QAZAQTYŃ JAŃA DÁÝIRI

Memleket, qoǵam, prezıdenttik bas­qa­rý júıesi, memlekettik qurylymdar tý­ra­ly sóz qozǵaǵanda – Prezıdent, onyń qyz­metiniń qanshalyqty nátıjeliligi tý­raly aıtpaı ketý múmkin emes. Ásirese Pre­zıdenttiń qyzmeti halyqtyń kóz al­dyn­da, sondyqtan da ol qoǵamdyq pikir­diń úzdiksiz nazarynda, tildiń ushynda. “Biz táýelsiz memleket boldyq” dep álemge jar salǵan alǵashqy sátten bastap, odan keıin búkilhalyqtyq demokratııalyq saılaý jolymen memleket qurylymynyń prezıdenttik basqarý júıesin tańdadyq. Bul – halyqtyń tańdaýy. Búkil halyq bo­lyp saılaǵan Prezıdenttiń resmı qu­zy­ry qýatty. Ol júıe óziniń ómirsheńdigin dáleldedi de. Árıne, qandaı da mem­le­ket­tik ınstıtýt ózdiginen jumys isteı al­maı­dy. Onyń jumysyn kórsetetin de, dálel­deıtin de naqty Adam, Tulǵa, sol Adam­nyń is-áreketi men jaýapkershiligi, bilim­diligi men biliktiligi, ádildigi men qaı­rat­kerligi. Keler jyly bizdiń memlekettik táýelsizdigimizge 20 jyl tolady. Prezı­dent osyny oılap, oǵan kóbirek mán berip júrgeni belgili. Tek tarıhı mezgilge ǵana baılanysty emes, biz qazirgi kezde memleketimizdiń, memlekettik quzyrly oryndardyń, memlekettik ınstıtýttardyń qalyptasý qubylysyn jan-jaqty sarapqa salyp, onyń jetistikteri men kemshilik­terin, jibergen qatelikterimizdi, olardyń sebepterin anyqtap, synı baǵa berýdi eskergenimiz abzal. Ol bizdiń damýymyz úshin, memleketimizdi kúsheıtý úshin, bolashaǵymyz úshin qajet. Bizdiń memlekettik tarıhymyzdaǵy eń iri, eń bastapqy alǵyshartty oqıǵa – Táýelsizdigimizge baılanysty zertteýler, maqalalar jarııalanyp, oqý orynda­ryn­da, ǵylymı-saraptamalyq ujymdarda ǵy­ly­mı-tájirıbelik konferensııalar, “dóń­gelek ústelder” ótkizilýi ábden oryndy. Osy baǵytta bizdiń Konstıtýsııamyzǵa sáıkes demokratııalyq, zaıyrly jáne áleý­mettik memleket qurýdyń kúrdeli jol­daryn saraptaý saıası-qoǵamdyq kúsh­terdiń, buqaralyq aqparat quraldarynyń nazarynan tys qalmasy da belgili. Búgingi ómirimizdiń barlyq jetistikteri, ultymyzdyń jańa zamandaǵy qaıta órlep, órkendeýi, rýhanı, ekonomıkalyq erkindigi­miz, dúnıejúzilik qoǵamdastyqpen, álemniń damyǵan el, memleketterimen terezemiz teń jaǵdaıda qarym-qatynas jasaý múmkin­digimizdiń barlyǵynyń da bastaýy – bizdiń memlekettik Táýelsizdigimizde. Táýelsizdik – bizdiń eń basty qundylyǵymyz. Son­dyq­tan da árbir qazaq osyny túsinip, qa­dirleı, kózdiń qarashyǵyndaı saqtaı ala­tyndaı sanada bolýymyz qajet. Táýelsiz, derbes memleket qurý kezeńiniń ózi qazir tarıhtyń úlesine kóship barady. Jıyrma jylda ómirge jańa urpaq kelip, jańa býyn qalyptasyp qaldy. Táýelsizdik qar­sańynda dúnıege kelgen býyn eseıip, ómir­ge aralasa bastady. Olar búgingi ómirdi “dál osylaı ylǵı ózdiginen bolyp turǵan eken, turady eken” dep qabyldaýy da múmkin. Táýelsiz memleket qurý isi men Prezı­dent qyzmeti qatar júretin egiz uǵym. Biz­diń memleket qurý isinde kóńilge qonym­dy, rýhanı sanamyzdy qýattandyratyn sharalarymyz barshylyq. Ol týraly bel­gili dárejede aıtylyp ta, jazylyp ta júr. Memlekettigimizdiń tarıhynda baba­larymyz ǵasyrlar boıy ańsap, armandap, qol jetkize almaı shermende ketkeni anyq. Memlekettik dárejege bizdiń búgingi urpaq qol jetkizý baqytyna ıe boldyq. Ondaǵan, júzdegen jyldarda buryn-soń­dy bolmaǵan ǵajaıyp ózgeris, qubylystar birneshe jyldar aralyǵynda jasalyp, el ıgiligine aınaldy. Qysqa merzimde elimiz burynǵy Keńes Odaǵy qulaǵannan keıin jaılaǵan daǵ­da­rys­tan shyqty. Ulttyq teńgemiz aına­lys­qa kirdi, jańa ekonomıkalyq qatynastar qalyptasty. О́ndiriske jańa tehnologııa kelip, ozyq dáýirge tán eńbek mamandary óse bastady. Áleýmettik turmys jaqsar­dy. О́ziniń sáýletimen kimdi bolsa da tań­ǵaldyratyn jańa Astana salyndy. Mek­tepter, joǵary oqý oryndarynyń nysan­daryn, materıaldyq bazasyn kúsheıtý myqtap qolǵa alyndy. Densaýlyq sala­sy­nyń jańa júıesi qalyptasyp keledi. Dúnıejúzindegi eń ozyq jabdyqtar aýrý­ha­nalarǵa ornatylyp, qaýipti keselderdi emdeý qolǵa alyndy. О́ner órledi. Qazaq­ty álem tanydy. Bizben basqa elder sa­nasatyn boldy. Memlekettigimiz turaq­tan­dy. Memleketimizdiń halyqaralyq jaǵ­daıy jaqsaryp, senim artyp, bedeli ósip keledi. Memlekettik táýelsizdigimizdi jarııa etken alǵashqy sátten bastap, búgingi kúnge deıingi barlyq jetistikterimiz ben kórgen jaqsylyǵymyz, derbes memleketi­miz­diń qýattanýy men abattanýy eń al­dy­men Tuńǵysh Prezıdentimiz Nursultan Ábishuly Nazarbaevtyń esimimen, eńbegi­men, basshylyǵymen tikeleı baılanysty. Prezıdenttiń qazaq halqy aldyndaǵy, memleket aldyndaǵy atqarǵan qyzmeti zor, eńbegi eren. Nursultan Nazarbaev jahannyń jańa kezeńinde, qazaq eliniń jańa dáýirin, ult rýhynyń qaıta órkendep, órkenıetke um­tylýyn uıymdastyryp, memleketimizdiń álemdik báseke dárejesindegi damý úderi­sine batyl aralasyp, qıyn da kúrdeli, aýyr da abyroıly jolyn bastady. Bul – qazaq halqynyń úlesine tıgen taǵdyr men tarıhtyń syıy. Halyqtyń, urpaqtyń múmkindigi. Talaı ǵasyr ózimizden zor kel­gen saıasat pen saıası júıe tusynda joı­yl­ǵan rýhanı erkindigimizdiń ornyn tol­tyryp, órkenıetti elder qatarynda ómir súrý maqsatynda kóptegen ıgi sharalar júzege asyp jatyr. Mynaý, boljaýy qıyn alasapyran dúnıede kezdeısoq tol­qyn­nyń jalynda ketpeı, birligi berik, ustanymy myqty el ekenimizdi kórsetetin qımyl, is-áreket jasaý kerektigine bar­lyq memlekettik qurylymdar jumylýda. Barlyq jaqsylyq pen ósý, órkendeý kórinisteri halyqtyń kóz aldynda. Osyndaı múmkindikti paıdalana alma­ǵan ókinishterimiz de joq emes. Sol kem­shiliktiń eń bastysy da, eń qaýiptisi de – qoǵamda otanshyldyq sana tárbıeleýdegi kemshilikterimiz. Áýel bastan táýelsiz­di­gi­mizge máz bolyp, sol tusta ómirge arala­sa­tyn býynǵa táýelsizdik talaptaryn, olar­dyń rýhanı qundylyqtaryn jetkizý maqsatynda birqatar rýhanı mádenı tár­bıelik, ónegelik sharalar júrgizýge tal­pynsaq ta, sanany birden turmys bılep ketti. Erkin ekonomıkany jeleý etip, dúnıeqorlyqqa, ózimshildikke meı­lin­she jol berildi. Ásirese, qoldary buryn­ǵy mem­leket menshigine jetkender memleket múddesinen aýlaqtap, basqanyń esebinen óz jaǵdaıyn kúıtteýdi kásipke aınal­dyr­dy. Baı bolý – jalǵyz maqsat bolyp, adam­gershilik, tazalyq, adal­dyq ekinshi kezekke ysy­ryl­dy. Bizdegi úlken qateliktiń basy – “rynok osy eken” dep bıligi jetken arsyz adamdar shimirikpesten halyq qarjysyna salynǵan negizgi qor, óndirgish kúshter, jyljymaıtyn múlik taǵy basqa dúnıeni qarmap, ózara bóliske saldy. Olardyń or­taq múddesi – baıý boldy. Aqsha úshin bir birimen aýyz jalasty, bir-birin atty, shapty, satty. Keıbireýler ke­re­met, áp-sátte, bir túıme, bir shege óndirmesten, shi­ri­gen baı bop jatty. Solarǵa jem bolǵan keıbireýler toz-toz bolyp, qańǵyp ta ketti. Jáne osyny ókinishke oraı, tikeleı qolynda bıligi bar adamdar jáne sol bılik ókil­derine jaqyn, sybaılas adam­dar jasady. Mundaı prın­sıppen toptasqan adam­dar tikeleı jemqorlyqty týǵyzyp, óristetti. Bul ıdeo­lo­gııa, aqshaǵa qunyǵý – ási­rese, ana bir jyldarda meı­linshe óris aldy. Sol kezde aqshalyny syılap, aqshasyz adamdardy kózge ilmegen, só­zi­ne qulaq aspaǵan premer endi shet elden bizdiń elge rýhanı qundylyqtardy, pat­rıo­tızmdi ýaǵyzdaǵysy keledi. Memleket búgingi kúni osydan zardap shegip otyr. Elbasy osy jyldary talaı azamat­tar­dy bılik basyna kóterdi. Negizinen olar­dyń kópshiligi óz mindetterin biliktilikpen atqara aldy. Alaıda, olarǵa óz ultynyń, eliniń, memlekettiń aldyndaǵy jaýapker­shi­lik pen janashyrlyq sezimi, sanasy, túısigi jetpeı jatty. Máselen, qazaq sheneýnikteri úshin Elbasynyń: “qazaq qazaqpen qazaqsha sóılessin” degen sózinen keıin, nendeı “toqpaq” qajet?! Ásirese, bıliktegi adamdardyń boıynda otanshyldyq, patrıottyq sana joqtyń qasy deıtinimiz osydan. Prezıdent sybaılas jemqorlyqqa qarsy kúres jarııalady. Arnaıy mem­le­kettik agenttik te quryldy. Partııa tara­py­nan da qoǵamdyq baǵa berilip jatyr. Nátıje de joq emes, biraq jetkiliksiz. О́ki­nishke oraı, quqyq organdary jem­qor­lyqqa qarsy saýatty, tárbıelik, aldyn ala profılaktıkalyq jumys júrgizýdiń ornyna, qoǵamda úreı ornatyp, “poka­zatelnyı” ustaý uıymdastyryp, ártúrli vedomstvo biriniń qyzmetkerin biri ustap, sybaılastyq pen jemqorlyqty odan ári órbitti. Quqyq qorǵaý organdary halyq­tyń, árbir adamnyń quqyǵyn, eńbegin qor­ǵaýdyń ornyna eldi jappaı qorqy­typ, ózine táýeldi etýge árekettenedi. Elbasy óz Joldaýynda quqyq qorǵaý organdaryna reforma júrgizý qajettigin aıtty. Tek jazalaý jolymen jemqorlyq pen sybaılastyq sııaqty indetten qutylý múmkin emes. Sanany ózgertetin mem­le­ket­tik júıe, memlekettik saıasat júrgizilýi kerek. Qoǵam taza bolýy úshin adam taza bolýy kerek. Baılardyń qatary kóbeıip, turmys jaqsy bolǵanyna umtylý durys. Taza, adal eńbegimen, óz bilimimen baılyq qurǵysy kelgen adamǵa memleket tarapy­nan quqyqtyq keńistik jasalyp, adamnyń qabiletine múmkindik berilý arqyly qýattanyp jatsa quba-qup. Bul – bizdiń memlekettigimizge bóget bolyp kele jatqan mesheýlikter men zııan­kestikter. Osy sııaqty jaǵdaılar eldiń kóńil-kúıine, adamdardyń senim-nanymyna, minez-qulqyna da áser etetini túsinikti. Eldiń áleýmettik turmysynyń hal-ahýaly, qoǵamdyq saıası ómirge ara­la­sýy, rýhanı, mádenı dúnıetanymy, ult­ara­lyq kózqarasy sııaqty tolyp jatqan sezimtal problemalardyń bir memleket aıa­synda kelisim negizinde qanaǵattanar­lyq jaǵdaıda saqtalýy da, árıne, bas­shy­lyqtyń, tikeleı eń aldymen Prezıdent­tiń qaıratkerlik saıasatynyń nátıjesi. *  *  * 2010 jyldyń 12 naýryz kúni mem­le­ket Prezıdentiniń shaqyrýymen atqarýshy bılik qurylymdary basshylarynyń jı­na­lysy ótti. Oǵan Prezıdent Ákimshi­liginiń basshy qyzmetkerleri, Úkimet músheleri, oblys ákimderi qatynasty. Bul shara – ádettegi jumys tártibimen ótki­zilip jatatyn jáne ótkizilýge tıisti de, qalyptasqan kezektegi kezdesýlerdiń biri edi. Onda qaralǵan kún tártibi de elimizdiń órkendeýine baılanysty jańa jobalar men is-qımyl áreketterdiń barysy, keıbir memlekettik qurylymdardyń zaman talabyna saı ózgerýi, soǵan sáıkes laýa­zymdy, basshy qyzmetkerlerdiń jańadan taǵaıyndalýy, aýys-túıisi degendeı, mem­leket tirshiliginiń aıasyndaǵy úırenshikti qubylystar. Áıtkenmen de mundaı jı­nalysty Prezıdent ótkizse, oǵan ha­lyqtyń qyzyǵýshylyǵy da erekshe. Qoǵam árkez Elbasynyń sózinen jaqsylyq nyshanyn izdep, kútip otyratyny qalyp­tasqan jaǵdaı. Jınalystan BAQ habar taratyp, ondaǵy áńgime aýany der kezinde qalyń jurtshylyqqa jetkizildi. Osy jolǵy Elbasy sózin de el, jurt jáı ǵana “jaqsy bopty” dep qaıyryp qoıǵan joq. Rızashylyǵyn aıtyp, soǵan baılanysty óz pikirlerin de ortaǵa salyp, azamattyq ún qosýda. Áńgime – Elbasy saıasatynyń baıyptylyǵynda. Qańtar aıynyń sońynda jarııa etilgen Prezı­dent Joldaýyndaǵy saıası ustanym, ba­ǵyt, baǵdardy júzege asyrý joldarynyń aıqyndala túsýinde. Prezıdent shaǵyn jáne orta kásipker­liktiń turaqtanyp, tynysyn keńeıtý, ony birden bir áleýmettik baǵdarlama dáre­je­sine jetkizip, Úkimet, ákimshilikter tara­py­nan naqty qoldaýǵa ıe bolýyn qamtamasyz etýge jańa tapsyrmalar berdi. Ol tapsyr­ma­lar buryn da berilgen, alaıda sony oryndaý máselesi eskerilmeı jatqany da aqıqat. Mine, atqarýshy bılik osy turǵy­dan óz qyzmetterin de, ózderiniń kóz­qa­ras­taryn da túbegeıli ózgertýi kerek. Resmı málimetterge qarasaq, shaǵyn jáne orta kásipkerlikpen eki mıllıonǵa jýyq adam shuǵyldanyp, olar 300 myńǵa jýyq kásip­oryndarda eńbek etedi eken. Alaıda, shy­ǵa­rylǵan ónimge qarasaq – otandyq ónim­der halyq tutynatyn taýarlardyń 20 paıy­zyna da jetpeıdi. Shaǵyn, orta kásipkerlik dep júrgenimizdiń deni – ıaǵnı 70 paıyzdan astamy saýda-sattyq, satyp alyp, ústeme baǵamen taýar satatyn irili-ýaqty fırmalar, myqtaǵanda restorandar, ashana, kafeler, júk tasýshylar, shash­ta­raz, sán salondary, ártúrli qyzmet kór­setýshiler ǵana. Árıne, bular da halyqqa óte qajet, bul salalarda kásipkerliktiń bo­lýy quptarlyq-aq jáne ony da meı­lin­she óristete berýimiz qajet. Prezıdenttiń tapsyrmasy muqııat oryn­dalsa, Úkimet, ákimder ónim óndire­tin baǵyttarda, atap aıtqanda – kún­de­lik­ti tutynatyn ónerkásiptik taýarlar shy­ǵarý, tamaq óńdeý, óndirý kásip­oryn­darynyń úles salmaǵyn arttyrýda shuǵyl sharalardy júzege asyrýǵa mindetti. Sha­ǵyn jáne orta kásipkerlikti eń aldymen tabys kózi ǵana emes, eńbek kózi, jumys orny dep qaraǵan jón bolar edi. О́ıtkeni, olar shyn máninde árkimniń tyrbanyp, eńbek etýinen, árkim ózi belgili bir tir­shilikpen aınalysýynan bastalady. Olar – olıgarhtar, alpaýyttar emes. Bizdiń eldegi esimi belgili menshik ıeleri, alpaýyt baılardyń eshqaısysy da eshqashan sha­ǵyn nemese orta kásipkerlikpen shuǵyl­da­nyp kórgen joq. О́kinishke oraı, al­paýyt baılar óz erejelerimen ómir súredi. Olar buqaralyq, áleýmettik shaǵyn jáne orta bıznestiń (kásipkerliktiń) turmys ahýalyn bilmeıdi de. Iri kásiporyn ju­mys­taryn júrgizip, el ekonomıkasyn qýat­tandyryp, salyǵyn adaldyqpen tó­lep, eldiń áleýmettik turmysyna kómek­tesip júrgen iri aqshaly adamdar, árıne, zań aıasynda bola bersin, tipti kóbeıgeni da jaqsy. Biraq, olar el arasynda son­shalyqty kóp emes, myqtasa júz, tipti myń adam bolsyn. Jalpy, aýqatty, tur­mysy joǵary adamdar tipti halyqtyń 20-30 paıyzyna jetken kúnniń ózinde bul kórsetkish bizdiń áleýmettik turmysymyz­dyń sapasyn kóterip, aldyńǵy qatarly 50 eldiń legine qosa almaıdy. Sondyqtan materıaldyq joǵarǵy eshelonda júrgen adamdarǵa qarap, turmys áleýetiniń shy­naıy júrek soǵysyn tanı almaımyz. Parlament, Úkimet, ákimder, sot, quqyq oryn­dary buqara halyq, kópshilik jaǵy­na shyndap bet burýǵa mindetti. Prezıdent tapsyrmasynan týyndaı­tyn mindetterdi tómendegideı toptas­ty­rý­ǵ­a bolar edi. Birinshiden, shaǵyn jáne orta kásip­kerliktiń jańa tolqyn, jańa dúmpýine qozǵaý salatyn zańdyq, quqyqtyq negiz, keńistik jasaýymyz kerek. Ekinshiden, kásipkerlikti yntalandyra­tyn uıymdastyrý sharalary, qajet bol­ǵan jaǵdaıda bılik tarapynan naqty adam­dardy oqytyp, olardy naqty ujym­darǵa uıymdastyryp, materıaldyq, jab­dyqtyq, nesıelik kómek kórsetip, kásip­oryn ashyp, ónim shyǵarýyn baqylap, olar­dyń ónimderin tutynýshylarǵa jet­kizý joldaryn ıgerýge kómektesý qajet. Sonda, bıliktegilerdiń de, kásipkerlikke keletin adamdardyń da kózqarastary óz­ge­redi. Ortaq múdde paıda bolady. Ortaq múddeden otandyq, memlekettik sezim týyn­daıdy, barlyq kezeńde ashyqtyq bo­lyp, sybaılastyq, jemqorlyqqa múm­kin­dik tarylady. Árıne, munyń bári de zań­dyq, quqyqtyq negizde, kelisim shart­tarmen jasalýy tıis. Úshinshiden, kásipkerlikke memlekettik bıýrokratııanyń ámirshildigin, qoqan-loqqysyn, zańsyz basa-kóktep buıryq júrgizýin túbegeıli toqtatý kerek. Quqyq qorǵaý organdary óz vedom­stvo­lyq múddesinen bas tartyp, halyq­tyń, memlekettiń qamyn oılap, múddesin qorǵaýǵa kóshýge mindetti. Olar eldiń tur­mysyn, kóńil-kúıin, quqyǵyn, ekono­mı­kasyn, ıaǵnı shaǵyn jáne orta bıznestiń quqy­ǵyn qorǵaýy kerek. Osy oraıda Prezıdent Joldaýynda aıtqan 2014 jylǵa deıin kásipkerliktiń jumys isteýine qajet qujattardyń 60 paıyzǵa qysqartylýyn taqaý jyldarda-aq, aldaǵy bir-eki jylda da júzege asy­rý­ǵa tyrysý qajet. Úkimettiń kásip­ker­lik­ti damytýdyń 2020 jylǵa jasaǵan jol kar­tasy elimizdegi kásipkerlik ahýalyn ja­ńartyp, jaqsy dástúrdi turaqtan­dy­ryp, ótken jyldardaǵy teris nátıje­ler­den arylyp, tazarýdy kózdeýi tıis. Sha­ǵyn jáne orta kásipkerlikti naǵyz bu­qa­ralyq, halyqtyń kópshiliginiń eńbek or­ny­na, turmys múmkindigine aınaldyra alsaq – maqsat ta oryndalady, ómir sapa­sy da, eldiń eńsesi de birneshe satyǵa kóterileri haq. Tórtinshiden, aýyl sharýashylyǵy salasyndaǵy kásipkerlikke aıryqsha mán berilýi tıis. Úsh jyl qatarynan “Aýyl jyl­daryn” da jarııalap, memleket tara­pynan jyl saıyn 50-60 mıllıard teń­ge­den qarjy bólinip otyrdy. Aýyldy jer­lerde “Aýyz sý” baǵdarlamasyna da qarjy bólindi. Sonyń qanshasy aýylǵa jetip, qanshasynyń ıgiligin el kórdi? Sonymen birge “ýrbanızasııa prosesteri ózdiginen aýyl qajettigin tómendetedi”, “bolashaǵy joq 700 aýyldy kóshiremiz”, “bizge qoı ósirýdiń, mal ósirýdiń qajeti joq, satyp alý áldeqaıda tıimdi” degen sııaq­ty solaqaı naýqanshyldyqty da bastan keshirdik. Sońǵy halyq sanaǵynyń qorytyndysy boıynsha halqymyzdyń 48 paıyzy, ıaǵnı 7,5 mıllıonǵa jýyq adam aýyldy jerde turady. Aýyldy jerde úıi bar, maly bar adamdardy “ózin-ózi asy­raıdy” dep jumyssyzdar sanyna qospaı­ty­nymyz durys pa? Aýyldaǵy adam­dar­dyń negizgi quramy 2-3 fermer nemese sha­rýa qojalyǵynyń eginin sýǵaryp, malyn ba­ǵyp, maýsymdyq jumysyn atqa­ryp, kúnel­tedi. Aýyldan shyqqan kóp­te­gen adamdar úlken qalalarǵa kelip, qu­ry­lysqa, kóshe tazalaý jumystaryna ýaqyt­sha ornalasyp, aqsha tabady. Qalada olar­d­yń eshqandaı quqy joq, páter nemese jataqhana jaldap turady. Sondyqtan aýyl sharýashylyǵy salasynda kási­p­ker­lik ujymdaryn uıymdastyrýǵa joǵary­da­ǵydaı kómek kórsetýdi atqarýshy bılik qolǵa alsa ǵana – el tirshiligi ońalady. Aýyl­dy jerlerdegi adamdar kásipkerlikke jumylady. Nursultan Ábishuly sol jınalysta jer-jerde kózboıaýshylyqtyń etek alyp bara jatqanyn ymyrasyz synǵa alyp, bılik ókilderine qatań eskertý jasady. Kózboıaýshylyqty, uıalmastan, eshnár­se­den ımenbesten, miz baqpaı ótirik aıta sa­lýdy “saıasatkerlik”, nemese “batyrlyq”, “tapqyrlyq” dep túsinetin adamdar bıliktiń bedelin aıaq asty etetinderin túsinbeıtinderine tańǵalmasqa shara joq. Qazir myna álemde eshkim de qol qýsyryp, qazaqtar keremet bolyp ketsin dep qarap otyrǵan joq. Kerisinshe – alapat básekelestik shıryǵyp keledi. Jemqorlyqtyń bir tamyry da osy kóz­boıaýshylyq, jalǵan aqparat berýshilikte jatyr. Bul aýrý jemqorlyqpen, sybaı­lastyqpen tikeleı baılanysty. Aýyl jurtynyń 60-70 paıyzy maýsymdy jumyspen kúneltedi. Alǵan zeınetaqysyn dári-dármekke, turǵyn úıiniń jylý, sý, elektr qýaty aqy­laryn tóleýge jetkize almaı júrgen áleýmettik toptar sany kemimeı turǵanda, árıne, jetistikterimizdi aıshyqtap, kem­shi­likterimizdi azaıtý jolyn izdeýge min­dettimiz. Bizden ozyq, órkenıetti elder, memleketter qataryna jetkimiz keletinin, jete alatyn múmkindigimiz bar ekenin aıtý oryndy. Áıtkenmen de, ózimizdi ózimiz, bir-birimizdi, Elbasyn, búkil eldi aldaý, kózboıaý degendi qoıyp, shynaıy kádimgi laıyqty ómir súrýdi úırenetin kez jetti. Elbasynyń osy máselege baılanysty sergek oı, qatań talaby halyqtyń kóńi­li­nen shyqty. El rızashylyǵyn bildirdi. Bıliktegiler, quqyq organdary, qoǵamdyq uıymdar Prezıdenttiń eskertýinen tıisti qorytyndy shyǵarýǵa mindetti. Osylaısha, basqarý mazmunyn ózger­tip, elmen, halyqpen ashyq jumys isteý­diń jańa satysyna kóterilip, saıası má­de­nıetti ıgerýge umtyl­ǵa­ny­myz jón. Sóz joq, basqarý apparat­ta­ryn­da, memleket­tik qyzmetker­lerdiń boıynda kúrdeli jumystardy júzege asyrýǵa daıyndyq, oǵan degen qul­shynys, rýhanı batyldyq, saıası erik kúshi mindetti túr­de bolýy kerek. Bul talaptar shynaıylyqqa, adaldyqqa, el, memleket al­dyn­­daǵy zor jaýap­ker­shi­lik­ke negizdelse, kópshiliktiń qol­daýyna ıe bolary da sózsiz. Prezıdenttiń talap etip otyrǵany da, óz qyzmeti, minezi, bolmysymen kórsetip júrgen úlgisi de, ónegesi de osy. Prezıdent Joldaýda aı­tylǵan mindet­terdi mer­zi­minde oryndaýǵa ekpin berip, kúsh salýǵa, memleket áleýe­tin, halyq tur­my­syn jańa sa­paǵa kóteretin ınnova­sııa­lyq jobalardyń ómirge qosylýyna eńbek etip, ju­mylýǵa shaqyrdy. Eldiń tur­mysy jaqsaryp, quqyq saq­talyp, memleketimiz saýat­ty­lyqpen nyǵaıyp jatsa – Memleket basshysy úshin budan artyq qandaı syı, qurmet bolýy múmkin. Prezıdent taǵylymy da, talaby da osy. Sondyqtan da Nursultan Ábish­ulynyń sol jolǵy áńgimesi men talaby jalpy bılik ınstıtýtynyń bedelin kóterip, Prezıdentke eldiń senimin art­tyrdy. Árıne, Elbasy úshin qalyń eldiń setineýsiz seniminen joǵary qundylyq joq ekeni de belgili. Táýelsiz memlekettigimizdiń ótken jyl­dardaǵy ósý jolyna taldaý jasaý qa­jettigi eń aldymen bolashaq, damý maq­sa­tymen tyǵyz baılanysty. Joǵaryda aıtylǵan jaılardan basqa da tolyp jatqan san-salaly ómirimizdiń kúngeıi men teriskeıi de memleket beınesinde qa­lyptasyp, ósip, jetilip, turaqtaný, damý prosesterin saraptap, taldap, oǵan ádil baǵasyn berý arqyly bolashaǵymyzdyń jobasyn jasaı alamyz. Árıne, memleket qurý isi tek jeńister men jetistikterden turmaıtyny da anyq. Utys ta bar, utylys ta bar. Bul da tabıǵılyq. Jańa zaman, jańa tarıhtaǵy memlekettigimizdiń kel­be­ti, mazmuny, sapasy buryn-sońdy tarı­hy­myzda bolmaǵan oqıǵalarmen tolyǵyp, keskindelip keledi. Búgingi memleketimizdiń geosaıası keńistiktegi orny men atqarar qyzmeti de basqasha. Qazir dúnıejúzilik, jahandyq prosester kún saıyn múlde kút­pegen jańa talaptar qoıady. Sonyń úr­di­sine, ekpinine ilese alǵan ult, mem­le­ketter qatań básekelestikke tótep bere alady. Prezıdenttiń basshylyǵymen biz to­lyqqandy memleket bolyp qalyptastyq. Izgilikti, zaıyrly el retinde, ozyq órkenıetke qabiletti memleket, ult bolyp, halyq­aralyq, álem dárejesinde tanyl­dyq, qabyldandyq. Eńsemiz kóterińki el ekenimizdi sezinip, álem elderiniń aldynda da kórsete aldyq. Bul – Prezıdent qaıratkerliginiń, Memleket basshysy retinde tájirıbeli saıasatkerliginiń eńbegi. Sol orasan eldik eńbektiń jemisi, nátıjesi. Nursultan Ábishuly memleketimizdiń táýelsizdigine azamat retinde de, basshy laýazymdy qyzmetker retinde de mol daıyndyqpen keldi. Burynǵy Keńes Oda­ǵy­nyń Ortalyq bıligi jibergen qatelikte­rin jiti qadaǵalap, muqııat saraptap, olar­dyń bizdiń respýblıkamyzda qaıtalan­baýyna der kezinde bilikti shara qoldanyp, kóp jaǵdaıdyń aldyn alyp júrdi. Olaı bolýyna Elbasynyń ótken adamı ómir joly, jastaıynan qoǵamnyń eń kúrdeli kúretamyryna batyl aralasyp, qandaı da synnan qoryqpaı, taısalmaı, ot kósep, sý keshýden taıynbaı, qıyndyqtardan jaltaqtamaı, jeldiń ótinen buqpaı eńbek etýi sebep boldy. Shymyr, shynshyl, ashyq ortada shyńdaldy. Ádildik úshin eń qıyn kezeńderde aıqasa bildi. *  *  * ...1979 jyldyń jeltoqsan aıynda Qazaqstan Kompartııasy Ortalyq Komı­tetiniń ónerkásip salasy boıynsha hat­shy­sy bolyp, osyǵan deıin Qaraǵandy metallýrgııa kombınatynda jumysshy-metallýrgten bastap sol oblystyń partııa komıtetiniń ekinshi hatshysyna deıin qyzmet atqarǵan 39 jasar Nursultan Ábish­uly Nazarbaevtyń bekitilýi sol kez­degi respýblıkada, tipti Odaq kóleminde de eleýli oqıǵa boldy. Olaı bolatyny – bi­rinshiden, oǵan deıin ónerkásip sala­syn­daǵy hatshylar ádette Máskeýden, orta­lyq­tan jiberiletin orys ultynyń ókil­de­ri edi. Ekinshiden, ónerkásip sııaqty eń iri salany júrgizetin qazaq basshylary mun­daı jasta sırek kezdesetin. Úshin­shi­den, sol tusta Qazaqstannyń barlyq óńir­lerinde odaqtyq mańyzy bar ónerkásip keshende­rin ıgerýge aıryqsha ekpin be­ri­lip turǵan kezeń edi. Tórtinshiden, bul jol­ǵy hatshy jastaıynan respýblıka, odaq­tyq komsomol trıbýnalarynda kór­nekti jas metallýrg, ónerkásip sala­syn­da­ǵy jas jumysshylardyń belsendi je­tekshisi retinde tanylyp qalǵan esim edi. Jas hatshy da “óstim, jettim” dep yrǵa­lyp-jyrǵalyp júrmedi. Kele sala-aq bilek sybanyp, iske kiristi. Ortalyq Komıtettiń burynǵy júrisine jańa dem, jańa lep berilgendeı áser baıqaldy. Qysqa merzimde-aq búkil ónerkásip sala­la­ryn saraptap, olardyń kemshilikterin ashyq aıtyp, óziniń usynystaryn ortaǵa saldy. Onyń tyń kózqarastary men kóńilge qonymdy usynystarymen kánigi, tájirıbesi mol, burynnan kele jatqan mı­nıstrler, oblys, kásiporyn basshy­la­ry sanasyp, olardy júzege asyrýǵa jaýapkershilikpen qarap, jańa basshy talabyna saı bolýǵa tyrysyp baqty. SOKP Ortalyq Komıtetindegi bólimder men hatshylar, odaqtyq mınıstrlik bas­shy­lary jas hatshynyń árbir qadamyn, sóılegen sózin qadaǵalap, aıryqsha nazar aýdara bastady. Ol sol kezdegi Qazaqstan Kom­partııasy Ortalyq Komıtetiniń Bi­rin­shi hatshysy, SOKP Saıası Bıýrosy­nyń múshesi Dinmuhamed Ahmetuly Qo­naev­tyń tolyq qoldaýy men senimine ıe boldy. Respýblıkany basqaratyn Qazaqstan Kompartııasy Ortalyq Komıtetiniń Bıýro quramyna alty hatshy, Mınıstrler Ke­ńe­siniń, Joǵarǵy Keńes Prezıdıýmynyń Tóraǵalary, Mınıstrler Keńesi Tóraǵa­synyń birinshi orynbasary, Almaty ob­lystyq partııa komıtetiniń birinshi hat­shysy, Orta Azııa Áskerı okrýginiń Bas qolbasshysy saılanatyn. Budan tys úsh adam qyzmetterine sáıkes Bıýro múshe­ligine kandıdat bolatyn. Árıne, jańadan óńirden kelgen adam úshin osyndaı orta­nyń da óz qyr-syry bolýy da ári múmkin, ári zańdy. Biraq, olardyń qaı-qaısysy da osy joldan ótken. Bir-birine syıla­sym­dylyqpen qaraıtyn. Bıýro múshele­ri­niń árqaısysynyń óz orny bar. Birinshi hatshydan keıin, Mınıstrler Keńesiniń Tóraǵasy da erekshe bılikke ıe. Sol kez­degi tájirıbeli Tóraǵa sońǵy jylǵa deıin elimizdiń qadirmendi aqsaqaly bolǵan Báıken Áshimov Nursultan Ábishulynyń qabiletin ómir baqı syılap ótti. Sol Bıýro músheleriniń barlyǵy da jańa saılanǵan hatshynyń sóılegen sózderine zeıin qoıyp, onyń qımyl- áreketterine muqııat kóńil bóle bastady. О́ıtkeni, ol árbir keńes, májilisterge tereń daıyn­dyq­pen kelip, problemalar tamyryn dóp basyp, tyń oılar, pikir, usynystar aıta­tyn. Árıne, mundaı qımyl tóńiregin­degilerdi tek súısintip nemese tańqal­dy­ryp, tamsandyryp qana qoımaı, olardyń da qyzmet, minezine qozǵalys salatyn. Keıbireýleri boıyn jınap, óziniń de daıyndyq, múmkindigin shıratatyny anyq. Basqalar baıqap, mán bere almaǵan jáıt-jaǵdaılardy burynyraq baıqap, utymdy sheshim aıta alǵan adamǵa qol­daýshylyqpen qatar, ishteı qyzǵanyshpen qaraýshylyq bolyp jatatyny da belgili. N.Nazarbaev ózi hatshy bolǵan jyl­dary ónerkásip salalarynyń kúndelikti josparly damýymen qatar respýblıka úshin mańyzy bar iri-iri jobalardyń júzege asyrylýyna bastamashylyq ete  aldy. Elimizdiń batys oblys­ta­ryn­daǵy munaı, gaz ónimderin, Ortalyq Qa­zaq­standa kómir, temir, elektr qýatyn, Shyǵysta tústi metaldar, Ońtústikte hı­mııa, mıneraldyq tyńaıtqyshtar óndirýge baılanysty odaqtyq mınıstrlikterdiń qatynasýyn qamtamasyz etip, Ortalyq qu­zyrly oryndardyń respýblıka múd­de­si­ne saı keletin sheshim qabyldaýyna yqpal etti. Ásirese, ónerkásip salalaryn jab­dyq­taý, olardyń tek shıkizattyń úlesimen shek­telip qalmaı, ártarapty, halyq tuty­na­tyn taýarlar shyǵaratyn múmkindigin keńeıtý, áleýmettik turmys muqtajdaryn qamtamasyz etý, aýyr ónerkásip salala­ryn­da qazaq jastarynyń úles salmaǵyn kóbeıtip, ınjener-tehnık mamandar arasynda qazaqtardyń sanyn arttyrý sııaqty tolyp jatqan ult múddesin qor­ǵaıtyn máselelerdi Ortalyq, Odaq dárejesine kótere aldy. Onyń mundaı ótkirligine jurtshylyq rıza bolyp júrdi. Kommýnıstik partııanyń dáýirinde búgingideı jarııalylyq pen basqarý isinde ashyqtyq shekteýli bolatyn. Bıýro máji­listeriniń kún tártibi ǵana aqparattanyp, onda kóterilgen máseleler, pikiralysý men talqylaýlar, qabyldanǵan sheshimder mazmuny baspasózde syǵymdap qana ha­bar­lanatyn. Alaıda, sonyń ózinde el ara­synda naqty bir sheshim, qaýly qabyl­da­nar aldynda qandaı saraptan ótkeni áń­gime bolyp júretini taǵy bar. Búgingideı, basshy qyzmetkerlerdiń reıtıngi jarııa etilmegenimen, olardyń belsendiligi, qaı­ratkerligi, jumysynyń nátıjeliligi ózi­niń laýazym dárejesine qaraı ortasynda da, qoǵamda da, el arasynda da kórinip turatyn. Nursultan Nazarbaev Ortalyq komı­tet­­tiń hatshysy kezinde qysqa merzimde ózi­niń biliktiligimen qazaqtyń múddesin qor­ǵaı alatyn qýaty bar ekendigin kór­se­tip, qo­ǵam nazaryna ilikken sırek tul­ǵaǵa aınaldy. Onyń negizgi ereksheligi – Kommý­nıs­tik partııanyń qatyp- semip qalǵan qasań talaptaryna kózqarasty ózgertýge qabi­lettiligi boldy. Hatshylyq laýazymyn tek Ortalyqtyń nusqaýy men tapsyrmasyn bas shulǵyp oryndaýǵa beıimdele bermeı, eń aldymen respýblıkanyń, ulttyń múddesin qorǵaýǵa, saqtaýǵa paıdalaný qajettiligine qaıratkerlik jasaı aldy. Ásirese, óziniń kúndelikti jumysynda keńse bıýrokratııasyna qarsylyǵyn ja­syrmaı, qyzmetkerler arasynda eń aldy­men senimdilik, biliktilik, bilimdilik sana­laryn, qatynastaryn qalyptastyrýǵa den qoıdy. Kimmen bolsa da “adam tilimen” sóılesýge umtyldy. “О́nerkásip hatshysy edim” dep tek sol sala boıynsha sıfr sa­py­rýmen shektelmeı, respýblıkanyń san salaly ómirine qyzyǵýshylyq tanytyp, qajet jerinde bilip aralasyp, ózi de ósti, ózi aralasqan kez kelgen sharýanyń oń­taıly sheshilýine azamattyq, janashyrlyq qolqabysyn da tıgizip júrdi. О́ner, áde­bıet, mádenıet, ǵylym, ıdeologııa sala­la­rynyń barlyǵyna da zeıin qoıyp, tereń boılap, óziniń dúnıetanym keńis­ti­gin meılinshe ósirýden jalyqpady, keri­sinshe, osy jaǵyn jyl ótken saıyn údete tústi. Tóńiregine basshylyq laýazymda júrgen kóptegen azamattardy, mádenıet, óner, ǵylym qaıratkerlerin toptasty­ryp, rýhanı úndestik, úılesimdilikke beıimdigin tanytty. Qandaı jumysty bas­tasa da odan nátıje shyǵara alatyn tııa­naq­tylyǵy men bilikti ótimdiligi onyń Máskeýdegi, ortalyq bılik ókilderi ara­syndaǵy bedelin de ósirip, turaqtan­dyrdy. Alty jylǵa jýyq hatshylyq qyz­me­tin­de Nursultan Nazarbaev respýblıka­nyń ekonomıkalyq, áleýmettik-turmys­tyq áleýetin tolyq zerttep, onyń órken­deýine, bolashaǵyna shynaıy boljam, naqty joba jasaı alatyn dárejege jetti. Osy jyldardaǵy barlyq saıası-eko­no­mı­kalyq sharalardy ótkizýde birde-bir sátsizdikke ushyramady. Eshqandaı úlken­di-kishili resmı, beıresmı kezdesý jıyn­dar­da, “dóńgelek ústel”, konferensııa­lar­da, partııa jınalystary men sezderinde sóılegen sózderinde qatelikke urynbady, eshkimge esesin jibermedi, utymdy sóılep, jeke dara ozyp, birkelki ósý ústinde, ekpindi tolqyn jalynda júrdi. jalǵasy