Búrkit shyń, basyń bıik, shyǵa almadym...

Birimizdiń sońymyzdan biri­miz quıryq tistesip, Sarnoı shat­qalyndaǵy jetim súrleýmen ór­lep kelemiz. Bul jolǵy top bas­taýshymyz topqaıyńdyq Baqtııar esimdi jigit. Súlikqaraǵa mingen Dáýlet. Jazýshy Dıdahmet Áshim­hanovtyń uly. Sodan keıin Top­qa­ıyńnyń týmasy Almas Sarbasov pen Jandos Sansyzbaev.

Soqpaqtyń eki jaǵyndaǵy kók maısany men mingen kúreń byrt-byrt julyp, aýyzdyǵyn qarsh-qarsh shaınaıdy. Tebinip qoıamyn. Tilin salaqtatyp erip kele jatqan Aqtóstiki ne sor?! Saıdyń ishimen gúrildep Búrkit ózeni aǵyp jatyr. Bul sonaý biz ketip bara jatqan shyńnyń bókterinen bastaý alady. Saǵasy Qarasýda. Qarasý Kúlmeske quıady.

Búrkittiń ushar basyna shy­ǵý­dy bala kezden armandaı­tyn­­byz. Biraq bıigine kóterilý ońaı­ǵa soqpasyn ishteı sezetin edik. Qalaı degenmen, Altaı taý silemderiniń ishinde Muztaýdan keıingi bıik shyń. Bıiktigi teńiz deńgeıinen 3373 metr. Áıteýir mamyr, maýsym aılarynda qy­zyldy-jasyldy kıingen al­pı­­nıs­ter artynyp-tartynyp Búr­kitti betke alatyn. Eteginde so­lar­dyń úıi bar dep estıtinbiz. Quz­ǵa órmeleýshilerdiń ózi asaı-múseılerin arqalap, úlken da­ıyn­dyqpen barsa, bizdiki bos áýre­shilik pe deımin. Ne de bolsa bıyl barlap qaıtaıyq.

Moınaqqa shyqqanda ózenniń gúrili sap tyıyldy. Baqtııar artyna qarap:

– Búrkittiń ushar basyna aparatyn aınalma jol bar, – dep daýystady.

– Endi bıigin birden baǵyn­dyryp qaıtpaımyz ba?! – dedi Jandos.

– Dr-r-r-r, taý eshqashan biz­ge baǵynbaıdy, – dep Baqtııar atynyń basyn tartty.

Sóziniń jany bar. Bıigine shyq­saq shyǵarmyz, biraq as­panmen astasqan taýdy baǵyn­dyratyn qudiret qaıda?! Qart Altaıdyń tylsym syry kóp biz bilmeıtin.

Keń jazyqqa shyqqanda yrs-yrs etip kele jatqan ıtimiz kó­rinbeı ketti. Tegi keri qaıtqan shy­ǵar degenbiz. Sóıtkenshe bolǵan joq qalyń qaraǵaıdyń ishinen qos elikti qýyp alyp shyqty. Al­dy­myzdan kese-kól­deneń dúr etip ótken elikter qoı sońynda júrgen jabaǵy ıt­ke jetkizsin be, bir belden as­ty da joq boldy. Qulaǵy sal­pıǵan Aqtós attylarmen qaı­ta qa­tarlasty. Jarap júrgen qu­maı tazy bolsa, ekeýin de tyrp et­kizbeýshi edi. Elikti qoıyp, jaman aýyzdy basyp ji­beretin tazylar bar. Aýmaq Ult­tyq parktiki bol­ǵan soń ıt jú­girtip, ań aýlaı almaımyz.

Kún ekintige taıaǵanda Sarnoı shatqalyn, Saǵymbaı saıyn art­qa tastap, Qyryq qudyqqa jettik. Ashyq alańqaı. Alańqaıdyń or­ta tusy sazdaýyt eken. Ár-ár je­­rinen sý shyǵyp jatqan se­kil­di. Batysynda bas jaǵyn naı­zaǵaı ushyryp ketken qaraǵaı tur. Qýrap ketipti. Baıaǵyda-oý Aqtomar jaılaýynda naızaǵaı oınap, qaraǵaıdy qaq aıyrǵanyn kórgenbiz. Sonda alapat kúshke qas­qaıǵan qaraǵaı da tótep tura almaıdy eken ǵoı dep tańǵal­ǵanbyz.

Attyń terin basyp aldyq ta, saparymyzdy ármen qaraı jal­­­­­ǵastyrdyq. Bıiktegen saıyn taýdyń salqyn lebi seziledi. Taý bıiktegen saıyn samyrsyn­dar alasara berdi. Balapan samyr­syndardyń birinen Baqtııar tórt-bes búrshik balqaraǵaı úzip aldy. Shaıyry aǵyp, ábden pi­sipti. «Ot­qa qaqtaımyz» dep Dáý­­let qýa­nyp ketti. Ottyń sho­­­ǵy­na kó­mip, aýdarystyryp otyr­­sań, shaıyr ıisi tanaýyńdy qy­­­tyq­taıdy. Dáni­niń dámi til úıi­redi.

Qalyń shyqqan jyly aýyl­­da­ǵylar taýda qona jatyp, bal­qaraǵaı soǵady. Úgitip, qaby­ǵy­nan dánin ajyratady-daǵy, qap­tap qabyldaýshylarǵa ótkizedi. Qabyldaýshylar tonna-tonnasymen Qytaı asyratyn kórinedi. Tegi, balqaraǵaıdyń emdik qasıeti bolsa kerek, qytaı dári jasaıdy-mys. О́ndirgen ónimin neshe ese qunyn tólep, satyp ta alyp júr­gen shyǵarmyz. Al ózimiz bolsaq, «Altaıdyń asty-ústi baılyq» dep keýde soǵýdan ári aspaımyz. Áıt­pese altyn da, mys ta bar. Ta­myljyǵan tabıǵatyń mynaý. She­tel asyp, demalatyn týrısiń anaý. Qaıta bıyl Katonǵa qaraı tar­tylǵan saıahatshylar kóp boldy.

Samyrsyndy kezeńnen asqan­da Búrkit shyńy kórindi. Bul joly bıigine qol sozym-aq jerden kóz tastadyq. «Myqty bolsań shy­ǵyp kór» degendeı muzdyqtary sus­ta­nyp turdy. Anaý shapshyma shyńǵa órmelep shyǵý áste múmkin emes. Jaryqtyq alystan ǵana jap-jazyq bolyp kórinedi eken ǵoı. Atty sıpaı qamshylap kelemiz. Tómende Qatonqaraǵaı aýyly jatyr. Muztaýdyń basyn bult basyp tur.

– Saryalqa degen jer osy, ári qaraı kóli jatyr, – dedi Almas tobylǵy sapty qamshysymen tó­ńirekti nusqap. Betkeıde úıir-úıir jylqy, tabyn-tabyn sıyr tas keneshe jabysyp jaıylyp júr. Etektegi el eginin oryp, shóbin ta­syp alǵan soń aýylǵa túsedi.

Búrkittiń bıiginen kóz ala al­­maı kele jatyrmyz. Netken su­lýlyq?! Altaıda týyp-óssek te ta­bıǵaty tańǵaldyrýyn qoı­maı­dy. Ár óńiri ózinshe sulý.

Ardaǵym Altaı – dalamnyń

asqaq tóri eken,

Taýdyń da tarlan

talanttysy eken, seri eken.

Taý emes mynaý kileń

bir altyn baspaldaq,

Allanyń ózi aspannan

túser jeri eken,–

dep jyrlaǵan Ǵafý Qaıyr­­be­kovti osyndaı tańǵa­jaıyp tabıǵat shabyttandyrsa kerek.

Altaıdy aralap bolmaıynsha basqa jaqqa umtylmaımyz dep qoıamyn ishteı. Búrkitke bir shyqsaq, Muztaýdyń bıigi bar. Muztaý demekshi, muzart shyńǵa qumar jazýshy Álibek Asqarov pen Qatonqaraǵaı aýdandyq más­lıhatynyń hatshysy Dúısen Bra­lınov Búrkittiń bıigine ja­qyndaǵan. Biraq tóbesine júz-júz elý metrdeı jetpeı keri qaı­typty. Álibek Asqarov: «Eń basyna artynyp-tartynyp shyq­pasa, júrdim-bardym shyǵa salatyn shyń emes», degen edi. Kóz jetti.

Saryalqaǵa jetip attan tústik. Almas aǵashtan mosy ornatyp, astyna lapyldatyp ot jaqty. Sarqyraǵan ózenniń sýynan alyp shaı qaınattyq. Qaınaǵan shaıǵa bir-eki bas «matreshka» gú­lin tastap jiberip edik, ıisi bur­qyrap shyqty. «Matreshka» dep otyrǵanym, kıikoty. Ony bizdiń jaqta ǵana emes, Qytaıdyń qazaqtary da «matreshka» desedi eken. Jupar ıisti bul shóptiń em­dik qasıeti de zor.

– Qyryq qudyqtyń arǵy ja­ǵynda Uńǵy degen jer bar. Ke­zinde shahta bolǵan deıdi úlken­der. Shahtanyń aýyzy áli bar. Keıin kóremiz baryp. Sonymen jaılaýǵa asyp túskende «Balýan tas» jatyr, – dep Baqtııar shaı ústinde tereńnen áńgime qozǵady. – Ony erte kezde Tópen degen kisi keýdesine deıin kóteripti. Odan soń alyp tasty eshkim kó­tere almaǵan. Bertin ǵana Tópen aqsaqaldyń nemeresi kindik tu­syna deıin ákelgen ǵoı deımin. Al keıingi urpaqtary jaılaýǵa barǵanda babalarynan qalǵan «Balýan tasty» ornynan bir aýnatyp qana ketedi eken.

– «Jasynda baıqary bolmasa, qartaıǵanda aıtary bolmaıdy» deýshi edi?! Baıqaryń da, aıtaryń da kóp sııaqty, – dep Dáýlet janynda otyrǵan jigittiń arqasynan qaǵyp qoıdy.

Bir belden asqanda aınadaı kól kórindi. Saryalqa kóli. Jol­bas­taýshymyzdyń aıtýynsha, al­­ǵan betten qaıtpasaq, qorym tas­­tardy basyp ótip, Búrkittiń bıi­gine shyǵýǵa bolatyn sııaqty. Biraq qorym tasqa jete bere at­­tardy arqandap, ári jaıaý kó­teri­lýi­miz kerek.

О́tirik-shynyn bilmedik, bir top alpınıst Búrkittiń bıigine eki kún órmelep shyqsa, kúnbatys jaqtaǵy bette bir aqsaqal qoı ja­ıyp júr eken. Bir jaǵynan qı­syndy sııaqty. О́ıtkeni tik­ushaqtan túsirilgen Búrkittiń sý­re­tine qarasam, jelke tusy ja­daǵaılaý kórinedi.

Saryalqaǵa beti-qolymyzdy shaıyp, keri qaıttyq. Bıylǵy dittegen jerimiz osy bolatyn. Asqar bıigine shyǵý – ýaqyt en­shisinde. Aralbaıdaǵy alpı­nıs­terdiń úıine jaqyndaǵanda kún kúrkirep, jańbyr sebelep ótti. Bir aıaldap, Maıatekshemen aýylǵa túsip kelemiz. Artyma bir burylyp qaraǵanda, Búrkit shyńy alystaı bergen…

Shyǵys Qazaqstan oblysy