Mamyrdyń qasıetti kúnderiniń biri – 9 mamyr Jeńis kúni kúlli qazaq eli úshin qasıetti kún! Qazaq eliniń Uly Otan soǵysy sharpymaǵan túndigi kemde-kem. Búgingi kúnge deıin habar-osharsyz ketken atalaryn izdestirip otyrǵan, jan degendegi baýyrlary men jarlaryn joǵaltqan analardyń urpaǵy qanshama deseńizshi...
Osy surapyl soǵys kúnderi óz esimderin altyndaı taspaǵa jazyp ketken batyrlardyń orny da erekshe. Búgingi urpaqtyń negizgi paryzdarynyń biri-osy batyr aǵalardyń atyn óshirmeý, joqtatpaý.
Qalyń qazaq meken etken Monǵolııanyń Baıan-О́lgeı aımaǵynyń jurty General M.Zaısanovty qadir tutady. Stalınniń qolynan jeke marapat alyp, shet jerde júrse de erligimen jáne bilgirligimen kózge túsken, Monǵolııanyń tuńǵysh qazaq generaly atanǵan Múdáris Zaısanovtyń taǵdyry da erekshe.
Onyń ómir jolyn tolyq zerdelep, anyq baǵa beretin de ýaqyt jetken sııaqty. Ulty qazaq dep bólmeı, eńbegi men erligin baǵalaǵan mońǵol halqy da M.Zaısanovty qadir tutady.
Qazirgi ýaqytta urpaqtary tarydaı shashylyp ketken qazaqtyń tuńǵysh generaly M.Zaısanov týraly barlyq maǵlumattardy bir qolǵa jınap, kórkem fılm túsirsek degen oı da joq emes.
Jeńis kúni dúnıejúzi halqyna mańyzdy úlken meıramdardyń biri. Ásirese bul merekeniń ekinshi dúnıejúzilik soǵystyń bar aýyrtpalyǵyn birge kóterisken sol kezdegi Keńes odaǵyna odaqtas memleketter úshin mańyzy erekshe.
Ekinshi dúnıejúzilik soǵysqa Mońǵolııa materıaldyq jáne rýhanı kómek kórsetip, maıdan dalasyna san myńdaǵan sáıgúlikter jiberip, tapqanyn aýyzynan jyryp bergeni tarıhqa tańbalanyp qaldy. Baıan-О́lgeı aımaǵynan da soǵystyń tórt jylynda 8000 - nan astam jaqsy attaryn maıdan dalasyna joldaǵan.
Bul zulamat soǵystan bir jyl ǵana buryn qurylǵan, áli de bolsyn táı-táı basqan baladaı qaz tura bastaǵan ákimshilik birligi úshin ońaı soqpaǵany belgili. Baıan-О́lgeıaımaǵynan kómekke jóneltilgen zattardy Aqkól ótkelegi arqyly Reseı Federasııasynyń Taýly Altaı Respýblıkasynyń Bıısk qalasyna túıemen tasymaldanǵan. Bıısk qalasy men Baıan-О́lgeıaımaǵynyń araqashyqtyǵy 700-800 shaqyrym bolsa jol qıyndyǵy óz aldynda bólek áńgime.
Sebebi áıgili Sheketaman asýynan bastap, kóktemgi mezgilde ótkel bermeıtin Altaıdyń sansyz ózen-bulaqtary uzaq joldan qaljyrap sharshaǵan kerýenshilerge ońaı bolmaǵany túsinikti. «Bul ólkege qys aılarynda shyqqan kerýen qaıta aınalyp kelgenshe 6 - 8 aı ýaqyt ketetin. Sondyqtan da bir jolda 1 myń toǵanaq túıeli kerýen júrgizip turǵan» deıdi kónekóz qarııalar. Osylaısha Mońǵolııa qazaqtary soǵysqa deneleı qatyspasa da, soǵys zardabynan tys qalǵan joq.
Ekinshi dúnıejúzilik soǵys alýan túrli múddeler qaıshylyǵynan týyndaǵan qandy qaqtyǵys ekenin eshkim de joqqa shyǵara qoımas. Soǵystyń bastalýyna túrtki bolǵan oqıǵa retinde tarıhshylar bir aýyzdan 1939 jyldyń Mońǵolııanyń Halha ózeni aýmaǵynda bolǵan keńes-japon qarýly qaqtyǵysyn atap ótedi.
Halhan gol soǵysyna deıin Mońǵolııa úkimeti Mońǵolııadaǵy qazaq qaýymynan soldat almaǵan. Bunyń astarynda qandaı sebep bary túsiniksiz. Bálkim Qazaqstandaǵy 1916 j. 25 maýsymda armııanyń qara jumysyna er-azamattardy shaqyrýyna qarsy burq etken ult-azattyq kóterilisi, Altaıdaǵy Jádik qara Ospan bıdiń «Sarnoqta» salyǵyn tólep, Qytaıǵa sarbaz berýden bas tartýy, onyń syrtynda Shyǵys Túrkisten respýblıkasy ornap ketse qazaqtar qonystanyp otyrǵan ólke solaı qarap ketýi de múmkin degen túren tartqan oqıǵalardy zerdeleı kelip, beıbitshilik súıgish halyqtyń arasyna áleýmettik tolqynys týdyrýdan saqtanýy da ǵajap emes. Áıteýbir bizdiń biletinimiz 1939 jylǵa deıin Mońǵolııa qazaqtary úshin áskerı mindet mindettelmegen.
Alaıda 1939 jyly Japon mılıtarısterimen qarsy soǵysta tuńǵysh ret qazaqtan sarbaz alýǵa májbúr bolǵan. Sol jyly otan aldyndaǵy boryshtaryn oryndaý úshin shyǵystaǵy maıdan dalasyna myńdaǵan sarbaz attanǵanymen 2,3 myń shaqyrym joldy salt atpen júrip ótken sarbazdar soǵys aıaqtalyp jatqan ýaqytta áreń ilingen desedi.
Qandy qaqtyǵys 128 táýlik degen de Japonııanyń jeńilisimen aıaqtaldy. Áıtse de bul soǵysqa ishkergi ólkelerde qyzmetteıtin Baıan-О́lgeıaımaǵynyń týmalary birneshe qazaq qatysyp túgeldeı erlik kórsetip qazaq halqynyń batyrlyǵyn bir dáleldegen eken. Bulardyń ishinen halyq armııasynyń 1-shi dıvızııasy 2-shi polkinde vzvod komandıri– Ikeı Mázimuly «Mońǵoldyń Halyq Batyry» ataǵymen, ushqysh- Múdáris Zaısanov alǵashqy general atanyp, takıst Tana, kapıtan Baımoldalar da erlikteri úshin marapattalǵan.
Zaısanov Múdáris týraly Mońǵolııa mádenıetine Eńbek sińirgen qaıratker, aqyn, jazýshy Shynaı Rahmetuly bylaı deıdi:
Mońǵolııa qazaqtary ony Jaısanap deıdi. Al mońǵoldar matrosuly Zaısanov deıdi. Zertteýshiler onyń shyn esimi Múdáris, al Zaısan – Semeı gýbernııasyndaǵy ýezdiń ataýy, shamamen sol jerde dúnıege kelgen bolýy kerek dep boljaıdy. Múdáristiń ákesi –Qazaq, sheshesi –Tatar ultynan, azan shaqyryp qoıǵan esimi - Qamza. Múdáris - «Ustaz» degen uǵymdy bildiretin Túrik sózi, deıdi jazýshy.
Azamat soǵysy jyldarynda Múdáristiń ákesi qýdalanyp, on jasqa iline qoımaǵan balasyn Mońǵolııadaǵy qazaq zııalylarynyń kórnekti ókili, Sherýshi ýálaıaty basshylarynyń biri Raıyshan Áýkeuly Múdáristi amanatqa bergen. Raıyshan 1938 jyly náýbet qurbanyna ushyraǵan.
Bala tárbıesimen kóbinese onyń anasy Anar aınalysyp, 1928 jyly osy ólkede ashylǵan tuńǵysh qazaq mektebine baryp, hat tanıdy. Alǵash bilim alǵan ordasyna 1981 jyly «Zaısanovtyń» aty berildi. 1929-30 jyldary Qazaqstannan kelgen komıntern ókili Abaı Qasymov, komsomoldyń ókili Shárip О́tepovtardyń uıymdastyrǵan is-qyzmetine belsene aralasyp, ólke qazaqtary arasynda tóńkerisshil jastar uıymyn uıymdastyrady.
1930 jyly otyz shaqty qazaqtyń ul-qyzymen birge Máskeýge Shyǵys eńbekshileriniń kommýnıstik ýnıversıtetine (KÝTV) oqýǵa túsedi. Keıin bala kezinen orys tilin erkin meńgergen zerek bala Tambovtaǵy atty ásker ofıserlerin daıyndaıtyn kýrsqa túsip, odan soń Orynbordaǵy joǵary áskerı-áýe ýchılıshesine oqýǵa attanyp, atalǵan ýchılısheni 1937-shi jyly leıtenant sheninde bitirip shyǵady.
Mektepti úzdik bitirip, áskerı áýe kúshiniń tehnıkalaryn jetik meńgergen Múdáristi Mońǵol halyq armııasynyń basshylyǵy joǵary baǵalap, ony kapıtan shendi eskadrılıa basshysy etip taǵaıyndaıdy, al birer aıdan keıin tipti polkovnık dárejesindegi Mońǵolııa áskerı-áýe kúshiniń komandıri etip kóteredi.
Osy jyly kúzde Halhıngol ózeni jaǵasynda japon mılıtarısterine qarsy bolǵan urysta toǵyz ushaqty ózi bastap, eki saǵatta 300 shaqyrymǵa jýyq ushyp, qarsylastyń negizgi kúshine oısyrata soqqy beredi.
Osy oraıda, 1934 j. kóktemde oryn alǵan “Kenjebek oqıǵasy” nemese ”Jalǵyz aeroplan qyrǵyny” dep atalyp ketken Altaıdyń Shaǵanǵol ózeni boıyndaǵy qazaq aýyldarǵa Mońǵolııa tarapynan jasalǵan shabýlǵa Múdáristiń eshbir qatysy joq ekenin atap ótkim keledi. О́ıtkeni 1934 j. Múdáris Keńester odaǵynda oqýda boldy.
Múdáris soǵys jyldary general (1944j) shenine deıin kóterilgen Mońǵolııanyń alǵashqy generaldarynyń biri. General Múdáris 1945 jyly azattyq maıdanyna qatysyp, Ishki Qytaı ólkesiniń Mánjýrııaǵa deıingi jerin Japon basqynshylarynan tazartýǵa at salyssa, 1947 jyly 3 maýsymnan Báıtik taýy mańyndaǵy bolǵan joıqan urysta ushaǵynyń benzın bagyna oq tıgende, ushaǵyn sheberlikpen jerge qondyrǵany jaıly-qart jaýynger Dýgaryn Gýngaanyń esteliginde aıtylady.
Ol 1948 jyly Mońǵolııa áskerı-áýe kúshteri komandıri jáne alǵashqy qazaq generaldarynyń biri Múdáris Zaısanov talaı Sovet Odaǵynyń Batyrlaryn daıyndap shyǵarǵan Monınodaǵy Áskerı-áýe kúshteri akademııasyn támamdaıdy. Osynyń az aldynda, soǵys jyldarynda, ony «Iаk-9» jáne «Il-2» ıstrebıtelderiniń «qudaıy» deıtin. Istrebıtelin urshyqsha úıirgen onyń ushqyshtyq sheberligine tańǵalmaıtyn adam kemde-kem edi.
Múdáristiń eńbegi Mońǵol úkimeti tarapynan óz tusynda joǵary baǵalanyp «Altyn juldyz» ordeni, Ártúrli maıdanǵa qatysqandaǵy úshin berilgen orden-medaldar jáne úsh márte «Maıdan dańqy qyzyl tý» ordenimen, «Maıdan dańqy» ordenimen, Keńes odaǵynyń «Maıdan dańqy qyzyl tý» ordenimen marapattalǵan.
Al endi Múdáristiń Baıan-О́lgeıqazaqtarynyń ómiri úshin istegen jaqsylyqtaryna toqtala ketsek, eń áýeli ózin panasyna alyp, jaman kúninde jar bolǵan Raıshannyń áýletinen inisi Dashtýan Dóteıulyn óz qasyna alyp, sheber ushqysh etip shyǵardy. Qazir osy áýletten shyqqan ushqyshtar sany tórtke jetti.
Ekinshide 1939 jyly shaqyrylǵan memlekettik 8-shi quryltaıdan bastap Kishi Hýral (parlament) múshesi bolǵan jyldary Baıan-О́lgeıaımaǵynyń alǵashqy ákimi Qabı Bajyuly, Jámılá Ápseleńqyzy qatarly tulǵalarmen tize qosyp Baıan-О́lgeıaımaǵyn ulttyq aımaq boldyrý úshin usynys bildirdi.
Ulttyq aımaq boldyrý máselesin zerttegen Mońǵolııanyń sol kezdegi marshal Horloogıın Choıbaslan Qobda aımaǵynyń quramyndaǵy qazaqtardyń pikirin bilýge kelgende Múdáris tilmashtyq mindet atqardy.
1950 jyly Baıan –О́lgıı aımaǵyna on jyl tolyp, osy mereke kezinde ólke topyraǵyna tuńǵysh ret ushaq qondyrǵanda osy Múdáris boldy.
Múdáris Zaısanov 1967 jyly 19 qarashada qaıtys boldy. Generalmen qoshtasý rásiminde qurmetti qaraýyl sapqa turyp, úkimet basshylary bastaryn ıip, áldeneshe dúrkin zeńbirek atqylap, Ulanbatyrdaǵy «Altyn besik» zıratyna jerlendi.
Kelesi kúni, 1967 jyldyń 20 qarashasynda, mońǵol úkimeti men partııasynyń bas basylymy «Únen» gazetinde: «M.Zaısanov 1910 jyly Baıan О́lgeı aımaǵynyń Ulanqus sumynynda kedeı malshy qazaqtyń otbasynda dúnıege kelgen. M.Zaısanov – elimizdiń táýelsizdigi men sosıalızm isi úshin sanaly ómirin arnaǵan bizdiń qart jaýyngerlerimizdiń biri edi. Ol Mońǵolııa Halyq Armııasynda 25 jyl eńbek etip, qatardaǵy jaýyngerden general-maıor dárejesine kóterildi»,- dep jazyldy.
Bıyl Baıan-О́lgeıaımaǵynyń ornaýyna 80 jyl, general Múdáris Zaısanovtyń týǵanyna 110 jyl tolady. Mereı toı qarsańynda qazaq halqynyń qaısarlyǵy men otanyna adaldyǵyn kórsetken ulǵy tulǵaǵa qandaı qurmet kórsetsekte laıyq deıdi- jazýshy Shynaı Rahmetuly.
Qýat Ýathanuly