Prezıdent janyndaǵy Ortalyq kommýnıkasııalar qyzmeti alańynda «Saıası partııalar týraly», «Saılaý týraly» jáne «Beıbit jınalystardy uıymdastyrý týraly» zańdaryna enizilgen ózgerister men tolyqtyrýlardy túsindirý maqsatynda baspasóz máslıhaty ótti. Jıynǵa Aqparat jáne qoǵamdyq damý vıse-mınıstri Danııar Esın, Ádilet vıse-mınıstri Natalıa Pan, Parlament Májilisiniń depýtaty Snejanna Imasheva qatysty.
Aqparat jáne qoǵamdyq damý vıse-mınıstri Danııar Esın bıyl 25 mamyrda Memleket basshysy Beıbit jınalystardy uıymdastyrý jáne ótkizý tártibi týraly tujyrymdamalyq jańa zańǵa qol qoıǵanyn aıta kele, bul zań el Prezıdentiniń saıası reformalary paketiniń bir bóligi jáne qazaqstandyq saıası júıeniń evolıýsııalyq damýyndaǵy mańyzdy qadam ekenin jetkizdi.
«Qasym-Jomart Toqaev 2019 jyly 2 qyrkúıekte Qazaqstan halqyna Joldaýynda tuńǵysh ret beıbit jınalystar týraly zańnamany ázirleý jóninde tapsyrma berdi. Sol jyly 20 jeltoqsanda Memleket basshysy Ulttyq qoǵamdyq senim keńesi otyrysynda óziniń qaǵıdatty ustanymyn belgiledi jáne «mıtıngterdi uıymdastyrýdyń habarlama prınsıpin engizý qajet», ekenin atap ótti. О́zderińiz biletindeı, 1995 jylǵy zań negizdemelik sıpatqa ıe. Negizgi quqyqtyq reglamentteý máslıhattarǵa berildi. Bul zańnamany óńirlerde túrli quqyqtyq reglamentteýge alyp keldi. Osylaısha, zańnamanyń tolyq jetilmegendigi jergilikti organdardyń túrli talaptaryn belgileýge yqpal etti. Mysaly, Nur-Sultan qalalyq máslıhaty beıbit jınalystar ótkizýge bolatyn oryndardy ǵana belgilese, basqa óńirler mıtıng ótkizýdi qosymsha reglamentteý boıynsha jeke erejeler men talaptardy aıqyndady. Bul rette, 1995 jylǵy zań óziniń tarıhı mıssııasyn oryndaǵanyn atap ótý qajet», dedi Danııar Esın.
Sonymen qatar ol jańa zań elimizdiń barlyq óńirinde beıbit jınalystar ótkizýdiń biryńǵaı erejelerin bekitkenin málimdedi. «Bul zańnyń negizgi maqsaty – azamattardyń bılikke talabyn bildirýine múmkindik jasaý, eń bastysy adamdardyń óz quqyqtaryn estirtýge jaǵdaı týǵyzý» deı kele, jańa zańnyń erejelerin túsindirip ótti.
Aqparat jáne qoǵamdyq damý vıse-mınıstri beıbit jınalystarǵa qatysty jańa zańnyń negizgi alty qaǵıdatyn atady. Naqty aıtqanda, jınalystardyń zorlyq-zombylyqsyz sıpatta bolýy, memlekettik qaýipsizdik pen qoǵamdyq tártiptiń saqtalýy, basqa adamdardyń densaýlyǵyn, quqyǵy men erkindigin qorǵaý, qatysý erkindigi, jınalysty ótkizý paıdasyna qaraı prezýmpsııa, taraptardyń jaýapkershiligi sııaqty prınsıpterge mán beriletinin aıtty. «Jaýapkershilik qaǵıdaty beıbit jınalystar sýbektileriniń báriniń áreketiniń zańdylyǵyn qamtamasyz etý úshin engizildi. Bul qaǵıdattar beıbit jınalystardyń uıymdastyrýshylary men qatysýshylaryna ǵana emes, jergilikti atqarýshy organdar men quqyq qorǵaý organdaryna da qatysty», dedi Danııar Esın.
Ol sonymen qatar zańda engizilgen uǵymdyq apparat týraly da sóz qozǵady. «Burynǵy zańnamanyń kemshilikteriniń biri – beıbit jınalystar formasynyń naqty reglamentiniń bolmaýy edi. Zańǵa uǵymdyq apparattardy engizý – beıbit jınalystar, mıtıngter, demonstrasııalar, sherýler men pıket sekildi negizgi túsinikterdi qurylymdap, olardyń ara-jigin ajyratýǵa múmkindik berdi. Beıbit jınalystardy uıymdastyrý jáne oǵan qatysý quqyǵy azamattarǵa da, uıymdarǵa da berilgen. Ár adamnyń únine qulaq asqymyz keledi. Sonymen birge beıbit jınalystar týraly zańnamany qazir qalyptasqan jaǵdaıdan, quqyq qoldaný tájirıbesinen, saıası mádenıet pen dástúrden, saıası tanymnan bóle-jaryp qarastyra almaıtynymyzdy túsinýimiz kerek», dedi vıse-mınıstr.
Sonymen birge ol demonstrasııa nemese sherý ótkizý úshin habarlandyrýdyń basqa formasy – kelisim alý úshin ótinim berý kerektigin eskertti. «Demonstrasııa nemese sherý ótkizýge kelisim alý úshin ótinim 10 jumys kúni ishinde berilýi tıis. О́tinim 7 jumys kúni ishinde qaralady. О́tinimniń basty ereksheligi – onda qatysýshylar júrip ótetin baǵdar, joldyń basy men aıaǵy, uzaqtyǵy, kólik quraldaryn paıdalaný týraly málimet kórsetilýi kerek. Sonymen qatar zań boıynsha beıbit jınalystardy ótkizýdiń balamaly oryndaryn mindetti túrde usyný quqyǵy da qarastyrylǵan. Mundaı ótinimderdiń uzaq qaralýy – kóshelerdi jabý, sharaǵa qatysy joq azamattar men bızneske belgili bir kedergilerdi keltirý yqtımaldyǵyna baılanysty», dep túıindedi sózin Danııar Esın.
Ádilet vıse-mınıstri Natalıa Pan Memleket basshysy qol qoıǵan «Qazaqstan Respýblıkasyndaǵy saılaý týraly» Qazaqstan Respýblıkasynyń Konstıtýsııalyq zańyna tolyqtyrýlar engizý týraly» Konstıtýsııalyq zańǵa qatysty málimdeme jasady. Onyń aıtýynsha, jańa zań partııa tiziminde áıelder men jastarǵa 30 paıyzdyq kvota berýdi mindetteıdi. «Bul ózgeristerge sáıkes máslıhat pen Parlament depýtattarynyń saılaýyna tiziminde jastar men áıelder bar saıası partııalar ǵana ótkiziledi. Statıstıka boıynsha Qazaqstanda ekonomıkalyq sıpatta belsendi 4,5 mln adam men 20-29 jastaǵy 2,8 mln jas bar. Qazirgi tańda máselen Parlamentte áıel depýtattardyń úlesi 22 paıyz. Al jasy 29-ǵa deıingi jastar Parlamentte joq», dedi Natalıa Pan.
Sonymen qatar vıse-mınıstr álem memleketteriniń kóbi áıelder men jastardy saılaý prosesine belsendi túrde tartyp jatqanyn aıtyp ótti. «Álemdik tájirıbede mundaı yntalandyrý kvotalary keńinen qoldanylady. Halyqtyń qoǵamdyq sıpatta belsendi bóligi retinde jastar men áıelderde áleýmettik jáne saıası áleýet baryn atap ótý kerek. Osyǵan baılanysty usynylǵan zańnamalyq normalar áıelder men jastardy eldiń saıası-qoǵamdyq ómirine aralastyrýǵa qosymsha quqyqtyq shart jasaıdy», dedi ol.
Parlament Májilisiniń depýtaty Snejanna Imasheva zań jobasyn daıyndaý barysynda kóptegen jýrnalıst pen zańgerlerden usynystar kelip túskenin málimdedi. «Biz barlyq usynysty esepke alýǵa tyrystyq. Máselen, jýrnalıster ózderiniń túsirgen vıdeo-foto materıaldaryn tıisti organdarǵa tapsyrýǵa narazy boldy. Bul nazarǵa alynyp, mundaı mindetteme alynyp tastalyndy. Sonymen birge bir adamnyń pıketi týraly túsinikteme berip, Konstıtýsııaǵa saı, jalǵyz adamnyń da narazylyq bildirýge quqyǵy baryn aıtyp ótti.