Pan Gı Mýn: IаDROLYQ QARÝǴA IE BARLYQ MEMLEKETTERDI QAZAQSTANNYŃ JOLYMEN JÚRÝGE ShAQYRAMYN

Keshe Qazaqstanǵa saparmen kelgen Birikken Ulttar Uıymynyń Bas hatshysy Pan Gı Mýn Semeı óńirindegi burynǵy synaq aımaǵynda boldy BUU Bas hatshysynyń Qazaq­stanǵa saparyn Semeı óńirindegi burynǵy synaq polıgonynan bastaýynyń basty sebebi álem halyqtarynyń atom qarýy men ıadrolyq memleketter qatarynyń óse túskenine qatty alańdaý­shy­lyǵyn kórsetý bolsa, ekinshi ja­ǵy­nan ıadrolyq qarýdy aýyz­dyq­taý jáne ony taratpaý isin júr­gizýge Qazaqstan qosqan jáne qosyp otyrǵan úlesti moıyndaý turǵanyn aıqyn túsinýge bolar edi. AQSh Prezıdenti Barak Obamanyń bastamasy boıynsha aldaǵy aptada Qurama Shtattarda ótetin úlken sammıt qarsańynda BUU Bas hatshysy asa mańyzdy málimdemesin de osynda jasaýy jaıdan jaı emes ekeni túsinikti. Elimiz óz táýelsizdigin jarııa­la­ǵan betten  beıbitsúıgish qa­dam­darymen álem jurtshyly­ǵy­nyń nazaryn ózine aýdara bildi. Aıtalyq, elimizdiń Prezıdenti Nursultan Nazarbaevtyń alǵash­qy jarlyqtarynyń birimen ke­shegi atom ajdahasynyń – Semeı synaq polıgonynyń aýzyna qum quıylyp jabylýy álemge jańa turpatty memlekettiń paıda bol­ǵan­dyǵyn pash etti. Solaısha Qa­zaqstan jas táýelsiz el bolsa da osy bastamasymen birden dúnıe júzi qaýymdastyǵyna tanylyp qana qoımaı, úlgi de bolyp úl­gerdi. Al budan keıingi jerde keshegi polıgon astanasy Kýrchatov qala­synyń áleýeti beıbit maqsatqa oraılastyrylyp, bútindeı bas­qa­sha sıpatqa ıe boldy. Iаǵnı, El­ba­sy Jarlyǵymen munda al­ǵash­qyda Ulttyq ıadrolyq ortalyq  qurylsa, búginde onda sonymen birge ıadrolyq tehnologııalar par­ki jumys istep tur. Munyń al­ǵash­qysy búgingi kúnniń ǵylym je­tistikterin teorııalyq, al ekin­shisi praktıkalyq turǵyda júzege asyrýda. Endi, mine, aldaǵy taıaý bolashaqta Kýrchatovta atom elektr stansasyn salý kún tárti­bine qoıylyp otyr. Eń bastysy sol, egemen el men Elbasy tarapynan jer ja­han­daǵy barsha atom polıgon­da­ryn aýyzdyqtap, álemde beı­bit­shi­likti túbegeıli ornyqtyrý tý­raly naqty usynystar júıeli túrde aıtylýda. Semeı ıadrolyq synaq alańy jabylýynyń 15 jyl­dyǵyna oraı Elbasynyń atyna BUU-nyń burynǵy Bas hatshysy Kofı Annan men Iаdro­lyq synaqqa qarsy jappaı tyıym salý sharty uıymy daı­yn­dyq komıssııasynyń atqarýshy hatshysy Tıbor Tottan arnaıy joldaýlardyń kelip túsýi álgin­deı qadamdardyń tarıhı mańyz­dy­lyǵyn aıǵaqtap jatty. Sol tusta Qazaqstan tarabynyń Orta­lyq Azııada ıadrolyq qarýdan azat aımaq qurý ıdeıasyna oraı Se­meıde óńirdegi bes eldiń syrtqy ister mınıstrleri ózara kelisim-shartqa qol qoıǵany da bar. О́tken jyldyń maýsym aıyn­da Semeıdegi Ertis ózeni aıry­ǵyn­daǵy aralda ıadrolyq synaq­tar qur­bandyqtaryna arnalǵan sáý­let­ti eskertkish basynda san myńdaǵan semeılikter, sandaǵan elderdiń dıplomatııalyq mıssııa ókilderi qatysqan syndarly mı­tıng ótki­zi­lip, onda Elbasy tara­pynan Semeı polıgonynyń ja­bylǵan kúni – 29 tamyzdy Jap­paı qyryp-joıý qarýynan bas tartýdyń  búkildúnıejúzilik kúni dep jarııalaý týraly bastama kóterilgeni, ile álemdik mańyzy zor bul bastamanyń Birikken Ulttar Uıymy tarapynan qoldaý tapqany belgili. Mine, BUU Bas hatshysy Pan Gı Mýnnyń elimizge saparynyń Semeı óńirinen – Kýrchatov qala­synan bastalýynyń mánisi osyn­daı-osyndaı sebepterde jatsa kerek. Sonymen, mártebeli meı­man Ortalyq Azııa elderine sapa­ry barysynda at basyn qazaq je­rine tiredi. Dýshanbeden ushyp kelgen Bas hatshyny Semeı áýe­jaıynda elimizdiń Memlekettik hatshysy – Syrtqy ister mı­nıs­tri Qanat Saýdabaev pen Shyǵys Qazaqstan oblysynyń ákimi Berdibek Saparbaev qarsy alyp, sol bette tikushaqpen burynǵy Semeı atom polıgonynyń astanasy – Kýrchatov qalasyna bastap alyp keldi. Osy  sapardan birer kún buryn kelgen birqatar elderdiń jýrnalıs­teri dúısenbi, al BUU-nyń birer jaýapty qyzmetkerleri keshegi kúni Semeıde aıaldap, osyn­daǵy onko­lo­gııalyq dıspan­ser­de, radıasııalyq medısına jáne ekologııalyq ǵy­lymı-zert­teý ınstıtýtynda boldy, BUU Bir­lesken baǵdarlamalarynyń ókil­derimen kezdesti. Al osy oqı­ǵaǵa oraı Semeıge taǵy qaı­rylyp kelgen Eýroparlamenttiń depýtaty Strýan Stıvenson dúısenbi kúni osyndaǵy Shákárim atyndaǵy ýnıversıtette Elbasymyzdyń bı­ylǵy Joldaýyna ún qosa otyryp, álemdegi beıbitshilikti nyǵaıtý máseleleri jóninde jáne sol keleli máselege Qazaqstan tarapynyń qalaısha ún qosyp kele jatqan­dyǵy týraly syndarly leksııa oqydy. Semeı synaq aımaǵyna túrli mazmundaǵy gýmanıtarlyq kómekterdiń úzdiksiz kelýine birden-bir sebepker bolyp kele jatqan bul qonaǵymyz Semeı qalasynyń qurmetti azamaty, sondaı-aq atalǵan joǵary oqý ornynyń qurmetti professory bolyp tabylady. Sonymen, BUU-nyń Bas hatshysy Kýrchatov qalasyna tús aýa jetse, al bul jaqqa erteletip je­tip alǵan alys-jaqynnan kel­gen jýrnalıster qaýymy oǵan deıin Ulttyq ıadrolyq ortalyq pen Tehnologııalar parkinde bo­lyp, atalǵan mekemelerdiń bas­shy­lary Qaırat Kádirjanov pen Abzal Qusaıynovtyń baıyppen qozǵaǵan áńgimeleriniń nátıje­sin­de mundaǵy jalpy jaǵdaı týraly tereń maǵlumat alyp úlgerdi. Mártebeli meıman Kýrchatov qalasymen, jalpy keshegi synaq polıgonynyń ótkeni men búgingi tynysy týraly tanystyǵy osyn­daǵy Ulttyq ıadrolyq ortalyq quramyndaǵy polıgon tarıhy murajaıynan bastaldy. Semeı qasiretin aıǵaqty derektermen sıpattaıtyn bul murajaımen Bas hatshy asyqpaı tanysty. Budan keıin ol termoıadrolyq “Tokamak” reaktorynda boldy. Munyń alǵashqysy, joǵaryda aıtqandaı, osy óńirdegi eldiń basynan ótken keshegi qıly tarıhty qozǵasa, ekinshisi egemen eldiń jarqyn bolashaǵyn aıǵaqtaıdy. Budan keıin qonaqtar mingen tikushaqtar keshegi atom synaqtary júrgizilgen tájirıbe alańyna bet aldy. Saparynyń sońynda Pan Gı Mýn osy jerde turyp, resmı má­limdeme jasady. Ol óziniń só­zinde Semeı polıgony tarıhynyń murajaıynan erekshe áser alyp shyqqandyǵyn aıta kelip, 1991 jyly Semeı synaq polıgonynyń Nursultan Nazarbaevtyń batyl sheshimimen jabylýy kóregendik is bolǵandyǵyn atap kórsetti. Pan Gı Mýn óz málimdemesinde qýaty jaǵynan álemdegi tórtinshi polı­gonnan óz erkimen bas tartyp, búginde ıadrolyq qarýdy taratpaý isiniń belsendi jaqtaýshysyna aınalǵan Qazaqstannyń, onyń basshysy Nursultan Nazarbaev­tyń batyl qadamdaryn joǵary baǵalap, ıadrolyq qarýǵa ıe bar­lyq memleketterdi Qazaqstannyń jolymen júrýge shaqyrdy. Osy kúni keshkisin Bas hatshy mingen ushaq Astanany betke alyp ushyp ketti. Al endi birneshe kúnnen soń Vashıngtonda ıadrolyq qaýipsizdik  haqynda jahandyq sammıt ótkizilip, onda álemniń damý tarıhynda oń betburys jasalady dep kútilýde. Dáýlet SEISENULY. SEMEI – KÝRChATOV – SEMEI.