Ejelden jasy úlken adamdy syılaý, qarııalarǵa qurmetpen qaraý qasterli ata dástúrimiz retinde jalǵasyp kele jatqan elimizde, ásirese Ekinshi dúnıejúzilik soǵysqa qatysyp, qan maıdannan aman oralǵan ardagerlerge barynsha áleýmettik qoldaý kórsetilýde. Uly Otan soǵysyna qatysqan jáne múgedegi mártebelerine ıe maıdangerlerdiń barlyq máselesi «Ardagerler týraly» zańdy qabyldamaı-aq ońynan sheshilgen dep aıtýǵa bolady.
О́ıtkeni Tuńǵysh Prezıdentimiz – Elbasy Nursultan Nazarbaev fashıstik basqynshylardan el bostandyǵyn qorǵap qalǵan jeńimpaz urpaqtyń óshpes erligin eshqashan umytýǵa bolmaıtyndyǵyn árdaıym qadaı aıtyp, soǵys ardagerlerine qoldan kelgeninshe qamqorlyq jasaý mindetin qoıǵany málim. Osy maqsatpen «Uly Otan soǵysynyń qatysýshylary men múgedekterine jáne solarǵa teńestirilgen adamdarǵa beriletin jeńildikter men olardy áleýmettik qorǵaý týraly» zań qabyldanǵan.
Búgingi Memleket basshysy, maıdanger jazýshynyń uly Qasym-Jomart Toqaev ta ardagerler qaýymyn aıryqsha ardaq tutatyndyǵy anyq. Sonyń aıǵaǵyndaı, el Prezıdenti byltyr kúzde Parlament Májilisiniń depýtaty, «Ardagerler uıymy» respýblıkalyq qoǵamdyq birlestiginiń tóraǵasy Baqtyqoja Izmuhambetovti qabyldap, Ekinshi dúnıejúzilik soǵystaǵy Jeńistiń 75 jyldyq merekesine ázirlik barysymen tanysyp, aǵa urpaq ókilderi kópten kútip júrgen «Ardagerler týraly» zańdy tııanaqty daıyndaýdy tapsyrǵan bolatyn.
«Ardagerler týraly» zańnyń alǵashqy jobasyn Parlamenttiń bir top depýtaty osydan 14 jyl buryn ázirlegen edi. Alaıda eldegi áleýmettik-ekonomıkalyq jaǵdaıǵa baılanysty bul zań jobasy keıinge qaldyrylyp kelgen bolatyn. Endi, mine, Prezıdenttiń tapsyrmasyna sáıkes Úkimet depýtattarmen birlesip ázirlegen zań jobasyn Parlamenttiń qos palatasy da qoldap, Memleket basshysy qol qoıǵannan keıin zań jarııalandy.
Bul zańnyń maqsaty – qosymsha áleýmettik qoldaý sharalarymen qamtylatyn ardagerler sanatyn aıqyndaý, sonyń ishinde qaı zamanda bolsyn áskerı antyna adaldyq tanytyp, basqa memleketterdiń aýmaǵynda bolǵan urys qımyldaryna qatysyp, bastaryn báıgege tikken ardagerlerimizge qoldaý kórsetý, sondaı-aq qoldanystaǵy zańnamadaǵy keıbir olqy tustardy túzetý.
Zań arqyly ardagerlerdiń áleýmettik turǵydan qorǵalatyn 5 sanaty aıqyndalyp otyr. Olar – Uly Otan soǵysynyń ardagerleri, basqa memleketterdiń aýmaǵynda bolǵan urys qımyldarynyń ardagerleri, jeńildikter men kepildikter boıynsha Uly Otan soǵysynyń ardagerlerine teńestirilgen ardagerler, eńbek ardagerleri jáne osy zańnyń kúshi qoldanylatyn adamdardyń basqa sanattary.
Aýǵanstandaǵy jáne basqa da memleketterdiń aýmaǵyndaǵy urys qımyldaryna qatysqan áskerı qyzmetshiler urys qımyldarynyń ardagerleri sanatyna jatqyzylady. Osylaısha 1986 jyly Taýly Qarabaqtaǵy etnosaralyq janjaldy retteýge qatysqan 255 áskerı qyzmetshi, 1992 jyldan 2001 jylǵa deıingi kezeńde Táýelsiz Memleketter Dostastyǵynyń syrtqy shekarasynyń Tájik-Aýǵan ýchaskesin kúzetýde jaýyngerlik mindet atqarǵan 9635 áskerı qyzmetshi, 2003 jyly Iraktaǵy halyqaralyq bitimgershilik operasııalaryna bitimgershi retinde qatysqan 294 áskerı qyzmetshi alǵash ret áleýmettik jeńildiktermen qamtamasyz etiledi. Olardyń jalpy sany – 10248 adam.
Atap aıtsaq, aldaǵy ýaqytta Uly Otan soǵysyna qatysýshylar men olarǵa teńestirilgen adamdarmen qatar, basqa memleketterdiń aýmaqtaryndaǵy urys qımyldarynyń ardagerlerin de kólik jáne múlik salyǵynan, sottarda memlekettik baj tóleýden, azamattyq hal aktilerin tirkeý kezindegi tólemnen, notarıattyq is-áreketter jasaý jáne ózge de áreketter jasaǵan kezde memlekettik baj tóleýden bosatý kózdelip otyr. Sondaı-aq olarǵa kúntizbelik jyl úshin 882 aılyq eseptik kórsetkish mólsherindegi standartty salyqtyq shegerim qoldanylatyn bolady.
Basqa memleketterdiń aýmaǵyndaǵy urys qımyldary ardagerleriniń jańadan engizilgen 4 sanatyna aı saıyn 4,8 aılyq eseptik kórsetkish mólsherinde, ıaǵnı 13 335 teńge járdemaqy tólenetin bolady.
Budan bólek, 1988-1989 jyldary Chernobyl atom elektr stansasyndaǵy apattyń zardaptaryn joıýǵa qatysýshylarǵa aı saıynǵy memlekettik járdemaqy eki ese kóbeıtilip, 4,8 aılyq eseptik kórsetkish mólsherinde, ıaǵnı 13 335 teńge bolyp belgilenbekshi.
Sondaı-aq «Sosıalıstik Eńbek Eri» ataǵyna jáne úsh dárejeli «Eńbek dańqy» ordenderine ıe bolǵan adamdarǵa beriletin arnaýly memlekettik járdemaqy mólsheri «Keńes Odaǵynyń Batyry», «Halyq Qaharmany» «Qazaqstannyń Eńbek Eri» ataqtaryn alǵan adamdardikimen teńestirilip, 138,63 aılyq eseptik kórsetkish, ıaǵnı 385 115 teńge bolyp belgilenbekshi. Bul ádil sheshim dep oılaımyz. Sebebi buǵan deıin Sosıalıstik Eńbek Erleri men úsh dárejeli «Eńbek dańqy» ordenderiniń tolyq ıegerleri 9,60 aılyq eseptik kórsetkish, nemese 26 668 teńge mólsherinde ǵana arnaýly memlekettik járdemaqy alyp keldi. «Egemen Qazaqstan» gazetinde jazylǵanyndaı, erden erdiń nesi kem?!
Árıne zańda ardagerlerdiń barlyq tobynyń múddeleri tolyq qamtyldy deý qıyn. Bul rette Úkimet ony, «kórpesine qaraı kósilip» degendeı, qazirgi dúnıe júzi men óz elimizdiń basyndaǵy qıyn-qystaý kezdegi qolda bar qarjy múmkindigine qaraı qabyldaǵandyǵyn aıtqan jón. Máselen, zań jobasynda eńbek ardagerleri sanatyna Sosıalıstik Eńbek Erleri, úsh dárejeli «Eńbek dańqy» ordenderiniń ıegerleri, «Qazaqstannyń Eńbek Eri» ataǵyna ıe bolǵan adamdar, Uly Otan soǵysy jyldarynda tyldaǵy qajyrly eńbegi men minsiz áskerı qyzmeti úshin burynǵy KSRO ordenderimen jáne medaldarymen nagradtalǵan adamdar, 1941 jylǵy 22 maýsym – 1945 jylǵy 9 mamyr aralyǵynda keminde alty aı jumys istegen jáne Uly Otan soǵysy jyldarynda tyldaǵy qajyrly eńbegi men minsiz áskerı qyzmeti úshin burynǵy KSRO ordenderimen jáne medaldarymen nagradtalmaǵan adamdar jatqyzylyp otyr. Al ózge eńbek ardagerleriniń jáne tyldaǵy qıyndyq pen aýyr eńbektiń azabyn tartqan «soǵys balalarynyń» mártebelerin aıqyndaý jónindegi kóptegen ótinishterdi qaraý erteńgi kúnniń enshisine qaldyrylǵan. Bul jóninde Májilis pen Senat depýtattary tarapynan da zań jobasyn ázirlegen Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý mınıstrliginiń atyna oryndy synı eskertpeler aıtyldy. Osyǵan oraı, atalǵan mınıstrlik basshylary aldaǵy ýaqytta tıisti saraptamalyq-taldaý jumystaryn júrgizip, zańnamany odan ári jetildirý sharalaryn qabyldaýǵa ýáde berdi.
Káribaı Musyrman,
Parlament Májilisiniń depýtaty, Nur Otan partııasy fraksııasynyń múshesi