Mádenıet jáne sport mınıstrliginiń uıymdastyrýymen Eurasian Resources Group (ERG) demeýshiligi aıasynda «Áziret Sultan» memlekettik tarıhı-mádenı qoryq-mýzeıine qarasty «Kúltóbe qalajurtynyń tarıhı nysandaryn qalpyna keltirý» jobasy barysynda Qazaq ǵylymı-zertteý mádenıet ınstıtýtynyń ǵalymdary tyń jańalyq ashty.
Bıylǵy arheologııalyq qazba jumystary kezinde Túrkistan qalasynyń ejelgi bóligi Kúltóbe qalajurtynan Hanaka dep atalatyn ejelgi sopylyqtyń orny tabyldy.
Mamandardyń pikirinshe, bul nysan XV-XIX ǵasyrlar aralyǵynda jumys istegen erekshe mádenı sáýlet eskertkishi kórinedi. О́ıtkeni munda úı-jaılar men ǵuryptyq bólmeler orny jáne dárýishtik tarıqat ıeleriniń tabyttary tabyldy.
Mundaı eskertkishter buǵan deıin belgili bolǵan Otyrar jáne Qaıalyq qalajurttaryndaǵy eki Hanakany sanamaǵanda, otandyq ǵylymda is júzinde belgisiz jáne az zerttelgen jumystar sanatyna jatady. Atalǵan eki oryn da kólemi men aýqymy boıynsha kúltóbelik úlgiden edáýir kishi.
Al Kúltóbe qalajurtyndaǵy Hanaka: jylytý peshteri men kishkentaı tandyrlary bar 10 bólmeden turatyn keshen. Ǵımarattyń ońtústik-shyǵys bóliginde 7 jerasty tabyty bar tikburyshty pishindi kesene ornalasqan. Kesene tikburyshty (8 h 11 m) pishindi. Barlyq jerlengenderdiń bastary soltústikke – Qoja Ahmet Iаsaýı kesenesine baǵyttalǵany hanakanyń Iаsaýı tarıqatyna jatatyndyǵy týraly boljamdy dáleldeıdi.
Hanaka kesenesiniń ońtústik, soltústik jáne shyǵys jaǵynda tikburyshty aınalma galereıalar arshylǵan, qabyrǵalardyń bir bóligi shıki kirpishten, al basqa bóligi kúıdirilgen kirpishten jáne ózenniń úlken qıyrshyq tastarynan jasalǵan. Keseneniń batysynda, uzyn merıdıonaldy qabyrǵa boıynda ońtústikten soltústikke qaraı batystan kireberiste bir qatarda ornalasqan 8 hýjr (kishkene bólme) ornalasqan. Nysannyń soltústik-batys bóliginde jerústi qurylymdary nyǵaıtylmaǵan, turmystyq qajettilikter men ujymdyq rásimderge qoldanylatyn aıvan-jabyq terrassasy bolǵanǵa uqsaıdy.
Ǵylymı jobanyń jetekshisi, professor, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri Andreı Hazbýlatov: «Kúltóbeden tabylǵan bul nysan – Iаsaýı tarıqatymen tikeleı baılanysty ejelgi dáýirdiń eń qyzyqty qurylymdarynyń biri. Oǵan dálel bul nysan kesenege jaqyn, ıaǵnı 300 metr qashyqtyqta ornalasýy, múrdelerdiń basy soltústikke, ıaǵnı kesenege qaraı baǵyttalýy» dese, jobanyń bas ǵylymı qyzmetkeri Janerke Shaıgozova, bul nysan «Kúltóbe qalajurty» ashyq aspan astyndaǵy arheologııalyq parkiniń «marjany» sanalatyn I-II ǵasyrlardaǵy qańly dáýiriniń kires tárizdi ordasymen teń dárejede bola alady. Bul ǵımarattyń biregeıligi tek sopylyq keshenniń arhıtektýralyq tujyrymdamasynda nemese sheshiminde ǵana emes, sonymen qatar Iаsaýı joly ókilderiniń ómiri men jumysynyń kóptegen aspektilerin ashady, deıdi.
Kúltóbe qalajurtyn zertteýshi ǵalymdar tarıhı orynnan tabylǵan nýmızmatıkalyq jáne ózge de materıaldarmen birge, antropologtar men genetıkterdiń adam súıeginiń qaldyqtaryn zertteý jumystary jańa aqparattardy bilýge jáne Qazaqstan tarıhynyń jańa bir «betin» ashýǵa múmkindik beredi dep úmittenýde.
Aıta ketsek, Mádenıet jáne sport mınıstrliginiń qoldaýymen Kúltóbe qalajurtyn ashyq aspan astyndaǵy mýzeıge aınaldyrý isi 2019-2021 jyldarǵa jobalanǵan. Tarıhı oryndaǵy 27 gektar aýmaqty úsh jyl ishinde zerttep, tabylǵan oryndardy tarıhı qalpyna keltirý jumysy júrgiziledi. Aldaǵy ýaqytta Túrkistan qalasyna kelýshiler kóne qalanyń tarıhymen tereńdeı tanysyp, arheologııalyq saıabaqty aralap kóre alatyn bolady.