Ejelden jetimin jylatpaı, jesirin jatqa bermeı, ulaǵat jolyn ustanǵan ult ekenimiz barshaǵa málim. Halqymyzdyń osyndaı danalyǵynyń arqasynda qazaq jerinde balalar úıi degen múlde bolmaǵan. Al qazir qansha jerden qarekettensek te, kóńili nalaǵa, kózi jasqa toly jetimekterimizdiń sany artpasa, kemimeı otyr. Osy rette Nur-Sultan qalasynyń jastar saıasaty máseleleri basqarmasy men Halyqaralyq «Qazaq tili» qoǵamynyń elordadaǵy fılıaly bıyl «Internat uıymdarynan keıin jetim balalar men ata-anasynyń qamqorlyǵynsyz qalǵan balalardy beıimdeý jáne qoldaý jónindegi is-sharalar kesheni» dep atalatyn jobany qolǵa aldy.
Qazirgi ýaqytta bas qalamyzdyń ózinde jetim balalar men ata-anasynyń qamqorlyǵynsyz qalǵan balalardyń sany 2 730 jandy quraıdy eken. Onyń ishinde 1 451-i – 18-29 jas aralyǵyndaǵy jastar, 238-i zertteý fokýs-tobymen qamtylǵan. Joǵaryda atalǵan joba aıasynda búginde ınternat mekemeleriniń 164 bitirýshisiniń áleýmettik beınesi túzilgenin de atap ótken jón.
Áleýmettik zertteýge qatysýshylardyń 46,4 paıyzy – áıel, 53,6 paıyzy – er-azamattar. Zertteý nátıjeleri olardyń arasyndaǵy qazaq jáne orys ulttarynyń úles salmaǵy birdeı (40,8 paıyzdan) ekenin kórsetip bergen. Basqa ulttar ókilderi – 18,4 paıyz kóleminde.
Respondentterdiń 26,4 paıyzynyń – orta kásiptik, 54,4 paıyzynyń – orta, 10,4 paıyzynyń – joǵary, 8,8 paıyzynyń orta tehnıkalyq bilimderi bar. Iаǵnı olardyń jartysyna jýyǵy ǵana orta kásiptik bilimdi meńgergen. Bul olardyń áleýmettenýi máselesin ózektendirý qajettigin kórsetip berdi. Ras, keıbir jaǵdaılarda, tipti tolyqqandy otbasylardan shyqqan jastardyń da qarjy jetispeýshiligine baılanysty joǵary oqý oryndaryna túsýge múmkindikteri bolmaı jatady. Al munyń jetim balalar úshin birneshe ese aýyrlyq júkteıtini eki bastan belgili. Mine, sondyqtan olarǵa arnaıy bilim berýdi qamtamasyz etetin salalyq reformalyq ózgerister engizý qajet sekildi.
Arnaıy saýaldamamen qamtylǵandardyń otbasylyq jaǵdaılary da árkelki. Olardyń 64,8 paıyzy áli úılenbese, 21,6 paıyzy otbasyn qurap úlgeripti. Al 13,6 paıyzy ajyrasý, azamattyq nekege turý sııaqty túrli otbasylyq jaǵdaılardy bastan ótkerip otyr eken. О́zderiniń densaýlyǵy jóninde respondentterdiń 60,8 paıyzy «óte jaqsy», 20 paıyzy «ortasha», 14,4 paıyzy «qanaǵattanarlyq» dep baǵalaıdy. 4,8 paıyzy – múgedekter sanatynda. Olardyń qatarynda túrli toptaǵy múmkindigi shekteýli jandar da bar.
Zertteýge qatysqandar hokkeı, fýtbol, júzý jáne jeńil atletıka sekildi sporttyń birneshe túrimen aınalysady, bos ýaqytyn kóbinese toqyma toqýmen, bı úıirmesine qatysýmen, sýret salýmen jáne tamaq daıyndaýmen tıimdi ótkizýge tyrysady eken.
Alynǵan jaýaptardyń negizinde qazirgi qoǵamdaǵy jetim jastardyń turǵyn úıge qoljetimdiliktiń, ózderin qarjylandyrý isiniń bolmaýy, halyq tutynatyn bir rettik taýarlarǵa baǵanyń ósýi sekildi bas aýyrtarlyq negizgi máseleleriniń reıtıngi jasaldy. Olar jumyspen qamtýǵa, memleket tarapynan áleýmettik kómektiń bolmaýyna, sybaılas-jemqorlyqqa baılanysty qadaý-qadaý máselelerdi de atap kórsetti. Olar bilim berý salasynda ózderine birqatar memlekettik qoldaý kórsetilýin qalaıdy. Atap aıtqanda, respondentterdiń 21-i sheberlik synyptaryna qatysýǵa, 22-si shet tilderin úırenýge, 18-i joǵary oqý oryndaryna túsýge, 4-eýi orta tehnıkalyq joǵary oqý oryndarynda oqýǵa, 26-sy júrgizýshi kýáligine qol jetkizýge yqylasty. Sondaı-aq olar tanymal jastar uıymdarynyń múshesi bolýdan da úmitti.
Saýaldamaǵa qatysýshylar memlekettiń birinshi kezekte turǵyn úı, sapaly bilim berý, qoljetimdi medısınalyq qyzmet, sot tóreligi, tolyq emes otbasylarǵa (jalǵyz basty analarǵa) kómek kórsetý máselelerin baqylaýyna alýyn qalaıdy. Al jartysynan kóbi turǵyn úıler qoljetimdi bolsa deıdi. Endeshe, olar úshin bul másele de óte-móte ózekti. Zertteý nátıjeleri boıynsha osy sanattaǵy balalardyń anyqtalǵan máselelerine qatysty birneshe baǵyt boıynsha tıisinshe jumystar júrgizildi.
Qaladaǵy №6 kásiptik-tehnıkalyq kolledjben jasalynǵan kelisimshart aıasynda 80-ge jýyq balalar úıinen shyqqandardyń joǵary oqý oryndaryna jáne 14 jasóspirimniń orta kásiptik kolledjderge túsýine járdem kórsetildi. Qazirgi tańda osy sanattaǵy jastar úshin aǵylshyn tili men tigin kýrstary ashylyp, oqý-úıretý jumystary júrgizilýde. Sondaı-aq búgingi kúnniń suranysyna ıe sport, SMM, fotograf, jasandy kirpik salý, shash sándeý, boıaý, ınfobıznes sekildi mamandyqtar boıynsha 10-nan asa taqyrypta vebınar jáne oflaın kýrstar da uıymdastyrylǵan.
Sondaı-aq joba aıasynda ınternat uıymdarynan keıingi jetim jáne ata-anasynyń qamqorlyǵynsyz qalǵan balalardy súıemeldeý jáne qoldaý jónindegi tujyrymdama ázirlenýde. Ony túzý jumystary sarapshylarmen, memlekettik organdarmen birlese júzege asyrylyp jatyr. Áleýmettik portret aıasynda anyqtalǵan máseleler boıynsha tıisti mekemelerge hattar jazylyp, usynystar joldandy.
Túrli deńgeıdegi buqaralyq aqparat quraldarynda motıvasııalyq jarııalanymdar, sonyń ishinde jobamen qamtylǵan tabysty adamdardyń jetistikteri týraly 10-ǵa jýyq maqala jarııalandy. Jobanyń qamtý aýmaǵyn ulǵaıtý jáne bul isti nasıhattaý úshin Instagram áleýmettik jelisindegi 5 tanymal blogerdiń paraqshalarynda aqparattyq postar jaryq kórdi.
Joba aıasynda qyrkúıek aıynan bastap E10 kóshesi, 2-úı, 1-kireberis, №1 kabınet mekenjaıy boıynsha kómek kabıneti ashyldy. Onda balalarǵa tegin psıhologııalyq jáne quqyqtyq keńester beriledi.
Jobada onyń negizgi taqyryptaryn ashyp kórsetetin áleýmettik beınerolıkter shyǵarý da kózdelgen. Qazirgi ýaqytta onyń 4-eýi ázirlendi, 2-eýi júzege asyrylýda, jobanyń qorytyndy nátıjeleri jyldyń sońyna qaraı jarııa etiledi. Onda statıstıkalyq derekter, áleýmettik zertteýler nátıjeleri, joba barysynda anyqtalǵan áleýmettik máseleler negizinde aqparattyq baıandama jasalady.
Nur-Sultan qalasynyń bas sanıtarlyq dárigeriniń qaýlysyna sáıkes, karatındik shekteýlerdiń engizilýine baılanysty qaladaǵy barlyq qoǵamdyq sharalar toqtatylǵan. Osyǵan baılanysty motıvasııalyq kezdesýler onlaın rejimine aýystyryldy. «Atameken» UKP-da «Jańa ınternet-mamandyqtar», «Bıznes ashýǵa óteýsiz memlekettik grant», «Jeke brend», «Qarjylyq saýattylyq», «Kúz-qys aılarynda nemen aınalysqan durys? Jastarǵa keńes» taqyryptaryna qatysty 5 onlaın kezdesý bolyp ótti. Sonymen qatar Kásiptik-tehnıkalyq kolledjde jobamen qamtylǵan jastarmen «Armanda. Josparla. Áreket et» taqyrybynda 2 motıvasııalyq kezdesý ótkizildi. Sondaı-aq jobada jyl sońyna deıin jańa bıznes-ıdeıalar qurý, yntymaqtastyq áriptestik qarym-qatynas jasasý, tájirıbe almasý maqsatynda jergilikti mesenattardy, iri kásipkerlerdi tarta otyryp, 3 «Ashyq esik» kúnin jáne balalar úıinde tárbıelenip, qoǵam belsendisi bolyp júrgen jastardyń qatysýymen onlaın vebınarlar da ótkizý qarastyrylǵan. Belsendi qatysqandarǵa rıýkzaktar, sporttyq kostıýmder jáne basqa da oqýǵa qajetti kerek-jaraqtardy taratý josparlanýda. О́tkizilgen is-sharalardan basqa qyzyǵýshylyq boıynsha saýaldama negizinde jyl sońyna deıin taǵy 6 motıvasııalyq kezdesý ótkizý josparlanýda.
Sondaı-aq joba aıasynda odan ári yntymaqtastyq áriptestik ornatý úshin Nur-Sultan qalasy ákimdiginiń Kásiptik-tehnıkalyq kolledjimen memorandýmǵa qol qoıyldy. Memorandým aıasynda «Atameken» UKP jumyspen qamtý máseleleri jónindegi departamentimen yntymaqtastyq áriptestik qarym-qatynastar negizinde kolledjdiń 24 túlegi jumysqa ornalastyryldy. Qazirgi ýaqytta WhatsApp-ta chat quryldy, onda jedel jumys izdeý úshin jańa bos oryndar jarııalanady. 23 qyrkúıek pen 23 qazan aralyǵynda atalǵan jastar chatyna 300 jumys túri usynyldy. Jalaqy kórsetkishi – orta eseppen 120 000-200 000 teńge aralyǵynda, odan da joǵary deńgeıde.
Jan-jaqty taldaý, vedomstvoaralyq ózara is-qımyl jáne úzdik úılestirý úshin Nur-Sultan qalalyq jumyspen qamtý jáne áleýmettik baǵdarlamalar, turǵyn úı jáne turǵyn úı ınspeksııasy, bilim basqarmalarynyń, «Kólik jáne kommýnıkasııa joǵary kolledji, Aqparat jáne qoǵamdyq damý mınıstrligi Jastar jáne otbasy isteri komıteti, «Atameken» UKP ókilderimen, «Altyn Qyran» halyqaralyq qaıyrymdylyq qory, Jumysbar.kz jobasy, BTS-EDUCATION.KZ JShS menedjerlerimen kezdesýler ótkizildi.
Joba ınternat uıymdarynan keıin jetim balalar men ata-anasynyń qamqorlyǵynsyz qalǵan balalardy beıimdeýge jáne qoldaýǵa baǵyttalǵan. Ol óziniń dittegen maqsatyna da jetedi degen senimdemiz.