Sybyzǵy (úshtaǵan)

Chehovtyń «Sybyzǵysynda» bir keıipker bar ǵoı. Baqtashy, sol baqtashy keshetin kúı bar edi – qulazý kúıi. Ol mańaıyndaǵynyń bárin, aspan men jerdi, kól men shóldi, tas pen gúldi, qus pen qumyrs­qany – bárin-bárin aıaýshy edi. Burynǵy – jastyq shaǵyndaǵy sátin, beınesin, kórinisin, ıdeıasyn taba almaı alasurýshy edi. Aýylǵa barǵanda, sol sezimdi keshtim.

Qalaǵa oralǵanda, osy jaıly dos-jaranǵa aıttym. Qasiret, dedi biri. О́mir ǵoı, dedi endi biri. Al biri únsiz qaldy. Kórshi otyrǵan bir aǵamyz sózge aralasa ketti. Bári bitti, dedi. Buryn ómir qandaı edi, shirkin! Aspan kókpeńbek edi, dala jap-jasyl edi, sýdyń dámin aıtshy, bal tatıtyn. Qazir ne, báriniń qospasy bar, bári azǵan, tozǵan. Al burynǵynyń adamdary qandaı edi?! Olar da ketip qaldy. Qazir adamdar da ózgergen. Satqyndar! Zulymdar! О́mir ǵoı,  dedik, biz – kúrsinbeńiz, aǵa. Sol kisi de Chehovtyń baqtashysyna uqsap ketti.

Ár adam – óz zamanymen. О́z esteliginde ómir súredi. Meniń qulazýym – balalyq úıiniń buzy­lyp ketkendigi jaıly. Men óz ómirimniń jańa úıin turǵyzyp jatyrmyn. Balalarymnyń úıin. Al kórshi ústeldegi kisiniń – ómir atty úıi buzylyp ketken. Úıdiń de esimi bolady. Ol sonyń ornyn sıpap otyr.

Chehovtyń sybyzǵysy syńsyp estiledi, alystan-alystan.

Deledda

Jyraqta turǵan jalǵyz úı, jalǵyz úıdi jaldaǵan jabyqqan, baqytsyz áıel, jasyl ormannan estilgen sybyzǵynyń sulý áýezi, jol boıynda turǵan jarly – zaǵıp, kereń tilenshi, atqa jeńil alba-julba, jalańaıaq bala jáne kóp ótkinshi, júrginshi.

Bir qaraǵanda bir-birimen esh­teńe baılanystyrmas osy sanaýly keıipkerlerdi sybyzǵy baılap tur­ǵandaı. Ormannyń túkpirinen birde qyzdyń syń­sýyndaı, birde kekti jigittiń yzaly daýysyndaı, beıbaqtyń óksigindeı, ǵashyqtyń sybyryndaı bolyp, san qubylyp estiler sybyzǵynyń sulý áýezi, sıqyrly sazy bárin elitip, bárin baý­raıdy. Árkim sybyzǵydan ózi­­niń janynyń jabyqqan kúıin tyń­daǵandaı bolady, sybyzǵy tek sonyń, jalǵyz óziniń syryn aıtyp jatqandaı, jalǵyz sony ǵana jubatyp turǵandaı edi. Jalǵyz adamǵa arnalǵan konsert sekildi, beımálim dırıjer sol adamnyń ómir kitabyn nota dápteri sekildi al­dyna jaıyp, sonyń yrǵaǵy, sonyń retimen zarlap turǵandaı edi.

Kóshe boılap kele jatqanda ár buryshtan kezdeser kóp qaıyr­shyǵa qaıyryla bermes jurt, sol sybyzǵynyń syryn, sony tartyp turǵan jannyń kim ekenin tilenshi bilerdeı, sodan suraıdy. Alaqanyna aqsha salady. О́zi za­ǵıp, ózi kereń qaıyrshy ne sy­byz­ǵynyń sazyn, ne odan kelip ol jaıly surap jatqandardyń jaıyn da estimeıdi, bilmeıdi. Jalańaıaq bala bolsa, júgirip kelip qaıyrshynyń qaltasynan dembil-dembil tıyn alyp ketedi.

Al sybyzǵy áýeni álsin-álsin jetip, emis-emis estilip, keıde qaı­­ta kúsheıip, áıteýir úzdiksiz oı­nap tur. Ony orman ishinde saıtan oınap otyr, jalańaıaq bala­nyń baýyry.

Grasııa Deleddanyń (Nobel syılyǵynyń laýreaty) «Sybyz­ǵysynyń» ne aıtqysy keletinin túsiný qıyn. Sybyz­ǵydan shyqqan sıqyrly áýezdi de túsiný múmkin emes­tigi sekildi. Ony tek tyńdaý ke­­rek. Al áńgimeni tek seziný kerek.

Nege ekenin, dúnıedeginiń bári­niń máni men syryn bilip alǵymyz keledi ǵoı. Túsiniksiz nárse – úreı­li, qorqynyshty. Biz bilýimiz kerek. Biz nege bilmeýimiz kerek?!. Bala kúnimizden jumbaqty sheshe al­maǵandy jek kóretin bir ǵadet bar. Qınalamyz. Bir adamdardyń minezin, oıyn, áreketin túsine almasaq ta, yzalanamyz. Sol tú­sin­beýdi jek kórgendik sol adam­dy da jek kóre bastaýǵa alyp keledi. Keıde... jaı ǵana seziný kerek shyǵar. Kúnniń sáýlesin, sýdyń syldyryn, adamdardyń sebepsiz áreketteri bolatynyn. Kez kelgen sóz ben istiń artynda jymysqy, jasyryn, zulym, paıdakúnem, qııanatshyl oı tura bermeıtinin. Jaı ǵana seziný – qandaı ǵajap sezim.

Álimqulov

Álimqulovtyń tili qandaı-dy, aıazdy kúni arqańnan shyqqan terdeı, degdimeıdi. Jaı sóılemderi jaý qolyndaǵy semserdeı, qalaı silterin boljap bolmaısyń. To­syltyp, toqyratyp, endi bir­de tura umtylady. Bul tusta, sem­serdi kisápir ustaıdy, meniki – sapy der me edi onyń Málkesi?!.

«Túzdikterdiń utylyp sóı­leıtin» ádetine basyp, ár qıyrdan bir shalyp, ár jortaqqa bir salyp, kári arqasy qozyp, dushpan baq­qandaı álgi úsh meımannyń ańy­syn ańdyp uzaq jatar ma edi onyń Málkesi?..

Japan túzdegi jalǵyz úıdiń tútini de urlanyp shyǵady. Ja­panǵa kim qonar, jalǵyzdyq kim kesher, onyń syry – qara kúıe­lesh qabyrǵada ilýli turǵan sapy men sybyzǵyda. Sherli qa­mys­tyń tozyndysyn «uzaq ómirden qalǵan bir belgi» der me edi, osy sybyzǵyny kesip alǵan kóldiń tabanyna kelip, taǵdyr keship jatqanyna tolqymasa, tomsarmas edi Tákenniń Málkesi.

Bizdiń aýyldyń kisilerdiń aýy­zynda soǵystan oralǵan sol­dattyń kerzisin urlaǵan aǵash­aıaqty jigittiń áni bar bolatyn:

«Etigińdi men aldym, Qorjy­nyma ám saldym, Otanymdy qor­ǵaǵan, Soldatymnan aınal­dym»...

Sol sekildi Málke de: «jan­ǵa kiriptarlyǵym joq, sada­ǵań keteıin Keńestiń zamany­na arqa súıep, óz qyzyǵymmen ózim bop júr­min» deıdi. Jortýylshy­lar­dyń jón surasqanymen, esim suras­paıtynyna baqqanda, bul ekeýi birin-biri qaıdan bilsin dep te oılarsyz...

Álimqulovtyń sybyzǵysy – baqtashynyń sybyzǵysy emes, jalpy qoı baqqan qara qazaqtyń qýraı qushaqtaǵany neken-saıaq. Bul sybyzǵy – sybaılastardyń syr tartysqan, belgi berisken quraly bolyp tur. Málke – kóp baýkespeniń biri emes, so­ny óner deńgeıine kótergen, «sahara – uzyn da, sybyzǵy – qysqa» degendeı, saldyǵy – sa­laq­ulash, batyrlyǵy – basyna sor, qaraqshylyǵynan qara tún tartynar, ónerpazdyǵy – ól­keniń shattyǵy bolǵan erekshe obraz. Munsha ónerdi jıǵanda nege ıman jyıa almady eken degen de oı týady. «Jeti ımansyz» atanǵandardyń jaıyn aıtqanda baryp, onyń bul minezi – ózi arqa súıeıtin qoǵamǵa degen ishki qarsylyqtan ekenin ańǵarasyz. Túzdegi únsizder sybyzǵy arqyly uǵysady eken. Olardyń syry sol sybyzǵyǵa ǵana málim. Onyń tilin túsiner taǵy da ózderi.

P.S: Osy úsh sybyzǵydan da Rýmı sybyzǵysynyń zarly úni estiledi...