Álemdegi eń iri jáne tanymal sarqyramanyń biri sanalatyn Nıagarany bilmeıtin adam kemde-kem shyǵar. Negizi úsh sarqyramanyń qosyndysynan turatyn bul ǵajaıyp nysanǵa jyl saıyn 14 mıllıonǵa jýyq týrıst keledi eken. Osyndaı ataqty sarqyramany bir kórý – Jer sharynda ómir súrip jatqan kóptegen adamnyń armany ekeni belgili. AQSh pen Kanadanyń shekarasynda ornalasqan sarqyramany kórý baqyty bárine buıyra bermes, alaıda sulýlyǵy jaǵynan odan kem túspeıtin sarqyramalardy qazaqstandyqtar elimizdiń kez kelgen aımaǵynan kóre alady.
Elimizde irili-usaqty sarqyramalardyń kóptigi sonsha, birazyna áli kúnge deıin ataý da berilmegen. Sulýlyǵyn sózben aıtyp jetkize almaıtyn sarqyramalardyń nebir keremetin Shyǵys Qazaqstannyń taý soqpaqtarynan kezdestirýge bolady. Shyǵystaǵy Katonqaraǵaı nemese Altaı týraly sóz qozǵaǵanda, kóz aldymyzǵa birden bulttarmen talasqan Muztaýdyń beınesi keledi. Qos shyńdy taýdyń ataǵy elimizden shet aımaqtarda da asqaqtap tur. Bul – О́r Altaıdyń basty bolsa da, jalǵyz maqtanyshy emes. Aımaǵy 643 477 ga teń ulttyq saıabaq keń-baıtaq ańǵarlarǵa, tasyǵan taý ózenderi men aıdyn kólderge, qýatty sarqyramalarǵa baı.
Kókkól sarqyramasy. Altaıdyń eń iri sarqyramasy Úlken Kókkól ózeniniń saǵasynda ornalasqan. Mańǵaz Muztaýǵa kóterilýge nıettilerdiń barlyǵy derlik Kókkóldiń keremetine kýá bolyp, jol-jónekeı ataqty sarqyrama jaqqa at basyn burmaı ketpeıdi. Qansha degenmen, Kókkól onsyz da tanymdyq týrızmniń daralanǵan, mańyzdy nysany sanalady. Bıiktigi 60 metr, eni 10 metrge deıin jetetin tik jartastan arqyrap aqqan alyp sý aǵyny men sarqyramanyń bar keńistigin jaılaǵan maıda sý tozańynyń kún shýaǵyna shaǵylysqandaǵy kórinis ǵajap.
Sarqyrama, taý shatqaly, shyrshaly-qaraǵaıly aralas orman-qııaldaǵy ertegi áleminiń esigin ashady. Al tabıǵat-ana syılaǵan sholý alańynda osy ertegige qanyq bolyp, estelik bolar ádemi fotosýret jasaý úshin barlyǵy aldyn ala oılastyrylyp qoıǵandaı.
Kókkólge tek eki jolmen: jaıaý ne salt atpen jetýge bolady. Sarqyrama boıymen ótetin týrıstik soqpaq Berel muzdyǵyna jol tartqan saıahatshylar arasynda da asa tanymal. Jalpy Muztaýǵa qarasty ózen alaptarynda uzyn sany 162 taý muzdyǵy bar.
Qarakól sarqyramasy. Qarakól kóliniń jaǵalaýynan da munarly Muztaýdyń ásem kórinisteri ashylady. Osy aıdyndy meken etken aqqaıran balyqqa baılanysty orys tilinde Qarakóldi «Iаzevoe» dep ataǵan. Kól teńiz deńgeıinen 1656 metr bıiktegi ańǵarda ornalasqan. Ǵalymdardyń zertteýine súıensek, bul óńirde Qatyn muzdyǵynyń tarmaǵy ótip, keıinnen ornynda ózen aǵysymen shaıylyp ketken shaǵyn morenalar ǵana qalǵan. Kólden 5 shaqyrym qashyqta, ǵasyrlar áldılegen 20-25 metrlik aǵashtardyń arasymen ótetin baǵdardy basshylyqqa alsańyz, kólmen attas Qarakól sarqyramasyna da jetesiz. Mundaǵy on shaqty jartastyń ortaq bıiktigi 10-12 metr. Sarqyramanyń tómengi jaǵyndaǵy qýatty sý aǵyny áýesqoı balyqshylardyń qaraýyz balyqty oljalap qaıtýlaryna taptyrmas múmkindik beredi.
Arasan sarqyramasy. Muztaýdy izdeseńiz, Arasan ózeniniń ańǵaryndaǵy «Rahman bulaqtary» kýrorttyq aımaǵynan jaıaý ekosoqpaqpen serýenge shyqsańyz, qarǵa oranǵan qos shyńǵa kózińiz jetedi. Bul mańda adasyp ketý qaýpi joq. Jalǵyz jol Arasan kóliniń batys – ońtústik-batysynan ótip, ármen qaraı Berelge aparady. 3 shaqyrymdyq jol ashyq kúni Muztaýdy anyq kórýge bolatyn, aqparattyq taqta men demalys kúrkeleri qurylǵan sholý alańyna jetkizedi. Taǵy 1 shaqyrymdy eńsere alsańyz, Arasan sarqyramasynyń dál ózi kóz aldyńyzǵa keledi. Arasanǵa aparar jolda aǵash baspaldaqtarmen jabdyqtalǵan tik eńistikke salynǵan soqpaq bar. Bıiktigi 5-6 metrge jetetin sarqyrama shaǵyn jartaspen ekige bólingen. О́kinishke qaraı 2007 jyly bul jerdiń tabıǵı ıgiligi otqa oranyp, áli kúnge deıin qalpyna keltirilip jatyr.
Rahman sarqyramasy. «Rahman qaınary» kýrortynyń mańynda, Arasan ózeniniń ańǵarynda, ońtústik-shyǵysqa qaraı 1,8 shaqyrym jerde Rahman sarqyramasy bar. El arasynda sarqyramany arýdyń súmbil shashyna uqsatqan kórkem teńeýler de kezdesedi. Bıiktigi 30 metrge jetetin Rahman sarqyramasy kishigirim bıiktaýly morenalyq kólden (teńiz deńgeıinen 2265 metr bıikte) bastaý alatyn bulaqtan qalyptasyp, Rahman kóline quıady.Týrısterge kelesideı baǵdar usynylady: qaıyqpen kóldiń arǵy betine ótip, aǵashtan soǵylǵan soqpaqpen sarqyramaǵa qaraı qozǵalý. 4 shaqyrymdyq soqpaq ný ormannyń ortasynan sarqyramaǵa aýqymdy kórinis ashylatyn sholý alańyna jol salady. Sý granıtti jáne taqtatasty úsh deńgeıli tik jartastardan jińishke aǵyndar túze tómen qaraı qulaıdy.
Pıala sarqyramasy. Teńiz deńgeıinen 2370 metr bıikte ornalasqan Pıala sarqyramasyna Katonqaraǵaı ulttyq saıabaǵy boıynsha uıymdastyrylǵan 22 shaqyrymdyq «Sarymsaqty» týryna qatysý arqyly jete alasyz. Tastan salynǵan atty júris soqpaǵy Sarymsaq ózeni boıy men ásem balqaraǵaı ormany arasynan Qyzylqum ótkeline deıingi aralyqty qamtıdy. Jolshybaı ala tyshqan, Altaıdyń shıqyldaq torǵaıy, tıinderdi kóptep kezdestirýge bolady. Odan bólek, balqaraǵaı torǵaıy, jorǵatorǵaı, baıǵyz sııaqty qustar men mundaǵy jańǵaqtardy qorek etetin jabaıy qabandar men aıýlardy kórip qalýyńyz ǵajap emes.
Shamamen orta jolda negizgi marshrýt úsh radıaldy baǵytqa tarmaqtalady: Birinshisi, Toqtaǵul shatqaly, Joǵarǵy Maralıonok-Qarlyǵash kólderi, baǵdar uzyndyǵy 5 shaqyrym. Ekinshisi, Turpan kóli jáne úshinshisi Pıala sarqyramasy. Sarqyrama bıiktigi 5-6 metr. Aıtarlyqtaı iri bolmasa da, ony qorshaǵan tabıǵattyń keremetine esh talas joq. Taý ózeni jartastan pishini kesege uqsaıtyn kishigirim kólge ákep quıyp, ári qaraı 1 shaqyrymdyq jerde Sarymsaqty ózenine qosylady. Qulaǵan sýdyń dybysy sarqyramaǵa jaqyndamastan-aq estilip turady. Týrıstik baǵdar jelisi odan keıin de Sarymsaq ózeni ańǵarymen jalǵasady.
Joǵaryda atap ótkendeı, bul óńirde ataý almaǵan sarqyramalar da jeterlik. Osy oraıda Belqaraǵaı (Medvedka) aýyly men «Iаsnaıa polıana» mańyndaǵy sarqyramalardy da atap ótýge bolady.
Katonqaraǵaıdyń qaı tarapyna toqtasyńyz da, jergilikti turǵyndardan sarqyramalarǵa shaǵyn saıahat uıymdastyryp berýin surap kórińiz. Altaıdyń qonaqjaı halqy kelgen meımannyń betin qaıtarmaı, qashanda kómek qolyn sozýǵa ázir turady. Eger óz saıahatyńyzdy saýatty josparlap, Katonqaraǵaıdyń bar kórnekti oryndaryn aralap shyǵýdy maqsat etseńiz, oılanbastan týrıstik agenttikter qyzmetine júginýge keńes beremiz.