Jaıyqty jaılaǵan jurt jazýshynyń mereıtoıynda kóńiline bir kóldi baılap berip, jaǵrafııalyq kartaǵa bederlep "Rahymjan kóli" desken. "Az isimdi kóp qyldy" dep masaıraǵany da sol tus. О́mirde az qýanyp, kóp qam qylǵan qalamgerdiń shyǵarmashylyǵy da sol kóldeı, tebirenip, tolqyp jatatyn kisilik dalasyndaǵy kórkemdik kóli. Sýsaǵan tabar, ańqasy kepken bas qoıar.
Rahymjan Otarbaevtyń keıingi jazǵan kóp áńgimesi baspa betin kórdi, baǵasyn da aldy. Sonyń ishinde kózden tasa qalǵany osy "Qudalyq" eken. Bul sirá, qalamgerdiń sońǵy shyǵarmalarynyń biri bolsa kerek. Jazýshymen jıyrma jyl shyǵarmashylyq baılanysta bolǵan aǵa-dosy, jazýshy Nesipbek Dáýtaıulyna áńgimeni "Egemen Qazaqstan"-ǵa usynǵany úshin alǵys aıtamyz.
Bizdiń aýylǵa toı habary jetse... Tútini taralyp ushyp, áıelderi aýyzdyq bermeı ketetin ádeti. Almatydan oqý bitirip kelgen Saǵyn sheshesine osy bir jaqsylyqtyń ushyǵyn shyǵarýy muń edi... Aýyl-aımaq tegis qulaqtanyp úlgerdi.
– Sapýra baıǵus baıdan jastaı qalǵan.
– Qudaı qarasaıyn degen de.
– Jalǵyz ulyn aıaqtandyrsa, erteń-aq el qataryna qosylyp keter.
– Áı, ózi de ór minez, ólermen. Shópshilerge aspaz bolyp júrip-aq bar sharýasyn tyndyryp otyr, – desken óńsheń aqjaýlyqty bir keshte saý etip kele qalǵan.
Sapýranyń kelisti júzi, qyr muryny, tolqyndy qara shashy búgin tipti kóz tartarlyqtaı. Ákesinen aýmaı qalǵan súıkimdi sary balasyna shaı quıyp otyr eken. Bulardyń úıilip-tógilip ketkeni qýanyshyn tipti eselep toltyryp jibergendeı boldy. Qaıta demdelgen shaı tańdaıǵa basar tátti áńgime shoǵyn odan ármen úrlep jatty.
– Qutty bolsyn, bizdiń Saǵynjan ońaı jerge qarmaq salmas.
– Arqasúıer qudań, syrlasar qudaǵıyń bolǵanǵa ne jetsin.
– Erteń-aq nemereńniń birin arqalap, qalǵanyn jetelep júrersiń.
– Qazirgi kelinder «oıbaı, belim» dep keledi. Úsh aıdan asyrmaıdy.
– Qaǵyndy tıgir, sen de aıtasyń-aý.
– Al kelin qaı jerdiń balasy?
– О́skemennen, ınstıtýtta birge oqyǵanbyz, – dep Saǵyn jumsaq jymıyp qoıdy.
– E, jarady. Tipti sol kelinniń alystan bolǵany jaqsy. "Tórkini jaqyn qyzdyń tósegi jıylmas" degen. Kórip júrmiz...
– Álgi Júsiptiń kelini shybyq tımes shyńq etpe eken. Ták dese bitti, balasyn kóterip, kórshi aýylǵa qaıqaıyp tartyp otyrady deıdi.
– Myna Janbıkeniń kelini de betpaq bolyp shyqty. О́tkende úıine barsam teris qarap alyp: "Kish-kish", dep qoımaıdy. Qashanǵy turaıyn. «Kelin shyraǵym, balany tosyp otyrsyń ba, álde ózińdi me?» dedim. О́l de bar ǵoı. Búlk etse eken-aý. Bedireıip bir qarady da, otyra berdi. Bizdiń zamanymyzda...
– Aıtary bar ma.
– Quraqtaı maıysyp turatyn ek.
О́zge kelinderdiń oǵash qylyǵy qapelimde oıǵa orala qoımaǵan soń sál-pál kidirip baryp, áńgime óz arnasyna qaıta túsken.
– Aıtpaqshy, quda-qudaǵı bar ma? Kásibi ne?
– Aman kórinedi. Qaraýynda otyz-qyryq omarta bar, – dep Saǵyn taǵy da Sapýranyń aldyn orap ketti.
– E, bárekeldi. Sonshama sharýashylyqty basqaryp tursa, bizdiń keńshar dırektorynan da dáý boldy ǵoı.
– Áı, qatyn, shaıyńdy shyǵaryp quı. Qyzyly suıylyp barady.
– Myna qýanyshtyń ústinde osy úıden et jemeı shyqpaspyz, – dep óńsheń qurby kóterilip-basylyp jatty...
Sapýra ońasha qalǵan soń ulynan syr tartqan.
– Osy qudamyz basqaratyn omarta degen qandaı nárse? – deıdi ǵoı.
– Bal arasynyń uıasy.
– Uıa?
– Iá, sony omarta dep ataıdy.
– Oıbaı-aý, sonda álgi qudamyz shybyn baǵa ma?
– Shybyn emes, apa. Bal arasy.
– Aıyrmasy joq. Bári bir.
– Bal – densaýlyqqa paıdaly. Túrli aýrýǵa em.
– Qum jalap otyrǵan bizdiń aýyl adamdary qyrylyp jatyr ma?
– Túh, apa.
– Apa demeı ket. Álgilerge endi ne betimdi aıtamyn? Qudań aspanǵa tireý salyp tur eken dep... Endi kelip shybyn baǵady desem...
– Kórshi-kólemniń sharýasy ne? Arasyn emes, qyzyn alaıyn dep otyrǵan joqpyn ba?
– Odan da shoshqa baqqandary jaqsy edi.
– Qatynqaraǵaıda buǵy men aıý kóp desedi.
– Bilip em. Sol qabaǵym qoımaı tartatyn. Osyǵan kóringen eken.
– О́zińiz bilińiz, quda túspeıtin bolsaq, basym aýǵan jaqqa qańǵyp ketemin...
Ákesi de náti jýas bolǵanmen, osyndaı birmoıyn qısyq edi. Aıtyp otyrǵanyn kórdiń be?
Qashanǵy týlasyn, erteńine ala tańmen keńshar dırektoryna jetken. Qarnyn qushaqtap qalǵyp-múlgip otyr eken.
– Jurttyń kúıegi kúzde túsetin edi. Qazir shóp shabý naýqany. Raıkom qysyp barady. Maldyń qysqy azyǵyn kim daıyndaıdy? Shóp suraǵan qoı men sıyrǵa qudalyqta júrdik deımiz be? – dep zar qussyn.
– El emespiz be?
– Quda qaıdan?
– Shyǵystan deıdi. Qatynqaraǵaı degen jer.
Qushaqtap otyrǵan qarnyn bosatyp, qabyrǵada ilýli turǵan Qazaqstan kartasynyń janyna kelgen. Suq saýsaǵyn shyǵysqa qaraı júgirtip-júgirtip bardy da ysqyryp jiberdi.
– Kórdiń be, Qanishken men Qatynqaraǵaıdyń arasy bir qulash jer. Quryǵanda bes myń shaqyrym. Kelin qazaq pa ózi?
– Qazaq ta.
– Rýy kim, rýy?
– Álgi bala Qarataı degen syndy.
– Qoı, qazaqta ondaı rý joq. Qytaı shyǵar.
– Meıli, kim bolsa da, shaıymdy qaınatyp berer.
– Aty kim eken?
– Súıin-bıke sııaqty.
– Kótek, ne deıd? Kelin bireý me, joq álde?...
– Áı, ne tantyp tursyń? – degen Sapýra da shydamyn sarqyp. – Jeti múshesine jeti qatyn alsa da qoı demespin. Aýzymdy kóp qyzdyrma. Men senen shóp shaýyp jatqan búkil brıgadany surap turǵan joqpyn. Quda túsip qaıtsyn, Ámir qaınymdy jumystan bosat.
– Onyń traktoryn kim aıdaıdy?
– Kóp emes pe?
– Kim kóp? Traktorıst pe? Jalǵyz ozat sol. Jibere almaımyn. О́zge aǵaıyndaryńa ruqsat. Barsyn, quda bolyp shalqyp qaıtsyn, pajalysta.
Aǵaıyn az emes-aý. Biraq iske tatyrlyǵy joq. Sháripti jumsar edi, shaıandaı shaqpa tili bar. О́zi aqsaq. Qatarǵa júrmeıdi. Qazyq aıaǵyn attatyp basyp bolsa she. It ólgen jerge ondaı mesheldi qalaı jiberersiń?
Sattar bolsa adamdy úndemeı óltiretin neme. Sheshesi tolǵaǵanda saqaý qatynnyń sarqytyn ishken de. Baıaǵyda ony qaıyn jurty quda túsýge jumsap, taıaq jep qaıtqan. Bolashaq qudanyń shaıyn iship, asyn jep qyzmet surasa, aıaq kıimin kıip jatyp «Sizdiń qyz bizdiń balaǵa kerek bolyp tur», deıtin kórinedi. Al kerek bolsa! Taıaq jemeı kór!
Qadir she? Onyń da ońyp turǵany az. Tegin araq kórse qolynda óledi. Ana jyly aýyldastary quda shaqyrysqa ertip baryp, qaqaǵan qys, kúrtik qarda mashına joq, sereıtip shanaǵa sap súırep qaıtqan. Ondaı adamǵa túý-ý Qatynqaraǵaıǵa qaıtyp bar dersiń. Súırep jetkizip kór!
– Onda ózim ketemin. Maılyq-sýlyqqa bireý tabylar. Elimde erkek joq dep baram. О́ńsheń qatyn!
– Apyr-aı, endi bu qazaq sóıtip qınaıdy. О́zińe ruqsat. Ornyńa aspaz alarmyz, – dep keńshar dırektory qarnyn qushaqtap qala bergen.
Sapýra býynyp-túıinip jolǵa jınalǵan. Baqsa, osy ǵumyrynda Gýrevten asyp saparlap kórmepti. Onda da kórshiniń qyzy baıǵa qashyp, toı-tomalaǵyna baryp qaıtqan. Aýyldas áıelder tipti Mekkege attanǵannan kem kórgen joq. Kózderine alma-kezek jas ala ma-aý, qaıta-qaıta qol qysysyp, baýyrlaryna basa ma-aý... Sodan Saǵyn ekeýi qorjyn arqalap Qanishkennen poıyzǵa otyrsyn. Apynyp-kúpinip oblys ortalyǵyna jetsin. Sol kúngi poıyz shúý qaraquıryq jónep ketipti. Qona-jatar jaǵdaı joq. Kelesi kúngi tepeń qaqqyr poıyzǵa oryn joq. Kassır kelinshekke baryp jaǵdaı aıtqan, murnynan aq qurt yrshydy. Sol mańdaǵy yldym-jyldymy kóp bir jigitpen sybyrlasqan, aspanǵa shapshydy. Aqyry ushynyp turǵan baǵaǵa bılet te kestirdi-aý. Saý bolǵyr, bıletti kassanyń jalmaýyzdyń jalǵyz kózindeı terezeden emes, týra qaltasynan kesti. Oǵan da shúkir. Sodan, baǵana sanap, beket túgendep Almatyǵa jetkenshe... Bir apta óte shyǵypty. Sol aıańmen jannan bezip Jarma jaǵalady. О́skemen órledi. Bular keshtetip entik basqanda Buqtyrma teńizi aq kóbigin aspanǵa atyp týlap jatypty. Arǵy betke ótkizetin parom ýaqyty ozyp ketipti.
– Qyzylińirde ne izdep júrsińder? – deıdi kúzetshi kerjaq shal tilin shaınap.
Mán-jaıǵa qanyqqan soń kókshýlan saqalyn tyr-tyr qasydy. Bas shaıqady. Bir tanaýmen osqyryndy.
– Mahabbat degen ne ol? – dep Saǵynǵa biraz ejireıdi. – Myna Buqtyrmanyń jeli sııaqty. Birde ońnan, birde soldan soǵady. Keıde tipti soqpaı qoıady. Al ne isteısiń, jeldi ustap kór? Sezim de sol sııaqty. Soǵan bola...
Jaǵaǵa eminip turǵan kúzetshiniń kúrkesine qonyp shyqqan. As-sýsyz dirdektep tońyp otyryp sonda ulyna nazyrqanyp bir qaraǵan. Til qatpady...
Erteńine kóz baılana buzaýtumsyq avtobýspen aýdan ortalyǵyna tuıaq iliktirgen. Quda-qudaǵıyń qııandaǵy keńsharda desti. Keńshar permi ortalyǵyna siltedi. Permisi túskir:
– Olar gúl qýalap, ara jaıyp ketken. Kóship-qonyp júredi, – dep alaqan jaıady.
– Almatynyń órip júrgen qyzynan izdep tapqanyn kórmeısiń be? Osy sen alysqa sińir sozdyryp baratyn apam jalǵyzilikti ǵoı dep oıladyń ba, joq pa? Tirep turǵan aǵaıynyń bolsa bir sári. Myna aınalany albastydaı basyp turǵan taý ishinen al jón tap?! Moınymyz yrǵaıdaı, bıtimiz torǵaıdaı bolyp bittik, – dep Saǵynǵa dúrse qoıa bergen. Onyń da sharasy taýsylǵan, tuqshıyp kózimen tas túgendep ketti.
Sol permiden atarbaly bireýdi ázer dep jaldaǵan. Kepkisi qos qulaǵyna ilinip tur. Bet-aýzyn kórip jarymady. Arbasyn shoqalaq soqtyryp ala jónelgen. Kóńilge bir demeýi:
– Aıt, shúý, tabamyz, – dep qoıady. – Qudaǵı ekensiz qorjyn basy toq pa? Bizdiń qyzdarǵa bári qumar. Sý teginge ketip jatyr. Ońtústik bolsa kórer em. Sút aqysy dep shytyrlatyp sanap alady. Qaltańdy qazyp bitesiń. Aıt, shúý, tabamyz!
Oı mújip otyryp qolyna botanyń kózindeı aınany alǵan. Júzine júgirtip qarady da selk ete tústi. Túnde Buqtyrmanyń ashy sýyna jýyp edi, shashy kıizdeı uıysyp qalypty. Jaǵy sýalyp, kózinen nur taıǵan. Eki ájim mańdaıǵa tereńdep sińipti. Kók kóılektiń jaǵasy kirden kúreń tartqan. Súıirbas tóplıdiń tumsyǵy aqjemdelip qalypty.
Myna túrlerimen jetip barsa, alystan arqalanyp qudaǵıymyz keldi demes. Qaıyrshy qatyn qaıdan júr der. Ádire qalǵyr, arba da selkil qaǵyp, asqazanyn sapyryp bitti.
Tús aýa atarba ıesiniń de lámi ózgere bastaǵan. Kepkisi qos qulaǵyna ilinip turyp: – Olardyń qaıda qańǵyp júrgenin kim bilsin, – dep mińgir etedi. – Ustata ma bular.
– Sonda álgi shybyndy jaıa ma?
– Iá, shyryn sorǵyzady.
– Kásip bolǵanyńa!
– Nesi bar? Jalpy araǵa saqtyqpen barmasa qaýipti. Talap tastaıdy.
– Shaǵa ma?
– О́limshi qylady.
Aýzy netken jaman edi. Aıtyp otyrǵanyn qarashy.
– Taýdan etekke aıý túsipti. Kórshiniń baspaǵyn jaryp ketipti. Erteńine terisi men súıek-saıaǵyn tapty. Tipti kisige de shabady.
– Onysy nesi?
– Ash ta. Jep qoıady. Ony aıtasyń, baıaǵyda aýyldyń bir áıelin kóterip alyp ketip, kúıeýine bermeı qoıǵan...
Bul janynda otyrǵan ulyna taǵy da oqty kózin qadaǵan. Ajaly ara men aıýdan bolmasa netti. Osy eki jaıdan aman qutylǵanmen ıen taý ishinen quda-qudaǵıyn taba almaı qaıtsa she? El-jurtqa tap-taza masqara emes pe? Tappaı qaıtty demes, keraýyz týǵan-týys jetim bala, jesir qatyndy mensinbeı qýyp jiberipti der. Qaısysyna qaqpaq bolarsyń?..
– Qudaǵı, siz renjimeńiz, qudańyzdyń qaı ormannyń qýysynda, qaı taýdyń ýysynda jatqanyn qaıdan bileıin. Asyǵyspyn, sharýam bar. Taýdan qaraǵaı qıǵanmyn. Sony túsirýim kerek. Bizdiń jaqta kúz erte túsedi. Sizderdi osy jerde qaldyraıyn. Sátin salsa, jaıaýlap júrip tabarsyzdar, – dep atarba ıesi delbesin tartady.
– Qudeke, óziń Qarataı ekensiń. Balam ekeýmizdi ash aıý jep ketsin dep tursyń ba, oıbaı?!
– Oı, Qarataı degen etek-jeńi jaıylǵan kóp ata. Qalmaq kempirden taraǵanbyz. Esebine jetpessiń.
– Sonda bizdi kóziń qıyp... Qoı, aınalaıyn, má, aqyńdy artyǵymen tóleıin. О́ziń bir ımanjúzdi azamat ekensiń, – dep Sapýra kúmájeginen taǵy da qyzyl ondyq sýyrǵan.
– Bu qazaq mingen jerinen ońaılyqpen túse qoıa ma, – dep kergigenimen eptep jumsardy. – Jaraıdy endi, keshke deıin iz kesip kóreıik.
– Sóıtshi, anaý kepkińdi kóterip qoıshy. Bet-aýzyńdy kórip otyraıyq.
Tyrq-tyrq jótele me, kúle me arbasyn saldyrlatyp ala jónelgen.
– Aýyldan shyqqandaryńa qansha kún boldy? – deıdi aqshasy túskir aýzyna sóz salyp.
– Búgin on úshinshi táýlik.
– Jarty aı deseńizshi. Qudaǵı, jaraısyz!
Qoshemeti me, keketkeni me belgisiz. Tyrq-tyrq jótele me, kúle me?
– Aıt, shúý, tabamyz!
Aldan taýdyń keshki salqyn samaly esti. Kún de eńkeıip, isine bastapty. Aqar-shaqar taýlardyń basyn bult shalǵan. Kóp júrip jarymady. Irgeles turǵan shoq toǵaıdyń etegine iline bergende... Eliktiń laǵyndaı oınaqtaı basyp... Tóbesindegi qyzyl oramaly órtteı bolyp... Súıin-bıkeniń shyǵa kelgeni!
– Mine, kelinińiz osy! – dep Saǵyn aıqaılap jibergen. Kesheden beri til qatqany osy. Oqys daýystan at qulaǵyn qaıshylap, pysqyryp saldy. – Biz keshikken soń shydaı almaı jol tosyp júrgen de...
Arbadan túse júgirgisi kelip qompyldaǵan. Sapýra eteginen tars qylyp ustap alyp jibermedi.
– Tyrp etpe! – degen tús salyp. – Otyr. Áıtpese ómir boıy júgirýmen ótesiń. O, nesi-aı!
Jaqyndap kelgende baıqady, bolashaq kelini aq shaǵaladaı ádemi eken. Qos betiniń ushy jańa úzilgen almadaı qyp-qyzyl. Suq saýsaq batyp keterdeı sút shuńqyry oıylyp jymııady kep. Kóńili tolyp, kóz toqtatyp Sapýra da aıalaı qaraǵan. Sonda da bolsa ór minez óz degenin istemeı qoıa ma?
– Qaraǵym, tap osyndaı bir sybolysh óz aýylyńnan taptyrmady ma saǵan? – dep saldy.
Kórgen azap pen tozaq osy bir aýyz sózge syıyp júre bergen...
Kóp keshikpeı jón-joralǵysy jasalyp, Qanishkende toı ótken. Qyzdy alyp so-noý Qatynqaraǵaıdan jezdesi bas quda bolyp keldi. Esimi – Álibek. Boıy bákene bolǵanmen, bıge jorǵa eken. Búlkilge basyp aýyldyń osy qalaı degen qyz-kelinshegin tabannan tozdyrǵan. Tiliniń maıdalyǵy...
Bal jalap ósken adamnyń tili ne ǵyp tátti bolmasyn?!
Rahymjan Otarbaev