Ýaqyt talaby týyndatqan oń úderis

Memlekettiń qoǵamdyq-saıası ómirinde azamattardyń óz oılary men ustanymdaryn jeke nemese top­tasyp bildirýi erekshe oryn alady. Ol negizinen beıbit jınalystar ar­qy­ly júzege asyrylady. Bul álem­de keńinen taralǵan jáne adam quqyq­tary men bostandyqtaryna baılanys­ty halyqaralyq qujattarda sheshi­min tapqan.

Elimizde «Qazaqstan Respýblı­ka­syn­da beıbit jınalystar, mıtın­gi­ler, sherýler, pıketter jáne demonstrasııalar uıymdastyrý men ótkizý tár­tibi týraly» zań 1995 jyly 17 naý­ryzda memlekettiń qalyptasý kezeń­inde qabyldanǵan bolatyn. Onyń qurylymdyq jáne mazmundyq sıpattaǵy kemshilikterimen birge, ol qoǵamnyń búgingi damý deńgeıine, onyń suranystaryna tolyq sáıkes kelmeıtin edi.

Munyń ózi azamattar men aza­mat­tyq qoǵam ınstıtýttary tarapy­nan narazylyq pen qoǵamda túsinis­peý­shiliktiń týýyna sebep bolyp, halyqaralyq uıymdar tarapynan da synǵa alyndy. Osyǵan baılanysty Prezıdent Joldaýynda mıtıngiler týraly zańnamany jetildirý týraly tapsyrma berildi. Onda «Eger beıbit aksııalar zańnyń sheńberinen shyqpaıtyn jáne azamattarymyzdyń tynyshtyǵyn buzbaıtyn bolsa, buǵan túsinistikpen qarap, jıyndardy ótkizý úshin arnaıy oryn bólý qajet. Mundaı oryndar qalanyń shetinde bolmaýy tıic», dep atap kórsetildi.

Jańadan qabyldanǵan «Qazaqstan Respýblıkasynda beıbit jınalystardy uıymdastyrý jáne ótkizý tártibi týraly» zańy Prezıdent Joldaýyn icke asyrýǵa jáne joǵaryda atalǵan olqylyqtardy túzeýge baǵyttalǵan. Zańnyń qoldanysta bolǵan bu­ryn­ǵy zańmen salystyrǵanda tujyrym­da­malyq turǵydan da, osy saladaǵy týyn­daıtyn qatynastardy retteýdiń qu­qyqtyq tetigi jóninen de kóp aıyr­ma­shylyǵy bar.

Úsh taraýdan jáne 21-baptan tu­ra­­tyn zań Qazaqstan Respýblıkasy aza­­mat­tarynyń beıbit jınalystar ót­­ki­zý quqyǵyn icke asyrýǵa baǵyttal­­­ǵan qoǵamdyq qatynastardy retteıdi.

Qazaqstan Respýblıkasy Konstı­tý­sııasynyń 32-babyna sáıkes beıbit ári qarýsyz jınalýǵa, jınalystar, mıtıngiler men demonstrasııalar, she­rýler ótkizýge jáne tosqaýyldarǵa (pıket) turýǵa Qazaqstan azamattary ǵana quqyly. Bul máselede Kons­tı­tý­sııanyń eń joǵary zańdy kúshi baryn jáne Respýblıkanyń búkil aýma­ǵynda tikeleı qoldanylatynyn eskerý kerek.

Zańda paıdalanylatyn negizgi uǵym­darǵa túsinik berilgen. Olardyń ishin­de, beıbit jınalystardyń bar­lyq bes túrine, «qatysýshy», «uıym­das­­ty­rýshy», «arnaıy oryn» uǵym­dary bar.

Uǵymdar túsinigi – zańdy qoldaný kezinde birkekilikti qamtamasyz etýge múmkindik beretin mańyzdy norma.

Zań – beıbit jınalystar bostan­dyǵy quqyǵyn shekteý negizderin naqty aıqyndaǵan. Ondaı negizder qataryna: memlekettik qaýipsizdik, qoǵamdyq tártip, densaýlyq saqtaý, basqa adamdardyń quqyqtary men bostandyqtaryn qorǵaý kiredi. Budan basqa jaǵdaılarda beıbit jınalys­tardy shekteýge jol berilmeıdi.

Atalǵan norma «Azamattyq jáne saıası quqyqtar týraly» Ha­lyq­aralyq Paktige (21-bap) saı keledi.

Beıbit jınalystardy uıym­das­tyrý jáne ótkizýdiń 6 qaǵı­daty belgi­lengen. Sonyń biri – beı­bit jınalys­tar ótkizý paıdasyna prezýmpsııa. Bul qaǵıdat – beıbit jına­lys­tardy uıym­dastyrý jáne ótki­­zýge qatysty mem­leket tarapynan usy­­nylyp otyr­ǵan tyń jáne halyq­aralyq tájirı­bege úndes bastama.

Taǵy bir erekshelik, beıbit jına­­lys­tardy uıymdastyrý jáne ótkizý úshin arnaıy oryndardy anyq­taýǵa baılanysty. Bul jerde, respýb­lı­ka­lyq mańyzy bar qalanyń, astananyń, aý­dan­nyń (oblystyq mańyzy bar qala­nyń) jergilikti ókildi organdary – máslıhattarǵa úlken jaýapkershilik júkteıdi.

Máslıhattarǵa:

1) beıbit jınalystardy uıym­das­tyrý jáne ótkizý úshin arnaıy oryndy;

2) arnaıy oryndardy paıdalaný tártibin;

3) arnaıy oryndardy shekti toltyrý normalaryn;

4) arnaıy oryndardy mate­rıa­l­dyq-tehnıkalyq jáne uıymdas­ty­rýshylyq qamtamasyz etýge qoıy­latyn talaptardy;

5) pıket ótkizýge tyıym salynǵan irgeles aýmaqtardyń shekarasyn aı­qyndaý quqyǵy berilgen.

Beıbit jınalystardy uıymdas­tyrý jáne ótkizý burynǵy ruqsat etý túrinen aralas nusqaǵa aýystyryldy. Iаǵnı pıket, jınalys, mıtıng nysanynda beıbit jınalystar ótkizý habarlamalyq tártipte iske asady.

Zańda pıket ótkizýge tyıym sa­lyn­ǵan jerler men aýmaqtarynyń túpkilikti tizimi anyqtalǵan. Osy jerlerden basqa jerlerde pıketke ruqsat etiledi. Beıbit jınalystyń osy túrin tańdaǵan azamat arnaıy oryn­darda jergilikti ýaqyt boıynsha saǵat 9 ben 20 arasynda turýǵa quqy­ly. Al arnaıy oryndardan basqa jerlerde turatyn bolsa onyń ýaqyty kú­nine eki saǵat bolyp belgilengen.

Jergilikti atqarýshy organ­dary­nyń beıbit jınalystardy ótki­zýden bas tartýyna sebep bolatyn negizder túpkilikti anyqtaldy. Beıbit jınalystar bostandyǵy quqy­ǵyn buzatyn sheshimder men áreket­terge shaǵym jasaý, osy sala­daǵy zańnamany buzǵany úshin jaýap­ker­shilikke baılanysty normalar qarastyrylǵan.

Qazaqstan Respýblıkasy Parla­menti Senaty zańdy jetildirýge baǵyt­talǵan birneshe ózgeris pen to­lyq­tyrý engizdi. Olardyń bir toby beıbit jı­nalysty uıymdas­ty­rý­shynyń mindetteri men beıbit jınalystar ótkizý kezinde tyıym salý negizderin qamtıtyn, sonymen birge beıbit jınalysqa qatysýshynyń áre­ketine tyıym salý týraly tarmaq­tarǵa qatysty boldy.

Beıbit jınalystardy uıym­das­­tyrý jáne ótkizý úshin arnaıy oryndardy belgileý jáne onyń sanyna qatysty suraqtar kóterildi, ol qoǵamda da keńinen talqyǵa tús­ken bolatyn. Ony eskere otyryp astananyń, respýblıkalyq mańyzy bar jáne oblys ortalyqtary bolyp esepteletin qalalar men olardyń qu­ramyna kiretin aýdandarda arnaıy oryndar mindetti túrde orta­lyqta ornalasýy jáne olardyń sany úsheýden kem bolmaýy tıis de­gen sheshim qabyldandy. Bul jınalys­tar, mıtıngiler, tosqaýyl qoıýǵa qa­tysýshylardyń «kóriný men estilý» jáne olardy ótkizý múmkindigin arttyrady.

Qatysýshy nemese qatysýshylar tarapynan zańnyń buzylýy joıylǵan jaǵdaıda beıbit jınalystardy jalǵastyrýǵa múmkindik beretin mańyzdy normamen tolyqtyryldy.

Zań azamattardyń óz oıyn bildi­rýge qatysty múmkindikterin keńeıtip otyr. Ol elimizdiń qoǵamdyq-saıası ómirindegi ýaqyt talabyn eskere oty­ryp demokratııalyq úderisti jalǵas­tyrýǵa baǵyttalǵan batyl qadam dep aıtýǵa bolady.

Sársenbaı EŃSEGENOV,

Parlament Senatynyń depýtaty