Muzdyqtar «muńy»

Jalpy, muzdyqtardyń «kókesi» Antarktıda men Arktıkada orna­las­qan. Alda-jalda jerdiń asty men ústinde jatqan osy aq qursaý tolyq­taı erı qalsa, teńiz deńgeıi 60-70 metr­ge deıin kóterilýi múmkin. Mun­daı jaǵ­daıda Jer planetasynyń bi­raz bó­ligin sý basatyny aıtpasa da túsi­nikti.

О́kinishke qaraı, qazirgi tańda Ark­tı­kanyń da, Antarktıdanyń da muz qabaty kesek-kesegimen opyrylyp jatyr. О́ıtkeni klımattyń ózgerýi máńgi muz japqan aımaqtaǵy sýdyń da jylynýyna ákelip soqqan. Nátıjesinde jylynǵan sý muzdardy burynǵydan da jyldam erite túsken.

1980 jyldan beri Arktıkada 2,5 mln sharshy shaqyrym muz joıylyp ketipti. National Geographic zert­teýshileriniń málimetterine súıensek, 2050 jylǵa qaraı Arktıkada 520 myń sharshy shaqyrym muz ǵana qalýy múmkin. Grenlandııa 2002 jyldan beri ár maýsym saıyn ortasha eseppen 287 mlrd sharshy tonna muz joǵaltady.

Antarktıda da jaǵdaı máz emes. Antarktıdada máńgilik muzdar jipsip, erigen sý muhıtqa quıylyp, teńiz deńgeıi kóterilip keledi. Batys Antarktıda muz qabatynyń kóp bóligi teńiz qaırańyna ornyqqan. Aq qurlyqta júrgizgen zertteý negizinde máńgilik muzdardyń astyn teńiz sýlary úńgip jatqany anyqtaldy.

Búginde mundaǵy birneshe muzdyq qaýipti deńgeıde tur. Máselen, ondaǵy Týeıts muzdyǵy túgeldeı erise, álemdik teńiz deńgeıi 1 metrge kóteriledi eken. Salystyrmaly túrde aıtsaq, Týeıts muzdyǵynyń aýmaǵy Qostanaı oblysynyń aýmaǵyna teń. Ǵalymdardyń esepteýine súıensek, 2100 jyly Týeıtsten túk qalmaýy múmkin.

Muzdyqtardyń joǵary qar­qyn­men erýi teńiz deńgeıin kóterip qana qoı­maıdy, shartaraptyń ekono­mı­ka­syna da, ekologııasyna da orasan shyǵyn ákelmek. Mysaldy alys­tan izdemeı-aq qoıalyq. «Sendı» daýy­ly 2012 jyly AQSh-tyń shyǵys jaǵa­laýyn talqandap ótkeni belgili. Nátı­jesinde tasqyn men jelden el ekonomıkasyna 70 mlrd dollar shyǵyn keldi.

Máńgi aq qursaýdy mekendeıtin ań-qustar da munyń zardabyn tartyp otyr. Máselen, Arktıkanyń sımvoly sanalatyn aq aıý muzdyqtardyń erýi saldarynan tamaq tappaı sen­de­lip júr. Sonyń saldarynan olar­dyń sany kúrt azaıǵan. Budan bólek, Adelıe pıngvınderi búginde saý­saqpen sanarlyq.

Máńgilik muzdyqtardyń erýi kóp jylǵy «pále-jalany» qozǵaýy múmkin. Naqtylaı aıtqanda, muz­dyq­tar mıllıondaǵan jyl boıy jaý­ǵan qardyń qatýynan paıda bol­ǵany belgili, osy kezeńde jel men daýyldan ushqan shań-tozań, túrli bakterııa men vırýs muz taýlardyń basyna qonaqtap keledi. Osylaısha ýaqyt óte kele qar qatyp, muzǵa aına­lyp, ústi-ústine qabattalyp, búkil jyn-jybyr jınala berdi. Endeshe, muzdyqtardyń erýi olardy qaıta qozdyrýy ábden múmkin.

Bulaı dep dabyl qaǵýymyz beker emes. Osydan 4 jyl buryn Sibirde 12 jastaǵy bala «sibir» jarasynan qaza taýyp, jıyrma shaqty adam aýrýhanaǵa tústi. Zertteı kele osy bakterııany juqtyryp ólgen buǵy 75 jyl boıy muz astynda jatyp, kún jylynǵanda jer betine shyqqany, indettiń sodan taraǵany anyqtaldy.

Ǵalymdar ara-tura býbon oba­synyń, Ispan tumaýy sekildi qaýipti indetterdiń vırýstaryn ara-tura Sibirden, Alıaskadan kezdestirip júr. NASA ǵalymdary 2005 jyly Alıaskadaǵy qatqan kóldiń birinen Carnobacterium pleistocenium dep atalatyn mıkrob tapty. Olardyń jasy 32 myń jyldy quraǵan. Al 2007 jyly 8 mln jyl burynǵy bakterııanyń muz arasynda búlinbeı saqtalǵany anyqtaldy.

Bıyl qańtarda Tıbettegi muz­dyq­­tarda 28 túrli buryn-sońdy kez­despegen vırýstyń bar ekeni búkil álemdi shýlatty. Aıtpaqshy, keıbir ǵalymdar búkil álemdi ábigerge salǵan Covid-19 vırýsy muzdyqtar erýiniń saldarynan paıda boldy degen pikir aıtyp júr.

Muzdyqtar máselesi Qazaqstan úshin tańsyq emes. «Toǵyzynshy ter­rıtorııa» – muhıtqa tikeleı shyq­paı­tyn álemdegi eń úlken memleket ekeni belgili. Endeshe, elimiz, jalpy Ortalyq Azııa elderi tirshilik nárin taý basyndaǵy qardan alady. Qazirgi tańda elimizde 2724 muzdyq bar. So­lar­dyń ishindegi eń tanymaly – Tu­ıyqsý muzdyǵy. Eki jarym shaqy­rym­ǵa sozylyp jatqan bul máńgilik jabyn jyl ótken saıyn kemip, ju­qa­ryp barady.

Keńes ókimeti tusynda, 1957 jy­ly Tuıyqsýdyń janynan zertteý stan­sasy salyndy. Búginde osy orta­lyq­tan muzdyqqa deıingi araqashyq­tyq birneshe shaqyrymǵa uza­rypty. Tuıyqsýdan aqqan sý Kishi Al­maty ózenine quıady. Keleshekte muz­dyqtyń qarqyndy erýiniń salda­rynan ózen sýy kóbeıýi múmkin. Biraq ǵalymdardyń esepteýinshe, mundaı úrdis uzaqqa sozylmaıdy. Qazaqstandaǵy muzdyqtardan aqqan sý keleshekte azaıa bermek.

Búginde Qazaqstannyń ońtústigi men ońtústik-shyǵysynda óndiriletin aýyl sharýashylyǵy ónimderiniń 50 paıyzy elimizdiń muzdyqtardan kele­tin sýyna muqtaj. Jahandyq jylyný saldarynan Alataýdyń basyndaǵy aq jabyndar azaısa, atalǵan salaǵa orasan zııan keletini aıtpasa da túsinikti.

Klımattyń ózgerýi jóninde sóz qozǵalǵanda eske áýeli Aral teńizi túsedi. Bir kezderi tolqyny shalqyp, aıdynynda aqqý-qazy qalyqtaǵan erke Aral búginde bar sulýlyǵynan aıyrylyp, birneshe esege tartylyp ketti. Ras, keıingi ýaqytta teńizdi qal­pyna keltirý jumystary jemisti júzege asty. Alaıda Araldyń ótken ǵasyrdyń orta­syndaǵy deńgeıine qaıta jetýi neǵaıbyl.

Aıdyndy Araldyń taǵdyry qart Kas­pııdiń basyna da túsýi múmkin. Geop­hysical Research Letters jýrnalyna jarııalanǵan zertteýdiń nátıjesine sú­ıensek, keıingi 20 jylda teńiz bý­lana bastaǵan. Máselen, sý deńgeıi 1996 jyldan bastap jylyna 7 san­tı­metrge azaıyp, 1,5 metrge tómen túsken.

Zertteýshiler munyń sebebin Kas­pııdiń betki aýa temperatýrasymen baılanystyryp otyr. Iаǵnı ondaǵy aýa raıy 1995 jylǵa qaraǵanda 1 gra­dýsqa jylynǵan. Aldaǵy ýa­qyt­ta jahandyq jylyný údegen saıyn qart teńizdiń deńgeıi de túse bermek.

Tyǵyryqtan shyǵatyn jol bar ma? Álbette! Qazirgi tańda álemniń bir­neshe eli jasandy muzdyq jasaýǵa qyzyǵýshylyq tanytyp otyr. Úndis­tannyń Ladakhı aımaǵy munyń tap­tyrmas mysaly. Sonam Vangchýk esim­di ınjener qoldan muzdyq jasaýdyń ádisin oılap tapqan.

Ol taý sýyn Ladakhı aýylyna qu­byr arqyly jetkizedi. Sodan keıin salqyn aýanyń áserinen atqylaǵan sý muzǵa aınalady. Osylaısha konýs pishindes jasandy muzdyq paıda bolady. Árıne mundaı «stýpanyń» ǵumyry uzaq emes. Maýsymǵa qaraı ja­san­dy muzdyq túgeldeı erip ketedi. Degen­men osynyń ózi erte kóktemde La­dak­hıdegi egistikti sýarýǵa jetki­likti.

Vangchýktyń bastamasyna álem qyzyǵyp otyr. Ol osy jobasyn jú­zege asyrý úshin 2015 jyly 125 myń dollar qarajat jınapty. 2016 jyly Shveısarııa úkimeti oǵan «quda túsip», Alpi taýlary bókterinde Eýropanyń alǵashqy muz «stýpasyn» jasady.

Aıta keterligi, Vangchýktyń jańa­lyǵyn teńiz deńgeıinen 4600-5400 metr bıikte jatqan aımaqtarda qol­danýǵa múmkindik mol. Iаǵnı qysy 4-5 aıǵa sozylatyn, -15-ten sýyq óńirler jasandy muzdyq jasaýǵa taptyrmas meken. Joba avtorlarynyń aıtýyn­sha, bul tásildi Ortalyq Azııa­da, Qazaqstan, Qyrǵyzstan jáne Tájik­stannyń taýly aımaǵynda paıda­la­nýǵa bolady.

Qoryta aıtqanda, muzdyqtardyń erýi – beıjaı qaraıtyn másele emes. Jer-jahannyń aq qursaýlarynyń ke­leshektegi áserin naqty boljaý óte qıyn. Biraq bir nárse anyq. Máń­gi­lik jabyndardyń erýi álemge ońaı tı­meıdi. Endeshe, muzdyqtardyń máse­lesine mán berip, oǵan jol bermeý – búkil álemniń ortaq mindeti.