Ádette arzan, baǵasy tómen dúnıeni kórsek, «sýtegin eken» dep sıpattap jatamyz ǵoı. Keleshekte bul uǵym túbegeıli ózgerýi múmkin. Klımat aýysyp, máńgilik muzdyqtar qarqynmen erip jatqan kezeńde sý baǵaly qazynaǵa aınalmaq. Keı sarapshylar sýdy, tipti, munaıdan keıingi baılyqqa balap úlgerdi.
Jer sharynyń 71 paıyzǵa jýyǵyn sý alyp jatyr. Alaıda sonyń 97 paıyzy tuzdy. Qalǵan úsh paıyzdyń basym bóligi Antarktıda, Arktıka sekildi máńgi qar qursanǵan aımaqtar men quzar shyńdardaǵy muzdyqtarǵa tıesili. Kúndelikti ómirimizge kerek aýyz sý, ekojúıege ketetin ózen sýy 1 paıyzǵa da jetpeıdi.
Jyl saıyn adamzat paıdalanatyn tushy sýdyń kólemi 4,3 trıllıon sharshy metrdi quraıdy eken. Munyń 70 paıyzy aýyl sharýashylyǵyna, 19 paıyzy ónerkásipke, al qalǵan 11 paıyzy kúndelikti turmysqa jumsalady. Álbette, bul – álemdegi ortasha kórsetkish. Áıtpese, ár memlekettiń sýdy tutyný mólsheri árqalaı ekeni túsinikti. Mysaly, AQSh-ta sý tutynýdyń 37 paıyzy óndiriske, 40 paıyzy aýyl sharýashylyǵyna tıesili. Úndistanda aýyl sharýashylyǵyna ketetin sý mólsheri 90 paıyzdan asady. Qytaıda bul salaǵa 65 paıyzǵa jýyǵy ketse, 22 paıyzy óndiriske jumsalady eken. Qysqasha aıtqanda, sýǵa suranys qaı elde de joǵary.
Jalpy, sý qaı kezeńde de adamzat úshin asa qajet bolǵandyǵy belgili. Biraq buryn halyq sany az, ózender mol bolsa, qazir bári kerisinshe. Jyldan-jylǵa sýǵa suranys artyp, biraq onyń kólemi kemip barady. О́tken ǵasyrdan beri álem halqynyń sany 4 ese ósse, «tirshilik nárine» suranys 6 ese kóbeıgen.
Shartaraptyń túkpir-túkpiri sý tapshylyǵyn áldeqashan sezine bastady. Máselen, 2018 jyly Ońtústik Afrıka Respýblıkasyndaǵy qýańshylyq kezinde Keıptaýnda sý múldem taýsylýǵa shaq qaldy. Buryn-sońdy mundaıdy kórmegen shahar bıligi ony paıdalanýǵa jappaı shekteý qoıdy. Qudaı saqtap der kezinde jańbyr jaýyp, afrıkalyqtardy bir apattan aman alyp qalǵan-dy. Áıtse de, sol jylǵy qýańshylyq saldarynan óńirge 400 mıllıon dollar shyǵyn keldi.
McKinsey-diń derekterine súıensek, 2030 jyly álemdegi ózen basseınderiniń kólemi 10 paıyzǵa, 2050 jyly 25 paıyzǵa tartylýy yqtımal. BUU esepteýi boıynsha álem halqynyń tórtten biri 2050 jylǵa qaraı sý tapshylyǵyn sezinýi múmkin. Al Álemdik bank «tirshilik náriniń» tapshylyǵy 2050 jylǵa qaraı álem ekonomıkasynyń ishki jalpy ónim ósimin 6 paıyzǵa azaıtady dep boljaıdy.
Atalǵan esepteýlerge kóz júgirte otyryp, keleshekte qara sýǵa qatysty daý-janjaldyń kóbeıetinin ańǵarý qıyn emes. Qazirdiń ózinde halyqaralyq ózenderdi paıdalaný máselesi bir jaqty emes. Keı memleketter kelisim jasasqanymen, ony saqtaı bermeıdi.
Búginde memleketter arasyndaǵy ózender men kólder daýy «Transshekaralyq aǵyn sýlar men halyqaralyq kólderdi qorǵaý jáne paıdalaný týraly konvensııa» arqyly retteledi. Atalǵan qujat 1992 jylǵy 17 naýryzda Helsınkıde (Fınlıandııa) qabyldanyp, 1996 jyly kúshine engen. Qazaqstan 2000 jylǵy 23 qazanda osy sý konvensııasyna qosyldy. Ortalyq Azııa elderinen konvensııany О́zbekstan jáne Túrikmenstan, sondaı-aq Reseı ratıfıkasııalady. Qujatta qabyldanǵan sheshimderdiń oryndalýyn jeńildetý úshin birqatar qosalqy tetikter qamtylǵan.
Sý qatynastary jónindegi qujattyń qabyldanǵanyna qaramastan, basy ashyq másele jeterlik. Áli kúnge ózenniń joǵarǵy aǵysyn mekendegen memleketter ony ekonomıkalyq qajetine paıdalanyp, saıası yqpal etý tetigi retinde de qoldanyp júr. Taıaý Shyǵystaǵy Iordanııa ózeni basseıni Iordanııa, Palestına hám Izraılge aýadaı qajet. Tipti sýǵa baılanysty atalǵan elder arasynda túrli daý-janjal týyndaıdy.
Ataqty Nil ózeni Mysyr men Efıopııany basyp ótedi. Ǵasyrlar boıy eki el Nildiń sýyn tıimdi bólise almaı álek. 2015 jyly mámilege kelip, úlken damba salýǵa kelisken. Biraq túrli túsinispeýshilikke baılanysty onyń qurylysy toqtap tur. Alda-jalda damba tolyqtaı salynsa, 15 jyl ishinde tolyp, Mysyrda, Efıopııany, tipti Sýdandy da sýmen qamtamasyz etpek.
Búginde álem tushy sýdy negizinen 410 basseınnen paıdalanady. Solardyń 90-ǵa jýyǵy qaýipti deńgeıde tur. Iаǵnı jyl saıyn tutynylatyn sý kólemi tıisti mejeden 40 paıyzǵa artyq. Qaýipti deńgeıdegi ózen basseınderiniń jartysynan astamy úsh elde – Qytaı, Úndistan jáne AQSh aýmaǵynda jatyr.
Sý tapshylyǵy alpaýyt óndiristerdi taqyrǵa otyrǵyzýy yqtımal. Mysaly, Brazılııadaǵy 2015 jylǵy qýańshylyq kezinde General Motors kompanııasynyń sýǵa jumsalatyn shyǵyny 2,1 mıllıon dollarǵa, elektr energııasyna tóleıtin qarjysy 5,9 mıllıon dollarǵa kóbeıdi. Dál sol jyly Qytaı qaǵaz shyǵaratyn kásiporyndardyń sý tutynýyn 10 paıyzǵa azaıtýǵa mindettegen. Kóp uzamaı qaǵazdyń baǵasy kóterilip shyǵa keldi.
«Sýdyń da suraýy bar» ekenin jaqsy túsingen kóptegen kompanııa qazirdiń ózinde «tirshilik nárin» tıimdi paıdalanýǵa kiristi. Basseınderdiń kólemi ár qıly, ár aýmaqta ornalasqany belgili. Kóptegen bıznes ókilderi ózenderdiń osy artyqshylyǵyn ıgiligine jaratpaq. Máselen, Apple kompanııasy óziniń zaýyttaryn naqty bir aımaqqa ornalastyrmaı, sýy mol ózenderdiń mańaıyna shoǵyrlandyra bastady.
Kompanııalardy sý tutyný kólemin shektep, tıimdi tásilder izdeýge mindettegenmen másele túbegeıli sheshilmeıdi. Sebebi álemdegi sý resýrstarynyń úlken bóligi memleketterdiń ulttyq shekaralary arqyly ótedi. Dúnıe júzindegi 263 transshekaralyq sý basseıniniń úshten biri birneshe memlekettiń aýmaǵy arqyly aǵady.
Álemde transshekaralyq ózender týraly 290-ǵa jýyq qujat bar. Olardyń basym bóligi túıtkilderdi sheshýge kómektesse de, áli kúnge basy ashylmaǵan másele jeterlik. Mysaly, 2019 jyly ǵana álemde ózenderdi qoldanýǵa baılanysty 50-ge jýyq túrli deńgeıdegi kıkiljiń týyndapty. Sondyqtan sý saıasaty burynǵydan da ózekti bola tústi.
Sý máselesi Ortalyq Azııany da aınalyp ótpeıdi. О́ıtkeni aımaqtaǵy iri ózenderdiń barlyǵy transshekaralyq bolyp esepteledi. Ondaǵan jyldan beri sol transshekaralyq sý resýrstaryn birlesip paıdalaný jaıy Ortalyq Azııa elderi úshin kúrdeli problemanyń birine aınaldy. Ásirese Syrdarııa men Ámýdarııa ózenderin birlese paıdalaný óte ózekti. Syrdarııa óz bastaýyn Qyrǵyzstannan, Ámýdarııa Tájikstannan alady. Sondyqtan Ortalyq Azııadaǵy ózge memleketter qyrǵyz ben tájik aǵaıyndardyń «jomarttyǵyna» táýeldi. Dálirek aıtqanda, sý aǵynyn retteý tetigi solardyń qolynda.
Qazaqstan men Qytaı arasynda shekarany kesip ótetin úlkendi-kishili 25 ózen bar. 2001 jyly qos taraptyń úkimeti transshekaralyq ózenderdi paıdalaný týraly kelisim jasasqan. Biraq Ertis pen Ileniń taǵdyry tolyqqandy sheshilgen joq. Eki ózenniń taǵdyry Qazaqstan úshin asa mańyzdy. Sebebi Ertis pen Ileniń 70% sýy Qytaı aýmaǵynan bastaý alady. Oǵan qosa, Beıjiń bıligi óz aýmaǵynda ózen sýyn qoldaný kólemin arttyryp keledi.
Sońǵy jyldary Qytaı bıligi eldiń batys aımaǵyn, ıaǵnı Shyńjań-uıǵyr avtonomııaly aýdanynyń ekonomıkasyn damytýdy myqtap qolǵa aldy. Ondaǵy shól dala ıgerilip, óndiris oryndary iske qosylyp jatyr. Sondaı-aq halyq sany eselep arta túsken. Osynyń barlyǵy orasan zor kólemde sýdy qajet etetini anyq.
Qoryta aıtqanda, keleshekte soǵys órti tutana qalsa, munaı ne basqa da qazba-baılyqtar úshin emes, tushy sý úshin bolmaq. Sondyqtan halyqaralyq qoǵamdastyq úshin jer-jahanda beıbitshilik saqtaýdyń taǵy bir kilti – aýyz sý daǵdarysyn ońtaıly sheshý.