Súıikti gazetim «Egemen Qazaqstan» qashanda ıgi isterdiń basynda júredi. Solardyń qatarynan keıingi sandarynda jarııalanǵan amandasý týraly maqalalar oıyp oryn alady, sanasy barǵa oı salady. Maqala jazyp, oı qozǵaǵandarǵa myń da bir alǵys aıtamyn.
Rasynda, kúndelikti ómirde sandaǵan adammen amandasyp jatamyz, telefon arqyly esendik surasamyz, hat arqyly sálem joldaımyz. Alaıda jaǵdaıyna qaraı sálemdesýdiń ózi san túrli bolatynyn bile tura oǵan kóńil aýdara bermeımiz. Sálem berip, sálem ala bilýdiń ózi jatqan bir fılosofııa, rýhanı mádenıet ekenin eskermeımiz. Tildesýdiń basy amandasýdan bastalatyndyqtan kezdesken adamnyń bergen sáleminen-aq onyń mádenıetin, oı-óris deńgeıin, alǵan tálim-tárbıesiniń shamasyn ańǵarýǵa bolady.
Jarasymdy izet jasap, jadyrap sálem bergen jan birden kóńilińdi kóterip qýantyp tastaıdy. Nur seýip, shýaq shasha keledi.
Qazaq ondaılarǵa «Sálemshi bolsań joǵary shyq» deıdi.
Áke-sheshemiz bala kezimizden durys sálemdesýdi, jón surasýdy úıretti. Sodan ba aýyldaǵy aqsaqaldarǵa «assalaýmaǵaleıkúm», dep qolyn alýǵa umtylatynbyz. Yrza bolǵan shaldar qolymyzdy jibermeı ustap alyp tergeı jóneletin: «Kimniń balasysyń, qaı elsiń, atyń kim, naǵashyń kim, ne istep júrsiń, neshinshi oqısyń, ákeń úıde me?». Qoıshy, áıteýir kishigirim synaqtan ótkizetin. Úıge úlkender jınalyp, dastarqanǵa as keler ýaqytta moınymyzǵa súlgi ilip, qolymyzǵa legen ustatyp qol jýdyrtýǵa jiberedi.
Sonda aqsaqaldar men ájelerimizdiń batasyn da alamyz, alǵysyna da ıe bolamyz, amandasyp ta úlgeremiz. Keıin eseıip, qalada joǵary oqý ornynda oqyp júrip aýylǵa demalysqa kelgende áke-sheshemiz úıde otyrǵyzbaıtyn.
«Bar anaý atańa, myna shesheńe sálem ber, jaqynda kelini bosanǵan, qutty bolsyn aıt, bálenshesi qaıtys bolǵan, kóńil aıt», dep. Sálem bergennen buryn kóńildi qalaı aıtý kerek ekenin oılanasyń, «qutty bolsynda» ne deý kerek ekenin tolǵanasyń.
Oqymasa da tabıǵaty taza, parasaty bıik áke-sheshelerimizdiń qazaqy tárbıesi osyndaı bolatyn.
Sol tárbıe men úlgini aýyl demeı, qala demeı qaıta jańǵyrtar ma edi, qazaq qaıda júrse de qazaq qoı. Sebebi «zdrastvýı» deıtin, til men dástúrdi syılamaıtyn, bilmeıtin dúbára urpaq ósip kele jatyr qazir. Degenmen, amandasýdyń negizgi tártibi men úlgisi tómendegige saısa degen usynysymyzdy da aıta ketýdi jón kórdik:
Álqıssa, kirip kelgen adam birinshi sálem berýi kerek. Úıde adam bolsyn, bolmasyn, tabaldyryqtan attaǵanda shańyraqqa sálemdesý de ıgi dástúr.
Jalǵyz adam kópke sálem jasaýy kerek. Múmkindigine qaraı sodan keıin jeke-jeke qol alysýǵa bolady. Topta turǵan adamdarǵa jaǵalaı sálem bergende beıtanysqa da qol usynǵan lázim.
Jasy kishi úlkenge birinshi sálem berýi kerek. Al jastary shamalastardyń ár qaısysy buryn sálemdesýge umtylýy qajet. Paıǵambardyń hadısinde «buryn sálem bergenge saýap kóp» degen támsil bar.
Sálemińdi buldama. О́kpelesken adamyńa da sálem ber, nemese sálemin al. Bergen sálemińdi almaǵan kisi dushpandyq nıettegi adam nemese órkókirek, jón bilmeıtin jan.
Berilgen sálemdi jaýapsyz qaldyrma. Birde uly ustaz Ybyraı Altynsarınge aýyldaǵy bir kedeı ıilip sálem beripti. Ustaz oǵan odan ári búgilip izet bildirse kerek. Sol kezde janynda turǵan adam «nege sonsha ıildińiz, sálem bermeseńiz de ol baıǵus ókpelemeıdi ǵoı», deıdi. Sonda aǵartýshy babamyz «berilgen sálemge durystap jaýap bermesem meniń oqyǵanym qaısy, alǵan tárbıem qaıda. Qarapaıym, saýatsyz adamnan adamgershiligimniń tómen bolǵany ǵoı» depti.
Qansha renishte otyrsań da ózińniń qyzmetkerińniń, ıa kirgen adamnyń sálemin al, durys sálemdes. Osynyń ózi eki jaqty túsinistiktiń ornaýyna muryndyq bolmaı ma ?
Halyq jınalǵan aýdıtorııaǵa kirgen lektor nemese laýazym ıesi jurtshylyqpen mindetti túrde bas ıip, daýystap sálemdesýi kerek. Ondaıda adamdar ornyna turady, ıa bolmasa qol shapalaqtap jaýap beredi.
Qalyń bazarda, topyrlaǵan toıda eldiń bárimen jeke-jeke sálemdesý múmkin emes. Mundaıda jazylmaǵan zań, eskirmeıtin etıket bar. Eń áýeli, júzińdi jyly usta, tanystarǵa kúlimsirep bas ıze, ıek qaq, qol bulǵa.
Sálemdesýdiń taza ulttyq, eskiden kele jatqan joralǵylary:
Tós qaǵysý. Kóbinese er adamdar qoldanady. Qushaqtaryn ashyp, qol ustasyp turyp ersili-qarsyly tós qaǵystyrady.
Qushaqtasý. Kóbinese áıelder osylaısha saǵynyshtaryn basady, betterin tıgizip qýanyshtaryn bildiredi.
Súıisý. Sálemdesýdiń bul túrin ata-babalarymyz asa kóp qoldana qoımaǵan. Úlkender balasynyń betinen súıgen, mańdaıynan ıiskegen. Ertede úlken ájelerimiz sálem bergen qolymyzdyń syrtynan súıetin.
Kórshi úıde, tipti bir úıde tursań da áke-shesheńmen, ata-eneńmen kúnde baryp arnaıy sálemdes, hal-jaǵdaılaryn sura. Olar seni tosyp otyrady, barmaı qalsań, balasha ókpeleıdi.
Jas kelinder ata-enesine, úlkenderge ıilip sálem salǵan, aldarynan kesip ótpegen. Mundaıda sálemin iltıpatpen qosh alyp batasyn bergen, órkeniń óssin dep aq tilekterin arnaǵan.
Iá, bilgen adamǵa ómirdiń qýanyshy men baqytyn syılaýdyń bir joly shyn nıetpen amandasý bolsa kerek.
Ámse bárimiz de aman bolaıyq aǵaıyn! Sálemimiz túzý bolsyn!
Ertaı Jánibekov,
zeınetker, «Ulaǵat» Qazaq tili qoǵamy» qoǵamdyq birlestiginiń jetekshisi
Qaraǵandy oblysy,
Shet aýdany