О́tken ǵasyrdyń orta tusyna kúndeı kúrkirep ótken II dúnıejúzilik soǵystaǵy ortaq Jeńis – izgilikti ańsaǵan barsha adam balasy birikse, ony eshqandaı kedergi toqtata almaıtynyn áıgili etti. Bolashaq múddesi, adamzat taǵdyry, beıbit ómir jaıy talqyǵa túsip, tarazy basyn teńseltip turǵan «tar jol, taıǵaq keshý» shaǵynda buryn bir-birin baq baılar baqtalas, ymyraǵa bas ımes qarsylas sanaǵan derjavalar aspan asty, jer ústin qara bulttaı japqan túnek kúshke, ajal sepken tajalǵa qarsy birikti, birlesti, tutasty. Osynyń arqasynda alpaýyt basqynshy tize búkti. Álimsaqtan jaýyzdyqpen arasy bitispegen izgilik jahandyq deńgeıde ústem tústi.
75 jyl buryn Jeńistiń shýaq shashqan nurly shapaǵaty barsha tirshilik ıesine shattyq syılady. Jahan jurtshylyǵy ulty men násiline, tili men dinine qaramaı, bir jandaı qýandy. Qyrǵyn men qantógisti ańsaǵan qanisher kúshterdiń qahary qaıtqacyn, joqtyq jutatqan jer-jahan qaıta túledi, dúnıe jańardy, izgilik ilgeri umsyndy. Barsha el tarıhta eshqashan bolmaǵan BUU sekildi alyp birlestiktiń týy astynda bas qosty. Jańa táýelsiz memleketterdiń dúnıege kelýine jol ashyldy. Demek, II dúnıejúzilik soǵystaǵy Jeńis adamdy bólmeıtin biregeı mereke. Bul – jalqynyń qamyn jalpynyń muratyna jyqqan ortaq qundylyq. Bul – barlyǵymyz ardaq tutyp, asylǵa balar mura.
Uly Jeńisti ár el ózinshe tanıdy, ár qyryn áspetteıdi, tańdaǵanyn, talǵamyna jaraǵanyn tól tarıhyna tańbalap qaldyrady. Keńes Odaǵy bul ortaq Jeńisti jekeshelendirýge tyrysqany belgili. Saldarynan, keńestik oqýlyqtarda, ádebıet pen ǵylymda fashızmdi kommýnızm jeńgendeı etip nasıhattaldy. Jeńisti KSRO halyqtaryn birtutas etip, «betondaı sementteýge» jan-jaqty paıdalanǵan ıdeologtar onyń búkil halyqaralyq qoǵamdastyqty toptastyra alar qundylyǵyn tárk etti. Qanshama qurbandyqpen kelgen Jeńiske «ózge elderdiń qosqan úlesi aıtýǵa turmastaı mardymsyz» degen soqyr senim, kelte túısik órken jaıdy. Uly Jeńisti somdaýdaǵy Batys elderiniń súbeli úlesi, qomaqty kómegi týraly aýyz ashý – bas ketip, tirsek qıylatyn tirlik bolatyn. Sóıtip maıdan dalasynda jaýmen tize qosa, birlese arpalysqan derjavalar arasyndaǵy biriktirýshi yqpaldar aryny kúrt báseńsidi, jappaı básekelestik jer-jahanda qaıta órbidi. Germanııa, Koreıa, jalpy dúnıe júzi ekige jaryldy. KSRO – qazaq jerinde, AQSh – Nevada shtatynda ıadrolyq polıgon quryp, aqyrzaman qarýyn jetildirýge kiristi. Qanshama memlekettiń irgesin sókken, qabyrǵasyn qaqyratqan qatigez soǵys birliktiń joqtyǵynan, alaýyzdyqtyń óris alýynan, hákim Abaı aıtqan adamzattyń bárin birdeı baýyrym dep súıer uly gýmanızmniń toqyraýynan týyndaǵany ras. Ony adamdar taǵy umytty. Álemdik derjavalar baqtalastyqtyń qasań ustanymyn tisteı qatyp ustanbaǵanda, keıingi zaman basqasha qalyptasatyn ba edi?!
Jasyratyny joq, sońǵy jyldary Ekinshi dúnıejúzilik soǵysty – qazaqtyń azattyq jolyndaǵy aıqasy dep moıyndamaıtyn jáne ondaǵy Jeńistiń qundylyǵyna kúmán keltiretin pikirler jıi bas kóteredi. Bul qynjylarlyq jaıt. О́ıtkeni qazaqtyń túleýi de, bizdiń táýelsizdigimiz de, ulttyq qundylyqtarymyz da Uly Jeńispen bite qaınasyp jatyr. Bul Jeńis armany azarǵa aınalyp, qııaly qysyr qala jazdaǵan qazaq halqynyń ezilgen rýhyn kóterdi, uıqydaǵy ult sanasyn serpiltti. Totalıtarlyq qysym qursaýynyń jumsarýy arqasynda qoǵamdyq qý tirliktiń kókjıeginen ulttyq jádigerler tóbe kórsetip, ortamyzǵa qaıta orala bastady. «Batyrlar jyry» jáne basqa da ulttyq jadtan óshe jazdaǵan halyq aýyz ádebıetiniń jádigerleri zerttelip, qaıta basyldy, qazaq rýhanı qaınarlarynan qanyp ishýge múmkindik aldy.
II dúnıejúzilik soǵys sansyz qazaq batyryn jahanǵa jarqyrata áıgiledi: B.Momyshuly, R.Qoshqarbaev, T.Bıgeldınov, T.Toqtarov, M.Ǵabdýllın, N.Ábdirov, Q.Qaısenov, Q.Amanjolov, B.Bulqyshev, S.Nurmaǵambetov, Á.Sháripov, B.Beısekbaev, S.Baımaǵambetov, Q.Spataev, Á.Moldaǵulova, M.Mámetova, H.Dospanova...
398 dushpannyń kózin joıǵan mergen T.Ábdikov, 287 fashısti jer jastandyrǵan snaıper Y.Súleımenov, ataqty Amangeldi Imanovtyń uly, jantásilim eter aldynda 13 jaýyn jaıpaǵan R.Amangeldıev, qarsylastyń birde bir tankin ilgeri jibermeı, granatasymen sońǵy tanktiń astyna súńgigen Keńes Odaǵynyń Batyry Á.Dosmuhambetov, qazaqtan shyqqan eń jas Keńes Odaǵynyń Batyry, 18 jastaǵy J.Eleýsov... Tize búkse, júrekjutqan batyrlyq úlgileri jeterlik. Qýantarlyǵy, qaharmandarymyzdyń kóbi maıdan dalasynda qalǵan joq, elge oralyp óskeleń urpaqqa ulaǵat berdi, erjúrek jastardy baýlydy. Qazaqtyń erlik dástúri osylaı jalǵasyn tapty. Jeńimpaz aǵa býynnyń qaharman isterine qanyqqan, aryndy aıbarynan shabyttanǵan jas urpaq 1986 jyldyń yzǵarly jeltoqsanynda alańǵa shyqty, teńdik pen eldikti aqyryp talap etti, totalıtarızmniń qabyrǵasyn qaqyratty. Yrdý-dyrdýy túgesilmes tirliktiń jeteginde júrip, jeńistiń osy qyryn eleýsiz qaldyryp, ol jaıynda kóp sóz qozǵaı bermeımiz.
Tarıhshy ǵalymdar baılamynsha, jahandyq maıdandaǵy Jeńis birneshe kezeńnen quralǵan. Bul rette Keńes kezeńinde Máskeý, Stalıngrad, Lenıngrad úshin shaıqastardyń jeńis jolyndaǵy úlken betburys bolǵanyna ekpin túsiriletin de, odaqtastardyń jetistikteri elenbeıtin. Sol álemdik soǵystaǵy antıgıtlerlik koalısııa elderi alǵan asýlardyń aıtýlysy – Normandııa jaǵalaýyna ásker túsirýdiń strategııalyq operasııasy. Tarıhta Normand nemese Overlord operasııasy degen atpen qalǵan osy shaıqas 1944 jyldyń 6 maýsymynyń tań azanynda bastalyp, 25 tamyzynda aıaqtaldy. Negizinen, Ulybrıtanııa, Kanada, AQSh áskerlerinen turatyn, sonymen qatar Aýstralııa, Belgııa, Chehııa, Gollandııa, Fransııa, Grekııa, Jańa Zelandııa, Norvegııa, Rodezııa (qazir Zımbabve), Polsha áskerı mamandary men jaýyngerleri de jumyldyrylǵan Normandııa shaıqasy «álem tarıhyndaǵy eń iri desanttyq operasııa» bolyp esepteledi: 3 mln-daı qalyń qol Anglııadan Fransııaǵa qaraı La-Mansh buǵazyn kesip ótip, urys saldy.
Keńes áskerleri qatyspaǵandyqtan osy uly joryq KSRO-daǵy tarıh oqýlyqtarynan oryn ala almady. Biraq táýelsiz Qazaqstannyń jetkinshekteri ortaq Jeńistiń ustynyn nyǵaıtqan osy uly oqıǵany bile júrgeni abzal. Elbasynyń «Uly tarıh kemel keleshekke jeteleıdi» dep aıtqany bar. Overlord operasııasynan soń odaqtastar Parıjdi azat etip, fransýz-german shekarasyna bet aldy. 1944 jyldyń kúzinde olar Germanııanyń batys shekarasyna aıaq basty. Vermaht Batys Eýropadaǵy barlyq derlik bekinisterinen aıyryldy. Artynsha 1944 jylǵy jeltoqsan – 1945 jylǵy qańtar aılarynda júrgen Arden operasııasy, odan keıingi Elzas-Lotarıngııa, Kolmar jáne Maas-Reın operasııalary da nemis dıvızııalaryn kúıretti.
Taǵy bir kezeń: 1945 jyldyń 25 sáýirinde Keńes Odaǵy men Amerıka soldattarynyń tarıhı kezdesýi boldy, olar Elba ózeni arqyly ótetin kópirde alǵash ret qol alysty. Osy júzdesý gıtlershiler jeńilisiniń jarshysyna aınaldy. «Elba rýhy – elderimizdiń qaıshylyqtardy keri ysyryp, ortaq maqsattar úshin senimge den qoıyp, yntymaqtasa alatynynyń jarqyn úlgisi boldy», – delingen AQSh pen Reseı prezıdentteriniń 2020 jylǵy 25 sáýirdegi birlesken málimdemesinde.
Adam ataýlyǵa qasiret ákelgen gıtlershilerdiń jahandy jaýlap alý josparyna núkte qoıǵan tarıhı oqıǵa – Berlın operasııasy ekeni sózsiz. Uly dalanyń qaısar ulany Raqymjan Qoshqarbaev 19 jastaǵy serigi Grıgorıı Býlatovpen birge oq pen bomba nóserlete jaýǵan kósheler men alańdy júrip ótip, 30 sáýir kúni keshki 18 saǵat 30 mınýtta Reıhstagtyń qasbet-frontonyna Jeńistiń qyzyl týyn ildi. Bul fashızmniń Jer ǵalamsharynda ústemdik etýine esh múmkindigi qalmaǵanynyń sımvolyna aınalyp, barlyq odaqtastyń jaýyngerlerin rýhtandyrdy. Bir ǵajaby, osynaý tarıhı oqıǵany dúnıe júzine birinshi bolyp Amerıka habarlaǵan: The New York Times jetekshi basylymy 1945 jylǵy 30 sáýir kúni qattalyp, 1 mamyrda taraǵan sanynda «Reıhstagta Keńes týy jelbirep tur!» degen sensasııalyq jańalyqty jarııa etti. Maqala: «Keshe Keńes áskerleri Berlındi basyp alyp, Reıhstagqa óz qyzyl týyn tikti» degen sóılemmen túıindeledi. 1 mamyrda, ıaǵnı Úshinshi reıhtyń bul «uıasy» tazartylǵannan keıin ǵımarattyń ár tusynda 20 shaqty tý paıda boldy. Biraq tuńǵyshtyń aty tuńǵysh. Áıtse de Keńes Odaǵynyń basshylyǵy qaharmandardy marapattaýǵa asyqpady. Tek 2 mamyrda Reıhstag tóbesine tý kóterý saltanatyn ótkizý úshin áskerı bólimderdiń ókilderi Kantarııa men Egorov tańdap alynady. Keńes Odaǵynyń Batyry ataǵy da solarǵa berildi. Al naǵyz batyrlardyń erligi elenbeı qaldy.
Jýyrda 2020 jyldyń mamyr aıy basynda Reseı Qorǵanys mınıstrligi Berlınge shabýyldyń sońǵy kúnderine jáne Reıhstagty alýǵa qatysty biraz qujattyń qupııalylyǵyn joıyp, jarııalady. Sıfrlandyrylǵan tarıhı qujattar vedomstvonyń resmı saıtynda ornalastyryldy. Olardyń arasynda Stalınge baǵyttalǵan marshal Konevtiń Berlınniń berilgeni jáne marshal Jýkovtyń Reıhstagtyń Keńes áskerleri qolyna kóshkeni týraly baıandamalary bar. Biraq onda qazaqtyń has batyry R.Qoshqarbaev jaıynda bir aýyz sóz joq. Shynynda, onyń Býlatovpen birge Reıhstagqa eń alǵash bolyp tý tikkenin bári de bilgen: Stalın de, Bas shtab ta, maıdandaǵy sardarlar da. Sebebi, R.Qoshqarbaev ózine júktelgen tapsyrmany múltiksiz oryndaǵany anyqtala salysymen, polkovnık E.Sarkısov erlik jasaǵandardyń aty-jónin, onyń qaı dıvızııadan, polktan, rotadan, tipti qandaı vzvodtan ekenin marshal G.Jýkovqa táptishteı málimdeıdi. Marshal Jýkov ile-shala Stalınmen baılanysqa shyǵady. Aqyry nemen tynǵany málim.
Qazaq batyrynyń erjúrek isin nemisterdiń ózi moıyndady. 1967 jyly Germanııadan Qazaqstanǵa resmı delegasııa kelip, Raqymjan Qoshqarbaevty izdeıdi. Ol kezde batyr Almatynyń shetki aýdandarynyń birinde qarapaıym jumys istep júredi. Bul jaǵdaıǵa tań qalǵan sheteldik meımandar Qoshqarbaev fashıster soǵysyn toqtatqan tulǵanyń biri retinde moıyndalǵanyn, tipti Germanııanyń kóptegen kásipornynda oǵan arnalǵan burysh ashylǵanyn habarlaıdy. Muny estigen bizdiń basshylar dereý Raqymjanǵa qurmet-qoshemet kórsetip, jańadan salynǵan sáýletti, saltanatty strategııalyq nysan – záýlim «Almaty» qonaq úıiniń dırektory laýazymyn usynady.
Osy mańyzdy derekti este qaldyrý maqsatynda men Aýǵan soǵysy ardagerleriniń atynan «Uly Jeńistiń 70 jyldyǵyna oraı «Almaty» qonaq úıinde Raqymjan Qoshqarbaevtyń memorıaldyq taqtasyn ornatý» týraly bastama kóterip, hat jazdym. О́ıtkeni dańqty qazaq batyry 1967 jyldan bastap, 20 jyldan astam ýaqyt boıy sonda dırektor qyzmetin atqardy. Aqyry Qazaqstan Ardagerleri qaýymdastyǵynyń jáne Uly Otan soǵysy ardagerleri keńesiniń yqpal etýimen 2015 jyldyń mamyrynda nysannyń qasbetinde R.Qoshqarbaevqa arnalǵan memorıaldy taqta saltanatty túrde ashyldy. Biz muny «shetelden kelgen qonaqtar qazaqtyń qas batyryn tanysyn!» degen nıetpen de jasadyq.
Aqyrǵy kezeń: 1945 jyldyń 2 qyrkúıegi – sol kezde bolǵan 73 memlekettiń 62-si nemese Jer turǵyndarynyń 80%-y qatysqan II dúnıejúzilik soǵystyń aqyrǵy akkordyna aınaldy. Azııa, Eýropa, Afrıka kontınentterin jáne barlyq muhıtty qamtyǵan urys qımyldary tolyq doǵaryldy. Búkil álem dál osy kúndi atap ótedi. Sebebi 1945-tiń mamyrynda gıtlerlik Germanııa talqandalǵanymen, jer-jahannyń ár buryshynda soǵys qońyr kúzge deıin jalǵasqany belgili.
Qazaqstan eski keńestik ıdeologııa salqynymen osy datany sol boıy eleýsiz qaldyryp keledi.
Ardagerlerge 9 mamyrda qurmet-kóshemet kórsetýmen shektelmeı, 2 qyrkúıekte de ulyqtaý sharalaryn qolǵa alǵan jón. Onyń ústine sonyń negizi de qalanyp otyr. Jahandyq pandemııa saldarynan 9 mamyrǵa josparlanǵan Jeńistiń saltanatty sharalary ótpeı qaldy. Koronavırýspen kúreste adamzat jeńiske jetse, osy saltanatty rásimderdi bıylǵy 2 qyrkúıekte uıymdastyrýǵa bolady. Demek, Uly Jeńisti merekeleý tarıhynyń jańa beti ashylady. Birinshiden, bul fashıstik Germanııaǵa ǵana emes, ımperıalıstik Japonııaǵa qarsy maıdanǵa qatysqan qazaqstandyqtardyń erligin eskerýge jol ashyp, ádildikti qalpyna keltirer edi. Ekinshiden, kóp baǵdarly saıasat ustanatyn Qazaqstan halqy jeńiske jetý jolynda AQSh, Ulybrıtanııa jáne basqa da odaqtastar kórsetken zor kómekten habardar bolǵany durys. 1941 jyldan bastap lend-lız aıasynda jetkizilgen zamanaýı ushaqtar, ozyq áskerı tehnıka, azyq-túlik pen dári-dármek jeńiske jetýge aıtarlyqtaı yqpal etti. Máselen, 1941 jylǵy qazanda Odaqtyń «júregi» – Máskeýdi qorǵaýǵa buıryq alǵan 3 maıdan áskerine jalpy sany 568 ushaq beriledi, onyń 389-ynan basqasy aqaýly jáne buzylǵan bolyp shyǵady. Dál osy kezde, 1941 jyldyń qazan-jeltoqsanynda Anglııadan KSRO-ǵa 669 ushaq, 487 tank kelgen. Al AQSh muhıt arqyly 1942 jyldyń 30 maýsymyna deıin 545 ushaq pen 783 tank jetkizdi. Budan bólek, tek «Alsıb» (Alıaska-Sibir) baǵyty boıynsha 7925 ushaq áýe jolymen jiberildi. Ulybrıtanııa 1941–1945 jyldary KSRO-ǵa mıllıard fýntqa baǵalanǵan 4 mln tonna áskerı júk, tamaq jáne dári-dármekti tegin berdi. Amerıka kómegi 9,4 mlrd dollardan asty, onyń 41,15%-y – áskerı tehnıka, qarý-jaraq. Búginde Reseı zertteýshileri de Keńes zamanynda mán-mańyzy qasaqana tómendetilgen odaqtastar kómegin qaıta zerdelep, shyndyqty ashýda.
Damyǵan elder sapyna umtylǵan elimiz TMD kólemimen shektelmeı, dúnıe júzindegi dostarymen ortaq jeńis-jetistikteriniń tarıhyn da tanýy qajet. Munyń bárin tanym keńistigindegi aqtańdaqtyń ornyn toltyrý úshin aıtyp otyrmyz. Keshegi tarıhtyń syn kezeńinde álemdik qoǵamdastyq ortaq jaýǵa qarsy judyryqtaı jumyla bildi. Endeshe bolashaq qaýip-qaterler aldynda da barshamyz bas biriktire alarymyz sózsiz.
Ortaq Jeńisti ulyqtaý arqyly biz jeńimpaz ata-babamyzdan mırasqa qalǵan izgi qundylyqtardyń keleshekte jalǵasýyna jol ashamyz. Aldaǵy bel astynda beıtanys urpaq tur. Oǵan Uly Jeńistiń adamzatty arazdastyrmaı aǵaıyndastyratyn, talastyrmaı tabystyratyn uly qundylyǵyn tabystap úlgerýimiz kerek. Batyrlardyń erlik jolyn, ónegeli ómirin jas urpaq sanasyna berik uıalatýǵa, soǵan baýlýǵa tıispiz.
Táýelsiz elimizde táýelsiz sana qalyptastyrýdamyz. Azat el esebinde bul iste de bógdege bodan bolmaı, sondaı-aq seriktesterimizben syılastyǵymyzdy da saqtaı otyryp, Jeńisti merekeleýdiń ulttyq rámiz-nyshandaryn túze berýimiz qajet. Qoǵam osyny talap etip otyr. Qazaq eli úshin Jeńistiń bir sımvoly «Georgıevskaıa lenta» nemese «Ajalsyz polk» sherýi emes. Bizdiń óz jolaǵymyz, óz jolymyz bar. Memlekettegi ár meıramnyń mazmuny qazaqy uǵymǵa saı bolýy tıis. Bul – Quran baǵyshtap, árýaqtardy eske alar kún. Osy iste azamattyq qoǵammen sanasa, zamanmen jarasa bilgenimiz mańyzdy. Bul irgeli eldermen terezemiz teń bolýy úshin kerek.
Janqııarlyq erlik, azamattyq órlik, tynymsyz eńbek, adaldyqtan nár alǵan otanshyldyq ózara úılesim taýyp, quryshtaı tutasqanda ǵalamat kúsh-qýaty bar ulylyq týdyrady. Ol ulylyq – Jeńis. Jeńis kúni qutty bolsyn, aǵaıyn!
Baqytbek SMAǴUL,
Qazaqstan Ardagerleri qaýymdastyǵynyń tóraǵasy