolsa kerek. Táýelsizdiktiń alǵashqy jyldary tek ekonomıkalyq quldyraý ǵana emes, saıası-qoǵamdyq, rýhanı, gýmanı­tar­lyq salalardaǵy daǵdarys ta adam ómirine óziniń shar­pýyn tıgizdi. Qazaqtar qansha ekonomıkalyq zardap shegip jatsa da, táýelsizdik rýhyna jalǵasyp, bolashaq úmitke umtylyp, ómir súrdi. Alaıda, basqa ulttar ókilderi áli bu­rynǵy Odaqtyń qulaǵanyna sene almaı, keıbireýi óz elimizdi tabaıyq dep, kóship, ketip jatty. Keıbir óńir­lerde tipti separattyq áreket­ter de boı kórsetpeı qalǵan joq. Prezıdent ózi bastap, qalyń el, bar­lyq ulttar ókilderimen kezdesip, olarmen ashyq sóılesip, jańa Qazaqstannyń ult saıasatynyń memlekette turatyn barlyq ult ókilderiniń teń quqyqtyǵyn saqtap, ultyna qaraı eshkimdi eshqandaı kemsitý bolmaıtyndyǵyn aıtyp, damylsyz kezdesýler ótkizip, memlekettiń ultaralyq kelisimge negizdelgen salıqaly saıasatyn túsindirýden jalyqpady. Bul ustanymdar 1993, 1995 jyldary qabyldanǵan Konstı­tý­sııalarda da bekitildi. Osy maqsat­tar­dyń júzege asyrylýyna oń yqpal etetin Qazaqstan halqy Assambleıasy quryldy. Onyń quzyry arnaıy zańmen bekitildi. El ishindegi tynyshtyq, saıası turaqty­lyq, qoǵamdyq kelisim máseleleri Prezı­dent nazarynan bir sátke de qalǵan emes. Prezıdent sondaı-aq el ishindegi tynyshtyq pen túsinistik jaǵdaıyn, eń aldymen kórshiles eldermen dostyq, beıbit qarym-qatynasqa ulastyrýǵa tal­py­nady. Ásirese, kórshiles Reseı, Qytaı, О́zbek, Qyrǵyz, Tájik, Túrkimen elderi­men úzdiksiz qarym-qatynas jobasyn júzege asyrýǵa múddeli. Prezıdenttiń ıntegrasııalyq saıasaty da el múmkindigin, qazaqtyń erkin ósip ónýinen týyndaıdy. *  *  * Táýelsiz memleketimizdiń aıqyn kórsetkishi, rámizi – memlekettik shekara. Babalarymyz kóziniń qarashyǵyndaı qorǵap, qasyq qanyndaı qasıettep ótken eń asyl murasy – qazaq eliniń jeri. Ejelden qazaq jeriniń jobaly shekarasy bolǵanymen bizdiń búgingi zamanymyzǵa deıin resmı túrde zańmen bekitilip, kórshiles, shekaralas memlekettermen arnaıy kelisimmen hattalyp, moıynda­lyp, halyqaralyq uıymdarmen tanylǵan memlekettik shekara belgilengen emes. Nursultan Ábishuly osy máseleni eń basymdy mindetterdiń qataryna qoıyp, júzege asyrýdy qolǵa aldy, 1995 jyldyń 11 mamyry. Keshki saǵat 17:00-ge Prezıdenttiń qabyldaýyna sha­qy­ryldym.­ О́te jyly qarsy aldy. Jańa­dan uıymdastyrylyp jatqan Halyq bir­li­gi partııasynyń jaǵdaıyn surady. Ár­túrli máseleler jaıyn sóz ettik. Bir kezde: – Men saǵan múlde seniń oıyńa kel­megen usynys aıtqaly otyrmyn, – dep ádettegisinshe qadala qarady da sál únsizdikten keıin áńgimesin jalǵastyrdy. – О́ziń bilesiń, osy memleketimizdi qaıtsek kúsheıtemiz, qýattandyramyz dep, buryn-sońdy bolmaǵan qansha dúnıe jasap jatyrmyz. Qasymda júrsiń, ystyq-sýyqty birge kórip kelemiz. Myna ekonomıkanyń qıyndyǵy bolyp tur. Bárin qaıta jasaýǵa týra kelip tur. Bul tyǵyryqtan da shyǵamyz. Osy úsh-tórt jyldyń ishinde qanshama elmen terezemiz teń qatynas ornatyp kelemiz. Bizdi eshqashan bilmegen, tanymaǵan elderdiń elshilikteri ashylyp jatyr. О́zimiz qansha elshilik ashtyq. О́ziń oılashy – mynaý Reseı, Qytaı, Germa­nııa, Fransııa, Amerıka – qashan bizben teń sóılesip edi?! – Onyńyz ras. Ras aıtasyz, – dedim, sál kidirgenin paıdalanyp, – Siz ózińiz álemdi aralap, qazaqty tanytyp júrsiz ǵoı, – dedim. Prezıdent endi áńgimeni tereńnen qozǵady. – Tarıhtan bilesiń, atalarymyz ejel­den Shyǵysymyz ben Soltústigimizdegi eki alyp elmen qatynasqa aıryqsha mán bergen. Abylaı babamyz da ekeýimen bir­deı qatynas jasap, qazaqty saqtap qalǵan ǵoı. Qazir jańa zaman. Jańa jaǵdaı. Myna Qytaı qatty damyp keledi. Tóraǵa Szıan Szemınmen Máskeýde Uly Otan soǵysyndaǵy Jeńistiń 50 jyldyǵynda kezdestim. Jaqsy áńgimelestik. Elshilikke res­pýblıkada kórnekti qyzmet istegen, ózińniń eń senimdi adamyńdy jiber dep otyr. Áńgimeniń tórkinin endi túsinip, selt ete qaldym. Biraq syr bermeýge tyrysyp, úndemedim. Prezıdent: – Ári oılap, beri oılap, soǵan seni laıyq kórip otyrmyn, – dep maǵan “ne deı­siń?” degendeı suraý maǵynasymen qarady. – Nursultan Ábishuly, shynynda da men múldem kútpegen, tipti úsh uıyqtasam túsime kiretin áńgime emes eken. Onyń ústine qytaı mamany emespin, tilin oqymadym, bilmeımin. – Eger kelisseń – múldem jańa ómi­riń bastalady. Oılama, bul qyzmet seniń burynǵy qyzmetterińnen tómen eken dep. Bul – premerdiń orynbasarynan kem emes. Biraq aıttym – bitti dep otyr­ǵa­nym joq. Yqylasyńmen bar. Til bil­meı­tinińdi bilem. Árıne, bilgenge ne jetsin. Biraq, biz qazir barlyq jaqty kásibı dıplomattarmen qamtamasyz ete almaı­myz. Qytaı sııaqty iri elderge saıası, memlekettik qyzmetterde ózin kórsetken, sol eldiń Úkimetimen teń dárejede sóı­le­se alatyn, tájirıbeli adamdar jiberýge májbúrmiz. Mundaı tájirıbe ejelden bar. Kezinde Polıanskıı, Tolstıkov degen Polıtbıýro músheleri – biri Japonııaǵa, biri Qytaıǵa elshi bolǵan. Esińde bolsyn, eger Qytaıǵa bara qalsań – elimizdiń, qazaqtyń múddesine úsh iri jumystyń ja­salýyna tikeleı óziń qatynasyp, óziń mu­ryndyq bolasyń. Birinshisi – Qazaqstan – Qytaı arasyndaǵy shekaralyq tolyq kelisimge qol jetkizý – mindetimiz. Ekin­shisi – Qytaıdaǵy qazaqtardyń sol eldegi quqy, sol elde ósýi, órkendeýi, Otanyna kelem degenine jaǵdaı týǵyzý. Úshinshisi – shekaralyq ózenderdi teń paıdalaný jó­ninde eki el arasynda kelisim qabyldaý, – dep aldy-artymdy orap tastady. Sálden soń sózin jalǵastyryp: – Saýda-ekonomıkalyq qatynastyń kólemi ósedi, bolashaqta munaı týraly da Qytaımen qarym-qatynastyń ýaqyty keledi, – dep qorytty. Árıne, Prezıdenttiń qazaqtyń múddesi dep ataǵan úsh kúrdeli máselesin estigennen keıin qandaı solqyldaqtyq bolýy múmkin? Bul kezdesýdi eske alýdaǵy maqsat – Elbasynyń ne máseleniń bolsa da tereń tamyryn oılaıtyndyǵyn, ekinshiden, Mem­leket basshysynyń adammen sóılesý she­berligin, joǵary mádenıetin, qamqor­ly­ǵyn kórsetý, úshinshiden, ásirese, Qazaq eli­niń shekarasynyń zań júzinde tııanaq­talýyndaǵy Elbasynyń tarıhı eńbegin aıtý. Táýelsiz Qazaqstannyń jan-jaqty kórshilermen shekarasyn anyqtap, tolyq qamtý Nursultan Nazarbaevtyń úlesine tıdi. “Tıdi” degende, ol ózdiginen kele qoıǵan joq. Solaı bolaryna salıqaly, dáıekti kelissóz júrgizip, óz áriptesteri – memleket basshylarynyń kózin jetki­zip, tilin taýyp, mámilege kele alǵan­dy­ǵyn aıtý mańyzdy. Ol jumys búgingi Qy­taımen qarym-qatynastan bastaldy. Jalpy Qytaı memleketi, eli zańdy, qol qoıylǵan qujatty qatty syılaıdy. Dás­túrli túrde zań tyńdaǵysh, zań syılaǵysh halyq. Mánisin qysqa qaıyryp aıtar bolsaq – Qytaı ejelden ózimen sheka­ra­las 15 memlekettiń eshqaısysymen she­karalyq kelisimge qol jetkizýge múddeli bol­maǵan. Tipti Keńes Odaǵynyń dáýir­lep, kúsheıip turǵan kezinde shekaralyq kelissózderdi tyǵyryqqa tirep otyrǵan. Ol úshin shartty “daýly ýchaskeler” boldy. Sol tońdy 1995 jyldyń qyrkúıeginde Nursultan Nazarbaev Qytaıǵa resmı sapary kezinde Qytaı Tóraǵasy Szıan Szemınmen kelissózinde jibitti. Kelis­sózderge bóget bolyp kelgen “daýly ýchas­ke­lerdi” eki jaqtyń múddesin saqtaı oty­ryp, qarastyratyn boldyq. Osydan keıin-aq shekara kelisimi týraly kelis­sózder óz ýaqytynda jáne naqty nátı­jemen júrgizildi. Qytaı Tóraǵasy 1996 jyldyń 4 shildesinde Qazaqstanǵa tuńǵysh sapary kezinde ótken kezdesý kezindegi qol jetkizgen kelisimderdi tolyq qoldap, Qazaqstan-Qytaı qatynasyn tek qana dos­tyq baǵytta damytatynyn aıtty. Hat­ta­madan tys kezdesý kezinde: “Prezıdent myrza, shekara máselesi eń sezimtal jer. Siz máseleni durys qoıyp júrsiz. Men Tóraǵa kezimde osy tarıhı máseleni bitirip alaıyq”, – dep yqylas bildirdi. Sonymen, 1997 jyldyń qyrkúıeginde Almatyda birinshi qosymsha kelisimge (kelisim kólemi – 1300 bet), 1998 jyly qazan­da Pekınde – ekinshi qosymsha kelisimge, aqyry 1999 jyly qarashada Qazaqstan-Qytaı shekara máseleleriniń tolyq rettelýi týraly Kommıýnıkege Qazaqstan Prezıdenti Nursultan Nazarbaev, KHR Tóraǵasy Szıan Szıamın qol qoıyp, ǵasyrlar boıy sheshilmeı kelgen Qazaqstan-Qytaı arasyndaǵy 1748 shaqyrym shekara zańdastyryldy. Ol ke­lisimder eki jaqtan da ratıfıkasııa­lanyp, BUU-da maquldandy. Qytaı ózimen shekaralas 15 memleket­tiń ishinde Qazaqstanmen birinshi bolyp, tolyq shekaralyq kelisimge qol qoıdy. Endi barlyq kartalar sol kelisimge sáıkes jasalatyn boldy. Osydan keıin – 2005, 2006 jyldary Qazaqstan-Reseı arasyndaǵy 7.500 shaqy­rym shekara zańdastyryldy. Bul kelisim­ge Reseı jaǵy da múddeli emes edi. Onyń ústine kezinde shekaraǵa baılanysty Soljenısyn, Gorbachev, taǵy basqa saıasatkerler aıtqan arandatqysh pikirler de Reseı qoǵamynyń keıbir ortalarynda tilge tıek bolyp júrgenin eskersek, bul kelisimniń tarıhı mańyzy zor. Sol sııaqty basqa da kórshiles elder – О́zbekstan, Qyrǵyzstan, Túrkimenstan memleketterimen qurlyq shekara kelisim­deriniń tarıhı mańyzdylyǵyn dáleldep jatýdyń qajeti bola qoımas. Qazaqtyń múddesin qorǵaıtyn osyn­daı tarıhı mańyzdy naqty is áreketterdi júzege asyryp, sheshim qabyldaý baqyty tuńǵysh Prezıdentimiz Nursultan Ábish­uly Nazarbaevtyń úlesine tıse – óziniń eńbegine qaraı, tarıhı jeńisi dep aıtý ádildik bolar. Ǵasyrlar boıy Eýrazııanyń keń dala­syn kezip, jan saqtap, urpaq saqtaý arqy­ly jerin saqtaý úshin janyn pıda etken qazaqtyń álemniń ozyq elderimen, órke­nıetimen qatynasyp, boıyn teńestirip, órkendeýge bet alǵan qozǵalysy – osy Nursultan Nazarbaev bastaǵan qazaqtyń jańa dáýiri. Osy dáýirde qazaq ne isteı alady, sapasy, múmkindigi qandaı bolmaq, biz, ultymyz, kim, qandaı bolamyz, – árıne, munyń bári jalǵyz el bastaýshy Prezı­dentke ǵana emes, búkil ultqa, elge syn. Qýanysh SULTANOV, senator.