Jáńgir hannyń, Ybyraı Altynsarınniń, Qunanbaıdyń, Maman Turysbektiń mektep saldyrǵanyn tarıhtan bilemiz. Al áıgili kúıshi, shertpe kúıdiń sheberi Táttimbet Qazanǵapulynyń mektep saldyryp, bala oqytqany jaıynda estigenderińiz bar ma?
Buǵan deıin jurtshylyqqa beımálim bolǵan bul derekti eń alǵash tarıhshy, arhıvshi, tarıh ǵylymdarynyń doktory, Omby muraǵattarynan el tarıhyna qatysty kóptegen qundy málimet tapqan Bolatbek Násenov óziniń «Abyraly – Saryarqanyń kindigi» atty úlken eńbeginiń 8-tomynda jarııalap, mektep sýretterin oqyrman nazaryna usynǵan bolatyn.
Áıgili kúıshi 1843-1856 jyldary Qarqaraly okrýgine qarasty Shanshar-Nurbıke bolysyna (keıin «Aqbota» dep atalǵan) bolys bolǵany belgili. Tarıhshynyń aıtýynsha, Maılyqara taýynyń baýyryndaǵy (Kýrchatov qalasy men Degeleńniń ortasynda, Degeleńniń soltústik batys jaǵynan 60 shaqyrym) mektep Táttimbet Qazanǵapuly bolystyq qyzmet atqaryp júrgen ýaqytta, shamamen 1852-1854 jyldary turǵyzylǵan. О́kinishtisi sol, mektep ǵımaraty 1953 jyly sýtegi bombasy jarylyp, 1955 jyly Abyraly aýdany taratylǵanǵa deıin jaqsy saqtalǵanymen, keıin polıgondaǵy áskerler kazarmalaryn salý úshin asty-ústiniń taqtaılaryn, esik-terezelerin buzyp áketip, tek qalqıǵan qabyrǵalaryn qaldyrǵan. «Mektep oryn tepken Maılyqara taýynyń soltústiginde kezinde onnan astam, al taýdyń aınalasy men Semeı baǵytyndaǵy 10-15 shaqyrym aýmaqta 50-deı qystaq bolǵan. Ár qystaqta 10-12 otbasy, ár otbasynda orta eseppen 6 adamnan eseptegende 4 myńǵa jýyq adam osy taýdyń mańyn qutty qonysyna aınaldyrǵan. Mine, osy sebepti de Táttimbet atamyz bul jerge sol zamannyń talabyna saı tamasha mektep salǵyzǵan. Bul mektepte 1850-1953 jyldar aralyǵynda myńdaǵan bala bilim aldy. Ony bitirip shyqqandardyń kópshiligi ertede aǵartýshy qyzmetin atqardy. 1931 jyly Abyraly kóterilisine qatysqandar da, 1937-1939 jyldardaǵy «halyq jaýlary» da osy elden shyqty», deıdi tarıhshy.
Tek qujatpen, derekpen sóılegendi jón kóretin ǵalym osy tarıhı nysandy memleket qamqorlyǵyna alý jóninde Mádenıet mınıstrligine, Shyǵys Qazaqstan oblysynyń ákimdigine bir emes, birneshe márte hat jazypty. Jazǵan haty dáleldi bolsyn dep Táttimbet Qazanǵapuly saldyrǵan mektepte oqyǵan, sol óńirdi jetik biletin eki adamnyń sózin keltirip, ol kisilerden qolhat alǵan eken. «Men bul mektepte 1944-1946 jyldary 1-2 synypta oqydym. Úlkenderdiń aıtýynsha, osy mektepten Tarbaq, Qatpar, Qarajyra, Myrjyqtyń soltústigindegi aýyldardan balalar qatynap oqyǵan. Menimen birge Saǵyn Táshıev, Orazǵalı Saǵatov, Máden Júkenov, Orazbaı Isaıynov sekildi qatarlastarym oqyǵan edi», depti qos kýágerdiń biri, 1936 jyly dúnıege kelgen Jumaǵazy Núrkın. Al osy Degeleńde dúnıege kelgen belgili balalar jazýshysy Taýpyq Rymjanov: «Táttimbet mektebi tolyq bir ǵasyr ómir súrdi. Men 1944 jyly úıdiń irgesindegi sol mektepke barýǵa tıis edim. Biraq úı ishimizdiń 40-50 shaqyrym jerdegi Degeleń taýynyń ishine kóshýine baılanysty birinshi synypqa Uzynbulaqtaǵy ortalaý mektepke bardym. Meniń kózkórgen retinde aıtyp otyrǵan bul deregim tarıhshy Bolatbek Násenovtiń Almaty, Omby muraǵattaryndaǵy qujattar negizinde jazǵan «Abyraly – Saryarqanyń kindigi» (2-tom) jáne «Táttimbet-Mádı» (8-tom) kitaptaryndaǵy tarıhı derekterge dál keledi. Mektep 1950 jyldardyń basyna deıin buzylmaı turdy. Degeleń óńiriniń ıadrolyq synaq polıgonyna aınalyp, bizdiń basqa aýdandarǵa kóshirilýimizge baılanysty 1954 jyly sońǵy ret kórgenimde Maılyqaradaǵy mekteptiń qabyrǵalary ǵana qalqaıyp tur edi», dep jazypty.
Abyraly óńiriniń týmasy, búginde Rıdder qalasynda turatyn ádebıetshi-ustaz Ábil Kósherbaıuly áıgili kúıshi Degeleńde mektep ashqan kezderi Qunanbaı Shyńǵystaýdyń Eski tam degen jerinde mektep saldyrǵanyn aıtady. «Mektep salý sol ýaqyttaǵy qyzmet basynda júrgen azamattar arasyndaǵy báseke bolýy da múmkin. Hafız Nurbekov degen ustazymyz bizge: «Osy mektepte sabaq berdim», dep otyratyn. Oǵan bala kezde durys mán bermedik. Bir jaǵy, sol kezdegi muǵalimder mektepti Táttimbet saldyrǵanyn da jóndi bilmegen sekildi», deıdi ol.
Al osydan 160 jyldan astam ýaqyt buryn salynǵan mekteptiń qazirgi jaı-kúıi qandaı? «Men bul jerge úsh-tórt ret bardym. Qabyrǵalary ǵana qalǵan mekteptiń bıiktigi 4 metrden asady. Qabyrǵalarynyń qalyńdyǵy jarty metr shamasynda. Tańǵalǵanym, kirpishteri sol kúıi tur. Ǵajap endi. О́kinishke qaraı joǵaryda «mektepti kórdim, sonda oqydym», dep kýálik aıtqan eki qarııa da ómirden ozdy. Alaıda Qaraǵandynyń Egindibulaǵynda, Maılyqara jaqta Táttimbettiń aǵaıyndary, urpaqtary turady. Bul mektepti Táttimbettiń saldyrǵanyn maqtanyshpen aıtady. Erekshe atap óter dúnıe – Maılyqara taýynyń baýyryndaǵy Táttimbet atamyz osydan 160 jyl buryn saldyrǵan mektep burynǵy Abyraly aýdanynyń jerinde tur. Semeı qalasynyń, Kýrchatov qalasynyń ákimdikteri, elge-jerge janashyr azamattar osy jerge belgi qoısa, týrısterdi aparyp kórsetetindeı jaǵdaı jasasa, jaqsy bolar edi. Al Kýrchatov qalasyn Táttimbet qalasy dep atasa da ábden jarasady. О́ıtkeni ol – Táttimbet atamyzdyń ata-babasy Shanshar-Nurbıkeniń qonysy», deıdi Bolatbek Násenov.
Shyǵys Qazaqstan oblysy