Shalqar aýdanynan soǵysqa 7200-deı jaýynger attanyp, 1500-ge jýyǵy ǵana elge aman-esen oralǵan. Uly Jeńistiń 75 jyldyq merekesin aýdan boıynsha jalǵyz ardager toılady. Onyń esimi toqsannan assa da saltanatty sharalardyń sánin kirgizip, sharshy topta kópke batasyn berip júrgen Shýdabaı Taqaı. Ýaqytynda qarııa tyl men maıdanda teń júrip ter tógipti. Bulaı deýge onyń ómir jolynyń ózi dálel. Shýdabaı ata 1926 jyly aýdanǵa qarasty Jańajol kolhozynda dúnıege keledi. Ol kishkentaıynan at jalynda oınap ósedi. О́ıtkeni olardy zamany solaı yńǵaılap, buǵanasy bekimesten aýylǵa tán qara jumysqa jegedi.
– Soǵystyń bastalǵanyn biz Qarashegen degen jerde otyrǵanymyzda aýylymyzda poshtashy bolyp jumys isteıtin kisiden estidik. Soǵystyń ne ekenin de bilmeımiz. Biraq sol habar jetkende úlken kisilerdiń óńderiniń buzylǵanyn kórip, bir jamandyqtyń bolǵanyn jas bolsaq ta sezdik. Árkimniń maıdanǵa attanyp jatqanyn kózben kórdik. 1942 jyldyń kúzinde joǵarynyń sheshimi boıynsha, bizdiń Jańajol kolhozynyń qoǵamdyq malyn Taldyqorǵan oblysyna kóshiretin boldy. Men osy mal aıdasýshylardyń qataryna endim. Jolda Qyzylorda oblysynyń Tereńózek stansasyna taban tiredik. Osy jerge kelgen kezde joǵarydan kóshke toqtaý salyp, aldymyzdaǵy maldy osynda bir jyldaı qystatatyn boldyq. Qystaqqa túsken sol kezdegi mal sany – 600 qoı, 80 jylqy, 80 sıyr jáne 9 túıe. Sóıtip, 1943 jyldyń maýsym aıynda maldy túgeldeı Shalqarǵa qaıta aıdadyq. Artynan bilgenimizdeı, bul ersili-qarsyly mal aıdaýymyzdyń sebebiniń ózi – soǵystan saqtanýdyń bir sharalary eken, – deıdi maıdanger qart.
On segiz jastaǵy Shýdabaı 1944 jyly aýdandyq áskerı komıssarıatynyń shaqyrtýymen ásker qataryna alynady. Onymen birge Shalqardan Baqyt Ábýov, Sermuhan Saıymov, Qoıshybaı Esenqulov, Kúzenbaı Maqashov, Jumabek Qudııarov esimdi azamattar birge ketedi.
Olar Reseıdiń Chkalov (qazirgi Orynbor) qalasynda zapastaǵy 92-dıvızııanyń quramynda bolyp, tórt aı arnaıy áskerı daıyndyqtan ótedi. Maıdangerdiń aıtýynsha, sol kezde olar Berlın úshin aqtyq shaıqasqa daıyndalypty. Naǵyz qaqtyǵysqa saıdyń tasyndaı jaýyngerler iriktelgen. Sol Berlın túbindegi shaıqasta Shýdabaı Taqaı da bolady.
– Sóıtip, bizdi Berlınge ákeldi. Bul 1945 jyldyń sáýir aıy bolatyn. Keńes jaýyngerleri osy aıdyń aıaǵynda Germanııa astanasyn qorshaýǵa aldy. Eń alǵashqy bolyp 57384-shi artıllerııa polky urysqa kiristi. Men osy polktyń quramynda zeńbirek kózdeýshisi boldym. Berlın qalasyna qýaty myqty artıllerııadan qatty soqqylar berilip jatty. Nemisterdiń bas qalasyna birinshi bolyp general Sýhov bastaǵan brondy tank jaýyngerleri basyp kirdi. Sol jerde kóptegen dostarymyz erlikpen qaza tapty. Men de sol qolymnan aýyr jaraqat alyp, eki aıdaı Brandenbýrg qalasyndaǵy №3253 gospıtalyna tańyldym. Jeńiske jetkenimizdi osy gospıtalda jatyp estidim. Qalaı desek te, soǵystyń jarasy júregimizde áli tur. Osy soǵys saldarynan II top múgedegi atandym. О́skeleń urpaq mundaı qasiretti kórmesin, dep ótkendi aýyr kúrsinip esine aldy keıipkerimiz.
Soǵys aıaqtalǵanymen, ol elge birden oralmaıdy. 1946-1947 jyldary Brandenbýrg qalasyndaǵy artıllerııa polkinde ýchılıshede oqyp, aǵa serjant shenin alady. Sodan jas jaýyngerlerdi 1950 jyldyń 13 qarashasyna deıin kánigi artıllerıst mamandyǵyna oqytyp, polk qurý isine belsene atsalysady. Osy jerde jaýyngerdiń eńbegi elenip, birqatar marapatqa ıe bolady. Sonyń biri 1950 jyly polkovnık Iýdkınniń qoly qoıylǵan «Úzdik artıllerıst» tósbelgisi bolatyn.
Maıdanger soǵystan elge oralǵanda Shalqar aýdanynda halyqtyń turmysy, áleýmettik jaǵdaıy aýyr kezeń edi. Ásirese, aýyl sharýashylyǵy turalap jatty. Ol osy mal sharýashylyǵyn bir jolǵa qoıý jumysyna belsene atsalysady.
Maıdanger Shýdabaı Taqaı «Germanııany jeńgeni úshin», «Polshany jeńgeni úshin», «Berlındi alǵany úshin», marshal Jýkovtyń medalin, Ekinshi dúnıejúzilik soǵysynyń ordenderimen, Jeńistiń ár jyldardaǵy merekelik medaldarymen marapattalǵan. Otbasynda áli kúnge deıin shúıirkelesip otyrǵan qosaǵy Bádıgúl ájemen 11 bala ósirip, odan 20 nemere, 10 shóbere súıip otyrǵan ónegeli qarııalar. Jylda úrim-butaqtary Uly Jeńis merekesin osy ata men áje otyrǵan kıeli shańyraqqa kelip toılaıdy.
Ardager jastar aldynda bergen batasynda ylǵı óskeleń býynnyń ómirleri soǵysqa urynbaýyn, máńgilik beıbitshilik bolýyn tileıdi.
Muhtar MYRZALIN,
Qazaqstan Jýrnalıster odaǵynyń múshesi
Aqtóbe oblysy