Otarlaýshylar oılap tapqan orys-qazaq mektebi dep atalǵan mıssıonerlik mektepter qazaq jerinde orystyń yqpalyn kúsheıtip, buratanalardyń arasynan «túzemdik elıta» shyǵarýdy maqsat tutty. Osyndaǵy túzemdik elıtanynyń bilimin bastaýyshtyq deńgeıde shektep, otarlyq basqarý júıesiniń eń tómengi pısar-tilmash sııaqty bolmashy qyzmetke ornalastyrý arqyly, otarlaý isine paıdalandy.
Osy túzemdik elıtany halyq arasynda «oqý soqqan» nemese «teris oqyǵandar» dep atady. Bul sózderdiń maǵynasy: baıyrǵy ıslamdyq qaınardan emes, halyqtyń uǵym-tanymyna jat bilim alýshylar degenge saıady.
Otarlaýshylardyń qazaqty oqytýǵa bulaısha mán berýine basty sebep, uzaq jyl turaqty júrgizilgen shoqyndyrý isi nátıje bermeýine baılanysty edi. О́ıtkeni, olar qazaqty birden dinnen bas tartqyzý qıyn ekenin bildi. Sondyqtan, júıeli túrde qazaq arasyndaǵy musylmanshylyqty ishten iritýdiń basqasha josparyn qurdy.
Ol úshin áýeli, halyqqa bilim berýdi tek otarlaýshylar túzgen baǵdarlama boıynsha oqytyp, oqý baǵdarlamasyna hrıstıan dininiń ádep-zańdaryn bildirmeı sińirip oqytýdy jolǵa qoıdy.
Ekinshi taraptan, musylshylyq ádep-ǵuryptaryn tárk etetin uǵym-túsinikterdi oqý júıesine engizdi. Osy arqyly tárbıelengen adamdardy túzemdik elıtaǵa: «qazaqqa musylman dini jat, bul arabtyń salt-dástúri, qazaqtyń óziniń baıyrǵy «shamanızm», «táńirshildik» dinı-ǵurpy bolǵan», - deıtin jat uǵymdardy tyqpalady.
Osylaı halyqtyń sanasyn musylmanshylyqtan alastatý úshin oıdan jasandy din taýyp, oǵan ǵylymı túsinikteme berip, negizdeme jasap, zertteýshiler tobyn qalyptastyrdy. Osyndaǵy shamanızm deıtin dúnıeni Shyǵys-Sibir general-gýbernatory N.N.Mýravevtyń tapsyrmasymen ǵylymı aınalymǵa engizgen adam–mońǵol-burıat tuqymnan shyqqan etnograf-ǵalym Dorjı Banzarov.
Banzarovqa deıin «shaman-shamanızm» jaıynda eshqandaı ǵylymı uǵym-túsinik bolmaǵan. D.Banzarovtyń shamanızmdi zerttep, jazǵan eńbegi 1846 jyly «Chernaıa vera ılı shamanstva ý mongolov» degen atpan jaryq kórgen. Osydan keıin «shamanızm» jeke zertteý obektisine aınaldy. Bertinde «Tıýrkskıı shamanızm» (V.N. Potapov), «Altaıskıı shamanızm» (A.Alekseev) t.b. eńbekter jaryq kórdi. Keńes kezinde arnaıy qarjy qarastyrylyp, ǵalymdar toby jumys istedi.
Banzarovtyń tujyrymy boıynsha: «mońǵol-burıattar býddızmniń elementteri men shamanızmniń qaldyqtary qosylǵan «qoıyrtpaq» din ustanyp júr», - dese, dál osy ıdeıany qazaq ǵalymy Shoqan Ýálıhanov ta qaıtalaıdy. Ol: «Qazaqtarda shamandyq salt-sana musylmandyq nanymmen mıdaı aralasyp, ortaq – musylman atty din quraıdy… Osy eki dinniń, qazaq nanymyna mıdaı aralasýyna erteden kele jatqan shamandyq din negiz boldy demekpiz»,-deıdi (Sh.Ýálıhanov, Tańdamaly shyǵarmalar jınaǵy, Almaty, «Jazýshy» 1985. 170-by).
Jalpy shamantanýshylardyń pikirine júginsek: shaman dini qanat jaıǵan eki mektep bar deıdi. Birinshisine – Sibir, Oraldyń soltústigin, ekinshisine – Qıyr Shyǵys turǵyndaryn jatqyzady. Bulardyń qaı-qaısynda da ǵalamdyq órkenıetten kenjelep qalǵan úrdis bar. Olardyń osylaı kóne shaman qaǵıdatyn ustap, damymaı qalýyna otarlaýshylar óte múddeli. О́ıtkeni, shamandyq jol, ony ustanǵan halyqtyń joıylyp ketýine alyp baratyn, qaterli súrleý ekenin otarlaýshylar óte jaqsy biledi.
Qazaq tarıhynda HVII ǵasyrǵa deıin qazaq halqy shaman boldy deıtin eshqandaı derek joq. Ondaı pikirdi – kóne jazbalardan, jyraýlar poezııasynan, ulttyq shejirelik geneologııadan eshqashan taba almaısyz. Álemde tuńǵysh ret qazaqtyń arasynan shamandyq belgilerdi taýyp, jar salǵan adam – Shoqan Ýálıhanov. Qazaq ǵalymy óziniń ustazy D.Banzarovtyń izimen júrgen. Ustazynyń býrıat-mońǵoldarǵa tańǵan tanymdyq ustanymyn, shákirti Shoqan da qazaq halqyna dálme-dál ákelip japsyra salǵan. Árıne, bul adamdardyń artynda Reseıdiń otarlaý saıasaty men daladaǵy musylmanshylyqtyń qanat jaıýyna kedergi keltirý maqsaty turǵany aıdan anyq.
Sh.Ýálıhanov «Qazaqtardaǵy shamandyqtyń qaldyǵy» atty ocherkinde: «Shamandyq degenimiz – álemdik dúnıeni súıý, tabıǵatqa degen sheksiz mahabbat jáne ólgenderdiń rýhyn qasterleý, arýaǵyn ardaqtaý»,-deıdi. Barlyq dinı rásimderdi tek arýaqtardy qadirleýge ákelip tirep qoıǵan. «О́zi razy bolmaı tiri baıymaıdy» degen maqal da osy oraıda shyqqan.
Keńes zamanynda Shoqannyń aıtqanyna kúmán keltirý – bilimsizdik sanalatyn. Bul úrdis artynan Sh.Ýálıhanovtyń jolyn qýǵan, qazaqtyń dúnıetanymyn bilmeıtin, musylmanshylyqtyń ıisi murnyna barmaıtyn, sanasy eýropalanǵan júzdegen etnograf ǵalymdardyń paıda bolýyna jol ashty.
Al, otarlaýshylar tańǵan taǵy bir qısynsyz ustanym – táńir dini deıtinge kelsek, bul ary ketkende baıyrǵy kóshpendilerge tán turmystyq salt ǵana. Eger táńirshildik jaqsy din bolsa, otarlaýshylar ózderi qabyldar edi ǵoı. Dintanýshy ǵalym Áshirbek Mýmınov: «Táńirlik din bolýy úshin onyń kitaby, paıǵambary, ǵıbadathanasy, sharıǵı úkimi bolý kerek. Táńirlikte ondaı sıpat joq jáne bul burynǵy ótken turmystyq salttarǵa negizdeı otyryp, bertinde otarlaýshylar oılap tapqan dúnıe»,-deıdi.
Otarlaýshylar ártúrli ǵıbadat jasap qınalmaıtyn, kúnáli isterden adam balasyn tyımaıtyn, oqyp-jattaıtyn jalbyraný sózderi joq, jep-jeńil jalǵan dúnıeni din dep tyqpalaýdaǵy maqsaty: halyqty tek ıslamnan taıdyrý edi.
Mysaly, aǵartýshy-mıssıoner Nıkolaı Ilmınskıı: «Qazaqtarǵa «sender musylman emessińder, senderdiń dinderiń basqa, ata-babań táńir dinin ustaǵan» dep, túsindirý qajet, bul uǵym tolyq ornyqqan jaǵdaıda olardy hrıstıan dinine kirgizý ońaı bolady»,- degen qupııa ustanymyn 1860 jyly patsha úkimetine jazǵan baıanhatynda aıtady (S.M.Máshimbaev, G.S.Máshimbaeva. «Patshalyq Reseıdiń jáne Keńes ımperııalarynyń Qazaqstandaǵy rýhanı otarlaý saıasatynyń zardaptary». Qazaq ýnıversıeti. Almaty, 2013. 111-b).
Osylaı otarlaýshy ıdeologııa aldymen qazaq sııaqty kóshpendi halyqtardyń dúnıetanymyn ıslamnan burynǵy jáne ıslamnan keıingi dep ekige bólshektep alady da, jalańash qalǵan «sanany» hrıstıan ba, kommýnıstik ıdeıa ma, bir zatpen kıindiredi. Sóıtip, basqanyń shekpenin kıgen halyqtyń dúnıetanymy «qutqarýshysyna» udaıy quldyq urýmen ótedi. Qazirgi tańda qazaq zııalylarynyń kóbi táýelsizdikten keıin qoǵamda paıda bolǵan musylmanshylyqty sińire almaýyna sebep osy.