Jańarý damýdyń dańǵyl jolyna bastaıdy

Qoǵamdyq kólik júıesindegi jańǵyrý

Osy kúrmeýi qıyn máseleni sheshý úshin ár jyldary jergilikti ákimdik tara­pynan birqatar sharýalar atqaryldy. Alaı­da, báribir megapolıstiń qoǵamdyq kólik­terin jańartyp, jańa baǵyttardy kóptep ashý isi kesheýildep keldi.

Osydan biraz buryn Shymkent qalasy ákimdigi shahardaǵy qoǵamdyq kólikterde jol júrý aqysyn elektrondy formatqa kóshirý týraly habarlaǵan bolatyn. Qytaılyq shaǵyn avtobýstar men reseılik gazelderde qysylyp-qymtyrylǵan tur­ǵyndar buǵan áý basta senimsizdik tanytty. Endi osy jańashyldyq aqıqatqa aı­nalatyn kún alys emes. Bul týraly keıinirek toqtalamyz.

 Iá, qaladaǵy qoǵamdyq kólik júıesi syn kótermeıtini ras. Alaıda bul ba­ǵytta jumys múldem toqtap tur dep te aı­ta almaımyz. Qalaı desek te, eskirgen tehnıkalar kezeń-kezeńimen jańartylyp jatyr. Búgingi tańda, shaharda 78 baǵytta 25 kólik kompanııasy jolaýshy tasymaldaýmen aınalysady. Kúndelikti 1 166 keste boıynsha 1 621 avtobýs jolaýshy tasymaldaıdy. Onyń 886-sy úlken avtobýs bolsa, 280-i shaǵyn avtobýs. So­nyń ishinde osy baǵyttardaǵy 1 621 av­tokóliktiń 708-niń paıdalaný merzimi 7 jyldan asyp ketken, ıaǵnı birshama eskirgen.

El Úkimeti bekitken «Avtobýstyq tasymaldaýdy damytýdyń 2018-2020 jyldarǵa arnalǵan keshendi baǵdar­lamacy» negizinde 2019 jyly «Shymkent» áleýmettik-kásipkerlik korporasııasy ortasha syıymdylyqty, dızel otynymen júretin (Evro V) otandyq 300 avtobýsty lızıngke aldy. Avtobýstar «Shymkent Bus» JShS-na jalǵa be­rildi. Sonyń nátıjesinde qaladaǵy jańa avtobýstardyń úlesi 7 paıyzdan 25 paıyzǵa deıin artty. Qoǵamdyq kólik­terdi jańartý isi kezeń-kezeńimen iske asy­rylyp jatqanynyń jarqyn bir mysaly osy.

Sonymen qatar shetkeri aýdandar tur­ǵyndarynyń qatynasyn jaqsartý maqsatynda áleýmettik mańyzy bar 28 marshrýt ashyldy. Bul baǵyttar Aqjar, Aqtas, Shapyrashty, О́temis, Iаlta, Jy­lan­buzǵan, Aınatas, Abdýlabad, Dos­tyq, Altyntóbe, Jańatalap, Kókbulaq jáne basqa shaǵyn aýdandarǵa qatynaıdy.

Bıyl syıymdylyǵy úlken, gazben júretin otandyq 590 avtobýs alý jos­parlanyp otyrǵanyn aıta keteıik. Iаǵnı jaqyn arada qala ishindegi baǵyttarmen júretin jańa avtobýstardyń úlesi 25-ten 55 paıyzǵa deıin artatyn bolady.

Halyq sany artqan saıyn qalada qoǵamdyq kólik qatynasynyń ózektiligi de artatyny túsinikti. Byltyr Shymkentte jolaýshylar kóligimen 1 667,6 mln jolaýshy júripti, bul kórsetkish 2018 jyl­men salystyrǵanda jolaýshylar ta­symalynyń kólemi 0,2 paıyzǵa art­qanyn baıqatady.

Búgingi tańda «Dıspetcherlik qyzmet ortalyǵy» qaladaǵy marshrýttarǵa dıs­petcherlik qoldaý kórsetý boıynsha ma­ńyzdy jumys atqarýda. Nur-Sultan, Almaty qalalarynyń jáne álemniń ózge de ásem qalalarynyń qoǵamdyq kólik sala­syndaǵy ozyq tájirıbelerin engizý maq­satynda bıyldan bastap atalǵan orta­lyqty kásibı mamandarmen jáne mate­rıaldyq turǵyda nyǵaıtý josparlanýda.

Ákimdiktiń salalyq basqarmasy tarapynan jolaýshylar kóliginiń qozǵalysyn baqylaý úshin qoǵamdyq kólik portaly iske qosylǵanyn da atap ótken jón. Bul portal Open API qaǵıdatyna negizdelgen jáne Iаndeks servısimen biriktirilgen, barlyq derek «Iаndeks.Kólik» qosymshasy arqyly beriledi. Naqty bir ýaqytta qala boıynsha jumysqa jumyldyrylǵan qo­ǵamdyq kóliktiń jalpy sany, kútken avtobýstyń qaı mańda kele jatqany, aıal­damaǵa shamamen qansha mınýtta keletini syndy aqparattardy jolaýshylar osy portaldan qarap alýyna bolady.

Taıaýda shahar basshysy Murat Áıte­nov ákimdikte qoǵamdyq kólik júıesine óz­gerister engizý týraly jıyn ótkizip, naq­ty joba-josparlarymen bólisti. Ma­ńyzdy kezdesýde «Astana LRT» kompa­nııa­synyń jaýapty ókilderi qala basshysyna Shymkenttegi qoǵamdyq kólik keshe­nin modernızasııalaý boıynsha jasalǵan tujyrymdamany tanystyrdy. Tujyrymdamada qarastyrylǵan ju­mystardyń bir parasyna toqtala keteıik. Jalpy, qoǵamdyq kóliktiń ju­my­syn jaqsartý bir baǵyttan ǵana tur­maıdy, sondyqtan qazirgi tańda salany jan-jaqty damytý jumystary kezeń-kezeńimen júrgizilýde. Sol úshin qoǵamdyq kólikti jan-jaqty modernızasııalaý, jolaýshylardy tasymaldaý qyzmetin jaqsartý, qaýipsizdikti qam­tamasyz etý, kóliktiń utqyrlyǵy kúsheı­tiledi. Bıyl qoldanystaǵy marshrýt­tar jelisi jańartylyp, jolaýshylar kóligin damytýdyń keshendi kestesi ázirlendi. Ony qazirgi tańda «Astana LRT» JShS júzege asyrýda.

Jańa júıe boıynsha qoǵamdyq kólik­terdiń jumysy jaqsaryp, tıimdiligi arta­dy. Atap aıtqanda, avtobýstardy mobıldi qosymsha arqyly baqylaýǵa bolady, jol aqysyn elektrondy tóleýge múm­kindik týady, jańa baǵyttar ashylady, sıfr­ly jáne ıntellektýaldyq júıe engiziledi.  

Qala ákimi Murat Áıtenov bul tujy­rym­damany maquldap, jańa júıege kezeń-kezeńimen kóshýdi jáne belgilengen mer­zimde aıaqtaýdy tapsyrdy.

– Bul júıe qala ishinde keptelistiń azaıýyna, halyqtyń dittegen jerine tez jetýine, qoǵamdyq kólik júıesindegi jem­­qorlyqtyń aldyn alýǵa, «Smart city» júıesine tezirek kóshýge múmkindik bere­di, – dedi Murat Áıtenov. 

Atalǵan tujyrymdama turǵyndardyń qaýipsizdigin qamtamasyz etýge de úlken septigin tıgizetinin aıta ketken lázim. Endi júrgizýshiler arnaıy kýrstardan ótip, kondýktorlardyń qyzmeti qatań tek­seriletin bolady.

Sondaı-aq dıspetcherlik jumystardyń jolǵa qoıylýynyń nátıjesinde avtobýs­tar arasyndaǵy jıilik saqtalady, júr­gizýshilerdiń aıaldamaǵa toqtamaı júıtkip óte shyǵýyna jol berilmeıdi. Budan bó­lek, saýda ortalyqtary, mektep jáne bas­qa da adamdar kóp shoǵyrlanatyn jerdegi aıal­damalar retteledi, shaǵyn aýdandarǵa qatynaý jeńildeıdi.

Joǵaryda aıtqanymyzdaı, elektrondy bılet berý kóp uzamaı iske qosylýǵa tıis. Qazirgi tańda ony «QazSmartTrans» JShS óziniń qarajaty esebinen jú­ze­ge asyryp jatyr. Bul júıe shilde aıy­nyń aıaǵynda iske qosylady.

Jalpy, elektrondy bılettiń ar­tyq­shylyqtary az emes. Aıtalyq, osyǵan deıin jolaýshylar tarapynan tasymaldaýshy kompanııalarǵa qansha shaǵym aıtylsa da, zańdy turǵydan belgili shara qabyldanǵan oqıǵalar az, ony júzege asyratyn tetikter qarastyrylmaǵan. Jolaýshylar shaǵym aıtqan tasymaldaýshylar jaýapty mamandardyń eskertýinen keıin de jumysyn túk bolmaǵandaı odan ári jalǵastyra beredi. Al sýbsıdııalaý eng­izilip, sıfrly júıege bet burǵannan keıin tasymaldaýmen aınalysatyn kom­­­­panııalarǵa qoıylatyn talap ta kú­sheı­mek. Olardyń táýligine qansha adam tasy­­maldaǵanyn arnaıy baza arqyly baqy­lap, jolaýshylar tasymaly tarapynan túsip jatqan tabys ádil, anyq esep­telmek.

Eger jolaýshylardy tasymaldaıtyn kólik­ter sýbsıdııalanbasa, onda qo­ǵam­dyq kólik júıesin jańǵyrtýdy júzege asy­rý múmkin emes deýge bolady. Qala ákimi­niń osy jumysqa jaýapty oryn­basa­ry Mahsut Isahov pikirimen bólis­ken edi.

– Jolaýshy tasymaldaýshy kompanııa­lar qansha tabys tabatynyn bilmeımiz. Kezinde osy jańa júıeni Almaty qala­synda iske qosqanda, bıýdjetke túsetin salyq kólemi bir jylda 1,2 esege deıin art­qany anyqtaldy. Halyqtyń elektrondy tólemge qyzyǵýshylyǵyn arttyrý jáne yńǵaıly bolýy úshin bir erekshelik qarastyrylǵan. Máselen, kartamen tóleıtinder úshin jolaqy 70 teńge bolsa, qolma-qol aqshamen 100 teńge tóleıdi. Elektrondy túrde tóleýdiń de jeńildikteri qarastyrylǵan, – dedi ol.

Kólik kartasynyń baǵasy – 500 teńge. Onyń 4 túri bar: jalpy paıdala­natyn karta, oqýshylardyń kartasy, stýdenttik karta jáne tegin júrý kartasy. Osy júıeni engizýdi qolǵa alǵan «QazSmartTrans» JShS kartany Ekinshi dúnıejúzilik soǵys ardagerlerine, «Eren eńbegi úshin» medalimen marapat­talǵan tyl eńbekkerlerine, «Batyr ana», «Altyn alqa», «Kúmis alqa» tós­bel­gilerimen mara­pattalǵandarǵa men I toptaǵy zaǵıp jandarǵa tegin taratady. Elektrondy júıeniń jolaýshylarǵa tıimdi taǵy bir tusyn aıta keteıik. Jolaýshy dittegen jerine jetý úshin eki avtobýsqa otyrýy qajet delik. Kartasy bar adamdar bir avtobýstan ekinshisine 40 mınýt ishinde aýysyp minetin bolsa, ekinshi márte jolaqy tólemeıdi. 40 mınýttyq mejeni 1 saǵatqa deıin uzartý qazir talqylanyp jatyr.

О́ndiris órisi keńeıip keledi

Sońǵy jyldary megapolıste óner­kásip salasy qarqyndy damyp keledi. О́nerkásip óniminiń kólemi 2019 jyly 562,3 mlrd teńgeni qurap, 2018 jylmen salystyrǵanda 15 paıyzǵa artqany osy­nyń bir kórinisi deýge bolady. Atal­­ǵan saladaǵy úlesi 85,7 paıyzdy quraıtyn óńdeý ónerkásibinde 481,8 mlrd teńgeniń ónimi óndirilip, ósim 13,9 paıyz­ǵa artqanyn da aıta keteıik.

Jýyrda shahar ákimi Murat Áıtenov osy óńdeý ónerkásibindegi jetekshi «Ońtústik» ındýstrııalyq aımaǵyna ba­ryp, birqatar kásiporyndardyń jumy­symen tanysty. Ondaǵy kásipkerlerge memleket tarapynan kórsetiletin qoldaý­lardy atap ótip, isker azamattarmen pikir almasty.

2019 jyly atalǵan ındýstrııalyq aı­maqta quny 974 mln teńgege 3 joba iske qosyldy. «Tassaı» ındýstrııalyq aımaǵynda 23,1 mlrd teńgeni quraıtyn 6 joba iske qosyldy, 312 jańa jumys orny ashyldy. Aımaqtardaǵy jer telimderi 100 paıyz jobalarǵa tolyp, ári qaraı damytý maqsatynda 306 gektar jerge jańa «Juldyz» ındýstrııalyq aımaǵyn qurý jumystary bastaldy.

Búgingi tańda 306 gektar jer telimin memlekettiń qaramaǵyna berý bo­ıyn­sha jumystar júrgizilýde. Jańa ın­dýstrııalyq aımaqtyń ınfraqurylym júıesi 2 kezeńde júrgizilmek. I kezeńde – 76 gektar (2020-2021 jyldary), II kezeń­de – 230 gektar jer (2021-2022 jyl­dary) jańa jobalarǵa beriledi. Sony­men qatar aımaqtyń tehnıka-ekono­mıkalyq negizdemesi ázirlenýde. Bul jerde negizinen qurylys, metallýrgııa jáne jıhaz ónerkásibin damytý kózdelgen.

Kásiporyndar ekonomıkany ártarap­tandyrý isinde tirek kúshke aınalý kerek ekenin aıtqan qala basshysy óndirilip jatqan ónimniń eksportyn arttyrýǵa basymdyq berýdi atap ótti. Sonymen qatar óndiris kólemin ulǵaıtýǵa jáne kásip­kerliktiń damý baǵytyna qatysty birqatar naqty tapsyrmalar júktedi.

Indýstrııalyq aımaqqa barǵan qala basshysy «Shymkent temir» JShS-nyń bolat quıý zaýytynyń jumysymen tanys­ty. 2018 jyly iske qosylǵan óndiristiń jalpy quny – 5,9 mlrd teńge. Jylyna 250 myń tonna ónim shyǵarýǵa qaýqarly kásiporynda 300-ge jýyq adam jumyspen qamtylǵan. Zaýyt TMD elderinde balamasy joq, zamanaýı qurylǵylarmen jabdyqtalǵan. О́ndiris oshaǵy tolyqtaı qýatyna kóshken kezde jylyna 1 mln tonna ónim shyǵarady, 2100 adam jumyspen qamtylady dep kútilýde.

Ákim tanysqan taǵy bir nysan – «Ferrum-Vtor» JShS-nyń bolat quıý se­hy. Jobanyń quny 1 mlrd 244 mln teń­geni quraıdy, onda 235 azamat jumys­pen qamtylǵan. Munda eýropalyq standart­tarǵa saı jáne baǵa jaǵynan tıimdi tot baspaıtyn bolat metall shyǵarylady.

Budan bólek, Murat Áıtenov alıýmınıı sym shyǵaratyn sehyn, beton qurylys materıaldaryn óndiretin kásip­oryndardy aralap kórdi. Aıta keteıik, «Ońtústik» ındýstrııalyq aımaǵynda osyǵan deıin jalpy quny 41 mlrd teńge bolatyn 66 joba júzege asyrylyp, 4 myńnan astam jumys orny qurylǵan.

«Ońtústik» arnaıy ekonomıkalyq aıma­ǵynda ornalasqan taǵy bir iri kásip­oryn – «AGF Grýpp» tigin fabrıkasy. Atalǵan mekeme 1,5 mln-ǵa jýyq ónimdi eksportqa shyǵaratynyn aıta ketken jón. Fabrıka reseılik IKEA kompanııasynyń dúkenderine tósek jabdyqtaryn tigýde. Je­ńil ónerkásip salasynda 10 jyldan asa tabys taýyp júrgen kompanııa eks­portqa shyǵaratyn ónim kólemin jyl sa­nap arttyra túsýde.

2013 jyly óz ónimderin eksporttaı bastaǵan kompanııa jasandy emes mata shyǵarady, tabıǵı materıaldan kombınezon, mektep formasy, áskerı kıimder men halat tigedi. Aımaqtaǵy tósenishter, jas­tyqtar men kórpeler óndiretin eń iri tigin fabrıkasy osy – «AGF Grýpp».

Bul kásiporyn zamanaýı úlgidegi tigin mashınalarymen, japon jáne álemdik brendterdiń útikteý jáne kesý quryl­ǵylarymen jabdyqtalǵan. Qazir kompanııany eksportqa baǵdarlanǵan dep ataýǵa bolady. Sebebi, óndirilgen ónimderdiń 90 paıyzy sheteldik tutyný­shylarǵa joldanady.

Elimizde tótenshe jaǵdaı jarııala­nyp, karantın rejimi engizilgen soń mas­ka tapshylyǵyn baıqaǵan kásiporyn betper­de tigýmen aınalysyp, eldiń sura­nysyn ótegenin atap ótken lázim. Karan­­tın kezinde kompanııa turǵyndarǵa 3 myń­nan asa maskany tegin taratty. Tigin fabrıkasynyń basshysy Gaý­har Nasyrovanyń aıtýynsha, kompanııa­nyń jumysy negizinen tósek-oryn jab­­­dyq­tary men kıimder shyǵarýǵa baǵyt­­­talǵan. О́tken jyly bul fabrıka «Qazaq­­stannyń úzdik taýary» kórme-baıqaýynda «Halyqqa arnalǵan úzdik taýarlar» nomınasııasyn jeńip aldy.

Búginde elimizde jeńil ónerkásip salasy órge basqanymen, toqyma óndirisi­niń adymy óte baıaý. «Ońtústik» arna­ıy ekonomıkalyq aımaǵynda toqyma óndiri­sine qajet jip ıirý, kıim tigý, óńdeý ju­mys­­tarynyń jańa tehnologııasy engi­zile bastady.

Jalpy, ındýstrııalyq aımaqta isi il­geri basqan kásiporyndar kóbeıip ke­ledi. Alǵashqyda áskerı jáne arnaıy kıim tigýmen aınalysatyndar kóp boldy. Reseıge mektep oqýshylarynyń kıim­derin eksporttady. Bertin kele fa­brı­ka tabıǵı shıkizat – túıe júninen, qoı júni­nen jasal­ǵan kórpe-tósek buıym­daryn tigýge kiristi.

– 2016 jyldan bastap, bizidiń mekeme shvesııalyq «Ikeıa» komponııasy­men birlesip jumys isteı bastady. О́ni­mimizdiń 99 paıyzy Reseıge, Eýropaǵa ji­beriledi. О́zimizdiń brendti shyǵarý jumy­symen aınalystyq. Qazir «Arýa», jáne «Sýaf» degen eki brendimiz bar, – deıd­i kásiporyn dırektorynyń orynbasary Sholpan Orazova.

Búginde Shymkenttegi kásiporyn Qa­zaq­stan boıynsha konveıerlik aǵynda qol­danbaly materıaldar shyǵaratyn eń iri tigin fabrıkalarynyń biri sana­lady. Kásiporynda 250 adam jumys isteı­di. Báriniń tájirıbesi mol, kásibı sheber­lik­teri shyńdalǵan. Keleshekte maqta klas­terin damytý arqyly toqyma óner­kási­bin jetekshi salaǵa aınaldyrsaq degen maqsaty bar.

 – Halyqqa sapaly, qolaıly, baǵasy qoljetimdi buıym shyǵarý úshin bizde kóp jaǵdaı jasalǵan. Kıimdi pishý, tigý, saraptama, jınaqtaý operasııalarynyń árqaısysynyń sapa talaptary bolady, – deıdi tehnolog Álıma Serik.

Kásiporyn tolyqtaı Shvesııanyń ozyq úlgidegi tehnologııasymen jabdyq­talǵan. Soǵan saı ónim kólemi 3 esege artyp otyr. Fabrıka aldaǵy jyly taǵy bir óndiris sehyn ashýdy josparlaýda.

ShYMKENT