Jylytý ortalyǵyn gazǵa kóshirý Almatyny tútinnen arylta ma?

О́tken jyly Almatyǵa jumys sapary barysynda qala aktıvimen keleli keńes ótkizgen Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev kóptiń kókeıin kernegen osy jaı­dyń tamyryn tap basyp, shahar­dyń ekologııalyq problemasyn túbegeıli retteýdi tapsyrǵan edi.

Iá, óndiristiń órge jyljýy men túrli turmystyq ıgilikter qor­­shaǵan orta men ekologııaǵa zala­lyn tıgizbeı turmaıdy. Turmys­tyq ıgilikter dep otyrǵanymyz – tiz­ginimizdegi tirshiligimizge tirek tutqan túrli temir tulparlarymyz. 550 myń kólik resmı túrde tir­kel­gen shaharǵa táýligine ózge óńir­ler­den kelip-ketetin avtokólikter sa­nynyń ózi 250 myńnan asyp jy­ǵy­lady. Shaharda sońǵy jyldary qo­ǵamdyq kólikterdi gazǵa jáne bas­qa da janarmaıdyń ekolo­gııa­lyq zııansyz túrlerine kóshirý isi qar­qyndy júrip jatqanyn ataı ket­kenimiz jón. Degenmen bú­gingi má­sele jylytý qazandyǵy týraly...

Ásirese qys pen kúz aılarynda taý ańǵaryna shyǵyp qarasańyz, qalanyń tóbesi ys pen tútinge tol­ǵanyn kóresiz. Jylytý maý­symy bastalǵan bul kezeńde me­gapolıstegi eń úlken JEO-nyń da tirshiligi qaınaı túsedi. Eń óki­nishtisi, onda áli kúnge kómir paıdalanylady. Kúni-túni býdaqtaǵan ýly tútin qalany torlamaı qaıtsin. Ony gazǵa kóshirý máselesi talaı ret qozǵaldy. Degenmen tehnıkalyq, fızıkalyq turǵydan onyń qaýiptiligi de bar ekeni ma­mandar tarapynan aıtylmaı qalǵan joq. Osyny eskergen qala bıligi bul problemany sheshýdiń ońtaıly tásilderin qarastyrdy.

Kúni keshe Almaty qalasynyń ákimi Baqytjan Saǵyntaev óziniń Instagram-daǵy resmı paraq­sha­synda jaǵymdy jańalyqpen bólisip, Úkimet Almatydaǵy JEO-2-ni gazdandyrý jobasyn maqul­daǵanyn jetkizdi. «Kópten kútken sheshim qabyldandy. Bul rette jumys istep turǵan qazandyq agregattaryn jańǵyrtyp, JEO-2-ni kómirden gazǵa aýystyrý arqyly oǵan jumsalatyn eńbek pen qun shyǵynyn ońtaılandyrý boıynsha qaıta qurý nusqasy tańdaldy. Modernızasııalaý jumystary qorshaǵan ortany kúkirt oksıdi jáne kúlmen lastamaýǵa múmkindik beredi. Aýaǵa taraıtyn azot oksıdi men kómirqyshqyl gazynyń mól­sheri mınımýmǵa deıin azaıady. Jospar boıynsha joba 2025 jyl­dyń sońyna deıin aıaqtalady», dep atap ótti Almaty ákimi.

– Qolǵa alynǵan joba júıeli túrde júzege asar degen úmittemiz. Qalanyń 8 aýdanyna jeke-jeke gazben jylytatyn qazandyqtar ornatý qajet degendi bilikti mamandar kópten aıtyp júr. Bul tehnıkalyq qaýipsizdik úshin. Bu­dan bólek, qala irgesindegi jeke sektorda ornalasqan úılerdiń jartysyna jýyǵy gazǵa qosylmaǵan. Oǵan sebep – gazben jylytýǵa qosylýdyń bastapqy qunynyń qymbattyǵy. Osyny arzandatý máselesin kóterip, jaǵdaıdy ba­qylaýda ustaý qajet. Kómirmen jy­lytatyn qazandyqtar fıltr­leriniń udaıy aýystyrylyp tu­rýyn da qatań qadaǵalaǵan abzal, – deıdi qoǵam belsendisi Ashat Asylbekov.

Alyp shahardyń ekologııalyq ahýalyn kópten kóterip júrgen maman joǵaryda biz aıtqan taǵy bir máseleni tilge tıek etti.

– Qalanyń negizgi Talǵar, Qas­keleń tarapyndaǵy kireberis qaq­palaryna úlken kólik turaq-t­aryn ornatyp, shahar ishinde biryńǵaı qoǵamdyq kóliktermen qatynaýǵa úndep, qajet bolsa máseleni zań sheńberinde sheshýdiń tetikterin tapqan jón. Damyǵan elderdegideı úlken qalalarǵa aýyr júk kólikterin múldem kirgizbeý kerek. Alyp qoımalar salyp, qa­jetti zattardy shaǵyn júk kó­lik­teri arqyly ǵana qalaǵa ta­sy­maldaǵan lázim. Máselen, bir ǵana kóliktiń jyl ishinde aýaǵa tastaıtyn qaldyqtarynyń ishin­de kómirqyshqyl totyǵy 800 kı­lony, azot totyǵy 40 kılony quraıdy. Basqa da aýaǵa taraıtyn kómirqyshqyl zattary bar. Osylaısha kólik tútinimen qor­shaǵan ortaǵa 200-den asa zııan­dy zat bólinedi. Jalpy, el aýma­ǵynda qorshaǵan ortany las­taıtyn zattardyń 60 paıyzy – kó­likterden. Oǵan qosa janarmaı quıý beketterindegi benzın men dızel sapasyn kún saıyn tekserip otyrý qajet. Almatynyń eki mıllıonnan asa turǵyny bar. Alaıda ekologııalyq ahýal 20 mıl­lıon halyq shoǵyrlanǵan Mehıko, 17 mıllıon halyq ómir súretin Tegeran men Shanhaı, 10-15 mıl­lıonnyń aralyǵynda halqy bar Nıý-Iork, Ystanbul, Máskeý sııaqty qalalarmen qatar tur. Bul – óz kezeginde kimdi bolsyn oılantatyn ótkir másele. О́ıtkeni memleket úshin adam densaýlyǵynan asqan baılyq joq, – deıdi Ashat Asylbekov.

Máseleni tek kólikter men JEO-ǵa tirep qoıýǵa taǵy bolmaı­dy. Birqatar ekolog maman prob­lemanyń bir ushyn bıik ǵımarat­tardyń kóptep salynýynan kó­redi. О́ıtkeni záýlim qurylys ny­­sandary qalany qalqalap tur. Bul óz kezeginde aýanyń alma­sýyna kedergi týdyrady. Sha­har­dyń qazandyq tárizdes aýmaq­ta ornalasqanyn eskersek, shynynda bul pikirdiń jaı aıtyla salmaǵanyn ańǵaramyz.

JEO arqyly taraıtyn tútin de, kólikterden keletin kesapat ta byltyr Prezıdenttiń tóraǵa­lyǵymen ótken Almaty qalasyn damytýǵa baǵyttalǵan basqosýda aıtylmaı qalǵan joq. Saıyp kelgende Almatynyń ekologııasyn qalypta ustaý jan-jaqty keshendi jumystardy qolǵa alýdy qajet etedi.

Aǵymdaǵy jyldyń basynda Ekologııa mınıstrligi Ekolo­gııalyq retteý jáne baqylaý komı­tetiniń tóraǵasy Zýlfýhar Joldasov Al­matyǵa kelip, megapo­lıstegi eko­logııalyq máselelerdi 30-dan asa núkteden sheshý úshin egjeı-tegjeıli baǵdarlama daıyndalyp jat­qanyn, avtomat­tandyrylǵan júıeni qarastyrý kerek degen she­shimge toqtalǵanyn aıtqan bolatyn.

Almatyda JEO-2 kómirmen, al qala ortalyǵyn qamtıtyn JEO-1 gazben jumys isteıdi. Al shahar aınalasyndaǵy shaǵyn jylý elektr stansalary áli kúnge deıin kómir men mazýtke táýeldi. Bir ǵana JEO-2-ni gazǵa kóshirý Almaty ekologııasyn túbegeıli sheshpeıdi, sol sebepti qala aınalasyndaǵy shaǵyn stansalardyń barlyǵyn gazǵa kóshirý qajet deıtin pikirler de joq emes. Qalaı aıtqanda da, kópten beri jyr bolyp kele jat­qan JEO-2-niń taǵdyryna qatysty kesimdi sóz aıtyldy.

Eldegi ishki jalpy ónimniń bes­ten birin qamtyp otyr­ǵan Alma­tynyń ásem kórki men ta­bıǵaty – barsha qazaqstandyq­tardyń ıgiligi. Ile Alataýynyń bókterinde alma baqtaryn saq­taý men ósirýdi erekshe baqy­laýǵa alý kerektigine, qala ma­ńyn­daǵy tabıǵatty qorǵaý aı­­maq­taryna túgendeý júrgizip, olardy paıdalanýdyń qatań rá­sim­­derin belgileýge basa nazar aýda­r­ǵan Memleket basshysy el eko­nomıkasynyń kúretamyryna bal­anatyn alyp megapolıstiń eko­logııalyq tynysyna enjar qaraýǵa bolmaıtynyn qadap aıtqany da sondyqtan.

ALMATY