Kúnshyǵys eliniń astanasy Tokıonyń aeroportynda jubaıymyz ekeýimiz tirkeý ornyna asyǵa basyp kele jatyr edik, alystan, kópshiliktiń arasynan bıik bolyp turǵan zor deneli jigit kózime ottaı basyldy. Túr-turpaty qazaqqa uqsaıdy. Ishteı: «Iаpyraý, qazaq emes pe eken?», dep oılaǵanym sol edi, álgi alyp jigit maǵan burylyp, «Assalaýmaǵaleıkým, aǵa!» dep qolyn usyndy.
– Men de sizderdi alystan baıqap, qazaq pa, qazaq emes pe eken dep oılap tur edim. Apaı qazaq tilinde sóılep kele jatyr eken. Sodan qazaq ekenderińizdi bilip qýanyp kettim, – dedi.
Qabaǵy ashyq. Dıdary nurly. Týǵan áke-sheshesin kórgendeı qýanǵan zor deneli jigittiń bul áreketi júregimdi jylytyp jiberdi.
– Qazaqstannyń qaı jerinensiń? – dep surap jatyrmyn.
– Baqanastanmyn.
– Biz de Baqanastanbyz.
Sona-aa-ý jerdiń túkpirinde buryndary bir-birimizdi múlde tanyp, bilmegen baqanastyqtar Kúnshyǵys eliniń astanasy Tokıo áýejaıynda kezdesip, máre-sáre boldyq ta qaldyq.
Esimi – Ersin. Túbi – Qaroılyq.Túımebaı qarııanyń nemeresi. Ákesiniń aty – Baltaǵul. Japon elimen úsh jylǵa kelisimshart jasasyp, ulttyq sýmo kúresin úırený úshin kelipti. Jaqynda ǵana japon eli boıynsha stýdentter arasynda sýmodan chempıon atanypty. Alǵan medaldaryn maqtanyshpen kórsetip jatyr.
Ol medaldaryn taǵyndy. Sýretke tústik. Orta boıly bolsam da basym ıyǵyna jetpedi.
– Salmaǵyń qansha? – dep suradym.
– 160 kılo.
– Jasyń she?
– 22 jasqa bıyl toldym. Boıym – 190 santımetr.
Syrtynan qarap, alyp tulǵasyna, balpań-balpań basqan júrisine qarap súısindim.
Jasymyzdan batyrlar jyryn oqyp, jattap ósken urpaq bolǵannan keıin be, ishteı: «Qazaqtyń balalarynyń barlyǵy osyndaı alyp bolsa ǵoı, shirkin!», dep oıladym. Aıaǵynyń ózi jarty metrge jýyq. Baltyry jýan. Qaqpaq jaýyryndy, alyp jas jigitke Tokıo aeroportynda ári-beri ótip jatqandardyń barlyǵy derlik nazar aýdarady.
Esime tarap ketken, burynǵy Kúrti aýdanynyń ortalyǵy bolǵan Aqshı aýylynda turatyn Ábdirahman qarııa tústi. Ol ózin shubyrtpaly Aǵybaı batyrdyń shóberesimin dep aıtatyn. Tulǵaly, eki ıyǵyna eki kisi mingendeı kelbetti jan edi. Amandasqanda alaqanynyń úlkendigi tańǵaldyratyn. Shynynda da Aǵybaı batyrdyń shóberesi deýge laıyqty jan edi. Biraq kindiginen taraǵan alty balasynyń túr-tulǵasy, poshymy ózine tartpady. Shesheleri sııaqty boılary alasa.
Áıelin qyrǵyz elinen alypty. Shúıkedeı ǵana momyn, júzinen meıirimi tógilgen jan edi.
Ersinge qaradym da: – Sen kimge tartqansyń? – dep suradym. Ol birden túsine qoıdy.
– Naǵashylarym iri, – dedi.
– Sen endi tuqymyńdy usaqtatyp alma. Múmkindigi bolǵansha boıy uzyn, iri qyzǵa úılenýge tyrys, – dedim. Ne úshin aıtqanymdy ózim de túsinbedim. Qalaı qabyldady eken dep júzine qaraǵan edim, aqyryn, jymıyp tur eken.
Iá, bolashaq urpaq muraty bul kúnde kimdi bolsa da oılandyrýy tıis. Damyǵan elder aldaǵy júz jyldyqtaryn oılastyryp, áldeqashan keshendi josparlaryn jasap qoıǵan. Biz etek-jeńimizdi endi ǵana jınastyryp jatyrmyz...
Bolashaq urpaqqa ata-babalarymyz da nemquraıdy qaramaǵan. HIV-HVI ǵasyrlarda ómir súrgen qaraúzgen shıpager О́teboıdaq Tileýqabyluly óziniń ataqty «Shıpagerlik baıan» atty kitabynda Áz-Jánibek han menen: «Nendeı amal jasasaq bolashaq urpaq salaýatty, asa kóp aýrýǵa shaldyqpaıtyn, qýatty bolyp ósedi», dep surady. Adamdar jeti ataǵa deıin bir-birimen qan almaspaýy kerek. Sonda halqymyz jaqsy bolady», dedim. Áz-Jánibek han sózime qulaq asyp: «Jeti ataǵa tolǵansha qazaqtar bir-birimen qyz alyspasyn» dep jarlyq shyǵardy», dep jazǵan.
Qarańyzshy, jalpy túrki halyqtarynyń arasynda eń birinshi urpaq salaýattyǵyn oılap, Qazaq hany batyl áreket jasaǵan. О́miriniń máni de, mańyzy da urpaǵym dep sanaǵan babalarymyz Áz-Jánibektiń ol uıǵarymyn biraýyzdan qoldap, bolashaq urpaqtaryna da mura etip qaldyryp ketipti. Bul óte kóregendik.
Ǵalymdardyń dáleldeýinshe, adamnyń tegi múlde joǵalmaı, shamamen jeti atada bir ret qaıtalaıtyn tárizdi. Olaı deıtin sebebim, Balatopar aýylynda Qasym Imanaev degen kisi boldy. Onyń balasy óz qatarlastaryna qaraǵanda jyldam ósipti. Úsh aıynda alty aılyq baladaı bolsa kerek. Túnniń bir ýaǵynda basyn kóterip, saq-saq kúledi eken. Alǵashynda anasy qorqyp ketipti. Osy jaǵdaı bes-alty ret qaıtalaǵan soń jergilikti ýchaskelik dárigerdi shaqyryp, soǵan kórsetse kerek. Álgi dáriger ári-beri tekserip kórip, «júregi qatty soǵady eken, sýyq tıip qalǵan ǵoı» dep, ıne salyp jiberipti. Sodan ol bala qatty aýyryp, jergilikti dárigerler emdeı almaǵannan keıin sanıtarlyq ushaqpen Almatyǵa alyp ketip, olar da emin tappaı, kóz jumǵannan keıin ákesin shaqyrtypty. Qasym shúıkedeı ǵana kisi bolatyn. Dárigerler balanyń sheshesinen: «Ákesi anyq osy ma?» – dep surapty.
– Iá, osy. Qudaı kýá, – depti.
– Jeti atańyzda ataqty nemese batyr adam bar ma?
– Iá, bar. Bóltirik sheshen Álmen uly.
Dárigerler sanasa, Bóltirik batyr álgi qaıtys bolǵan náresteniń jetinshi atasy bolyp shyǵypty. Balanyń júregi erekshe jaratylǵan eken. Tómen jaǵy eki aıyr bolyp bitipti.
– Jergilikti ýchaskelik dáriger beker ıne salǵan. Balanyń júregi myqty bolǵannan keıin ol óz zamandastaryna qaraǵanda erte jetilip kele jatqan eken, – dep dárigerler ókinish bildiripti. Osy oqıǵany jazyp otyrǵan sebebim, bolashaq urpaǵymyzǵa asqan jaýapkershilikpen qaraıtyn bolsaq, darhan dalamyz áli talaı ulylar men batyrlardy, abyzdardy bereri anyq. Urpaq jalǵastyǵy áli de jalǵasady.
Árıne qazir jaýgershilik zaman emes. Týǵan eli men jerin qorǵaýǵa bálendeı bula kúsh te qajet bolmaı qaldy. Aqyldy, qazirgi ǵylym men tehnıkany jetik meńgergen bilimdi urpaq bolsa jetkilikti. Soǵan qaramastan álemdegi damyǵan elder balalarynyń salaýatty, bilimdi ǵana emes, boılary uzyn, kelbetti bolýlaryn da oılastyrýda.
Uzaq jyldarǵy jaýgershilikten be, bul kúnde qazaqtar ózimizdi iri halyqpyz dep aıta almaımyz. Sondyqtan bolar Ersin tárizdi iri balalardy kórgende «Shirkin-aı, qazaqtardyń barlyǵy osyndaı iri bolsa ǵoı» dep súısinip turamyn.
Marat QAShQYNBAEV
Almaty oblysy,
Balqash aýdany