Kompozıtor Ilııa Jaqanovtyń «Jaılaýkól keshteri» ánin bilmeıtin qazaq joq shyǵar. Tamyljyǵan tabıǵattyń ǵajap kórinisi názik lırızmmen órilgen áýen kóptiń kóńiline jol tapty. Áıgili kúıshi Yqylas Dúkenulynyń urpaǵy Qulynshaqtyń shańyraǵynda 1971 jyly dúnıege kelgen án barsha qazaq dalasyn jarty ǵasyrǵa jýyq ýaqyt boıy ózindik áleminde terbetip keledi.
Kezinde osy Jaılaýkól aýlynda qurylys jumystaryn júrgizý maqsatynda jastar kúshi kóptep tartylǵan. Sol bir dáýirdiń kýágerleriniń aıtýynsha, ánde sýretteletin ǵajap kórinisti kózimen kórý úshin kóp stýdentter Jaılaýkól aýylyna jumysqa barýǵa jazylǵan eken. Tipti keıbir kisiler kezinde shalǵaı aýylǵa qurylysqa baryp, masa, sonaǵa talanyp qaıtqandaryn áli kúnge deıin keremet estelik qylyp aıtyp júredi.
Jaılaýkól búginde Sarysý aýdanynyń Qamqaly aýyldyq okrýgine qarasty shaǵyn eldi meken. О́zindik tirshiligi, tabıǵaty qalyptasqan aýyl. Aýdan ortalyǵy Jańatas qalasynan 200 shaqyrym qashyqtyqta ornalasqan. Budan bólek, atalǵan okrýgtiń quramyna Shyǵanaq eldi mekeni de kiredi. Jaılaýkól alǵash keńshar retinde 1954 jyly mal sharýashylyǵyn damytý maqsatynda qurylǵan eken. Kezinde osy Jaılaýkól, Shyǵanaq aýyldarynda asyl tuqymdy qarakól qoılary ósirilgen. Muny jergilikti turǵyndar áli kúnge deıin aıtyp otyrady. Al qazirgi kezde aýyldyq okrýg dárejesi bar Qamqaly jáne Shyǵanaq aýyldary 1963 jyly osy Jaılaýkólden bólinip shyǵypty. Kópshilik Jaılaýkól aýyly týraly áli de jyr qylyp aıtady. Ataqty «Jaılaýkól keshteri» áni báribir kóptiń kóńilin sonda buryp, tylsymyna tartyp turady. Tipti keıbir aǵa býyn ókilderi sol aýylda qurylys jumystarymen ótken sanaýly sátterin saǵynyp eske alady. Mundaıda kimniń de bolsyn sol aýyldy kórýge, tirshiligimen tanysýǵa yntyq bolatyny sózsiz. «Myń estigennen bir kórgen artyq» degendeı, biz de jýrnalıstik saparmen Jaılaýkól aýylyna jolǵa shyqtyq. Betpaqtyń uly dalasymen shektesetin qıyrdaǵy aýylǵa qııalaı tarttyq. Shynynda da, oblys túgili, aýdan ortalyǵynan shalǵaı jatqan aýyldyń eń basty máselesi jol eken. Máselen, jol-jónekeı Toǵyzkent, Dosbol aýyldyq okrýgteri bar. Biraq Jańatas qalasynan atalǵan aýyldarǵa deıingi joldy birqalypty dese de bolady. Áńgime Dosbol aýly bitken soń bastalady. Sodan jergilikti jurt «jaldyń ishi» dep atap ketken asfaltsyz, qumdy jol uzaqqa sozylady. Bálkim, jol dep aıtýǵa da kelmeıtin shyǵar. Ary-beri júrip ótken kólikterdiń shıyrlap tastaǵan izine uqsaıdy. Aýdan ortalyǵynda sharýasy bar turǵyndar álgi 200 shaqyrym joldy 4-5 saǵat júrýge májbúr. Jaılaýkólge barǵanymyzda da aýyl turǵyndary áýeli osy jol máselesin jetkizdi.
Negizinen eki aralyqtaǵy jol oblystyq mańyzy bar joldarǵa jatady eken. Aýyl turǵyndarynyń aıtýynsha, Jaılaýkól keńshar bolyp qurylǵaly beri «jaldyń ishine» asfalt jol salynbapty. Al byltyr Qamqaly men Jaılaýkól arasyna salynǵan jol sapasyz bolyp shyqqan. Onyń ústine, Qamqaly aýylyndaǵy tuz óndiretin kásiporynnan shıkizat tasıtyn aýyr júk kólikteri sol asfalt joldy taǵy búldirip jatyr.
«Aýyldyń syrtynda «Jaılaýkól» degen kól bar. Erteden aýyl da Jaılaýkól dep atalyp ketken. Men 1979-1994 jyldar aralyǵynda jol qurylysynda jumys istedim. Jańatastan aýylǵa keletin joldaǵy «jaldyń ishi» ómiri jóndeý kórmegen. Keıbir joldar kezinde munaıdyń qaldyǵynan jasalǵan. Ol da sapasyz. Kezinde bul aýylda qonaqúı, dárihana, monshaǵa deıin bolǵan. Keńshar 1998 jyly taraǵan kezde, ol da kelmeske ketti. Áıtpese aýyl qandaı keremet edi. Jańatasqa baratyn joldan bólek, aýyl ishine de jol kerek. Qazir kóshe jel sýyrǵan qumnan aıaq alyp júrgisiz», deıdi Jaılaýkól aýylynyń turǵyny Jáken Rústemuly.
Jalpy, qazirgi kezde atalǵan aýylda 74 úı bar. Kezinde munda 400-ge jýyq úı bolǵan. Biraq toqyraý jyldary el aýyldan údere kóship ketip, búginde qalǵan adamdar óziniń tirshiligin istep kúneltip otyr. Jergilikti jurtshylyqtyń negizgi janaıqaıy osy – jol máselesi. Olar oblys basshylyǵy bul máselege nazar aýdaryp, sheship berse eken deıdi. Áıtpese kópshilik aýdan ortalyǵynyń ózine ary-beri qatynaý qıyndyq týdyratynyn aıtyp dabyl qaǵýda. Al kún sýytyp, qar jaýǵan kezde eki ortada baılanys múlde úziledi eken. Aýyl Arqa dalasyna jaqyn bolǵandyqtan, bul jaqtaǵy qys mezgili de bólek. Qystyń kózi qyraýda basy aýyryp, baltyry syzdaǵan adamdy Jańatas qalasyna jetkizýdiń ózi muń. Qatar jatqan Qamqaly, Shyǵanaq, Jaılaýkól aýyldarynda da qazirgi kezde feldsherlik-akýsherlik pýnkt bolǵanymen, dárigerler joq. Naýqastardyń jatyp, emdelýine jaǵdaı qarastyrylmaǵan. Bir jaqsysy, aýylda jedel járdem kóligi bar eken. Al Jaılaýkólde – 3, Qamqaly jáne Shyǵanaqta bir-bir meıirbıkeden ǵana jumys isteıdi.
Búginde jalpy, Qamqaly aýyldyq okrýginen bólek 2 aýylda 897 adam turady. Jol atalǵan 3 aýylǵa da ortaq másele. Turǵyndar aýdanǵa baratyn joldan bólek, aýyl ishine jol salý, kóshelerdi jaryqtandyrý, ınternet tartý sııaqty máselelerdi de kóterdi. Máselen, Shyǵanaqta – 2, Qamqalyda – 3, Jaılaýkólde 7 kóshe bar eken. Bul rette Qamqaly aýyldyq okrýginiń ákimi Maqsat Tóleýtaı kelesi jyly atalǵan 3 aýyldan da bir-bir kósheden jóndeletinin aıtty. Sonymen qatar Shyǵanaq aýylyn túngi jaryqtandyrý boıynsha jumys júrgizilip jatqanyn, aýdan ákimi Baqytjan Jaqsylyqov qarajat taýyp berýge keliskenin jetkizdi. Al aýyldardaǵy ınternet máselesi talaı jyldan beri ózekti. Internet túgili uıaly telefon tartpaıdy. Amal joq, turǵyndar bir mezgil sharýalaryn bitirý úshin Wi-Fi jelisi bar aýyldyq ákimdiktiń, kitaphana ǵımaratynyń mańaıyna toptasady eken. Uıaly telefonmen baılanys degen múlde joq. Turǵyndar búgingideı tehnologııa damyǵan kezeńde sonyń ıgiligin kóre almaı otyrǵanyna qynjylady.
Jaılaýkól aýly Shý ózeniniń tómengi saǵasynda ornalasqan. Sonaý Moıynqum, Shý aýdandarynyń aýmaǵynan tómen qaraı aǵatyn sý Jaılaýkól aýlynyń mańaıy arqyly ótip, ary qaraı kórshi Túrkistan oblysyndaǵy sý aıaǵy qurdymǵa ketedi. Negizinen mundaǵy halyq áli de mal sharýashylyǵymen kúneltedi. Baǵyp otyrǵan malyna Shý ózeniniń boıynan qamys oryp beredi. Jergilikti halyqtyń birazy Qamqaly aýylyndaǵy tuz keninde, mektepte jumys isteıdi. Kezinde eldiń birazy «Qamqaly» kólinen balyq aýlap kún kóripti. Biraq qazir ol kóldiń de sýy tartylýda. Turǵyndardy tolǵandyryp otyrǵan taǵy bir másele – sol Shý ózeniniń sýy búginde tym tómendep ketken. Kópshiliktiń aıtýynsha, ózen sýyn áldekimder joǵary jaqtan baılap, beri qaraı jibermeıdi eken. Mundaǵy el mal sharýashylyǵyna qosymsha egin egip, baqsha salaıyn dese, sý joq. Sol sııaqty, aýylǵa kómir jetkizý de aýyr jumys. Ony qııandaǵy aýylǵa jetkizý úshin kóp aqy suraıdy.
«Buryn qýraǵan, shirigen sekseýilderdi alýǵa ruqsat beretin. Biraq oǵan qystyń kúni úı jylymaıdy. Al osy ýaqytqa deıin bir tonna kómirdi 25-30 myń teńgeden alyp keldik. Biraq ony ekiniń biriniń qaltasy kótere bermeıdi ǵoı», deıdi turǵyndar. Osyndaı qıyn jaǵdaıda otyrsa da, sońǵy 4 jylda aýyldan birde-bir otbasy kóshpepti. Qaıta jaılaýkóldikter kezinde aýyl syrtyndaǵy «Kirpishquıǵan» degen jerde kirpish quıyp, sol kezdegi Jambyl tehnologııalyq ınstıtýtynyń stýdentteri salyp ketken úılerin jóndep, turyp jatyr. Qamqaly aýyldyq okýrgi ákimshiliginiń Jaılaýkól eldi mekeni boıynsha bas mamany Borash Áýbákirovtiń aıtýynsha, sekseninshi jyldardyń ortasynda aýylda 50-60 myń qoı, 3 myń jylqy, 1 myń túıe bolǵanyn aıtty. Shynynda da óte aýqatty aýyl bolǵan. Degenmen aýly búgingi turǵyndardyń da jaǵdaıy jaman emes. Tórt túlik malyn tóskeıge órgizip, sodan yrzyq-nesibesin kórip otyr. Tek búginde jol, sý, ınternet máseleleri kópshilik úshin kókeıkesti máselege aınalǵan.
Biz kózben kórip, kóńilge túıgen máseleler osyndaı. Endi aýyl turǵyndary bastysy jol máselesine oblys basshylyǵy nazar aýdarsa deıdi. Jergilikti halyqtyń aıtýynsha, Jaılaýkól aýylyna kezinde Jambyl oblysynyń ákimi bolyp turǵanda Bóribaı Jeksembın kelip, Taraz jáne Jańatas qalalaryna qatynaıtyn qoǵamdyq kólik máselesin rettep beripti. Júrgizýshiniń aılyǵy, kóliktiń janarmaıy sekildi qajettilikter oblys tarapynan sol kezde sheshilgen. Turǵyndar sol oń sheshimniń áli de jalǵasyn taýyp kele jatqanyn, búginde aptasyna Tarazǵa eki ret, Jańatasqa eki ret qoǵamdyq kóliktiń qatynaıtynyn jetkizdi. Biraq Jeksembınnen keıin de Jambylda biraz ákim jumys istegenimen, olardyń eshqaısysy da Jaılaýkól aýylyna at izin salmady. Endi aýyl turǵyndary jol máselesine qazirgi oblys ákimi Berdibek Saparbaevtyń nazar aýdaryp, sheship berýin suraıdy.
Jambyl oblysy,
Sarysý aýdany