Jýyrda Aqtaý qalasynda jańa meshit salynady eken» degen aqjoltaı habar tarap, el-jurt jadyraı qýandy. Qýanatyny – Allanyń jerdegi úıi sanalatyn qasıetti meshit qurylysy qaı musylman úshin de qasterli, ekinshiden, salynatyn jańa meshit din abyzy, kóp din men myń san dúmsheler arasynda «bizdiń jol qaısy?» dep daǵdarǵan búgingi urpaqqa dástúrli dinimizdiń temirqazyǵyn siltegen Erjan hazirettiń esimin enshilemek.
Al turǵyndar sany kúnnen-kúnge artyp, aýqymy úlkeıip kele jatqan Aqtaý qalasynda rasynda zamanaýı meshittiń qajettigi de turǵyndar kóńilinde júrgen bir túıtkil bolatyn. Mańǵystaý oblysy jáne Aqtaý qalasy ákimderiniń sheshimimen jaqsy jerden – Aqtaý qalasynyń №39 shaǵyn aýdanynan jer telimi bólinip, 2021 jyldyń sońynda qurylysy aıaqtalady dep josparlanǵan jańa qulshylyq úıiniń mańǵystaýlyqtar asa iltıpatpen esimin «Erjekem» dep ataıtyn hazirettiń esimin ıelenýi óte oryndy.
«Altyn qanjar qap túbinde jatpaıdy» degendeı, sońǵy jyldary Erjan Tólegenulynyń asyl dinimizdi ulyqtaý, ulttyq qundylyqtardy saqtaý, mádenıet-rýhanııatymyzdyń, jalpy dúnıetanymymyz ben minez-qulyq, júris-turys, tirshilik-ustynymyzdyń túp bastaýy qaıda ekenin, kimdi úlgi tutyp, neni basshylyqqa alýymyz qajet ekendigin taıǵa tańba basqandaı ap-anyq etip kórsetip bergen qos qoljazbasynyń tabylýy, olardyń, ıaǵnı «Imanshart» pen «О́sıetnamanyń» qazaq tiline aýdarylyp, «О́sıetnama» («Urpaqqa amanat») ataýymen basylýy qazaq qana emes, hanafı mazhaby, matrýdı aqıdasyn ustanym etken din musylman balasyna dástúrli dinniń dańǵylyn qaıta tanýyna negiz boldy. Sondaı-aq haziret týraly Mańǵystaý oblysynda jáne aıtýly ǵalymdar men dintanýshylardyń qatysýymen Nur-Sultan qalasynda aýqymdy ǵylymı-tájirıbelik konferensııalardyń ótkizilýi Erjan Tólegenulynyń eńbegin tanýǵa, zerdelep-zertteýge bastama boldy, hazirettiń qoljazbalary halyq arasynda rýhanı-mádenı turǵyda, dinı-sharıǵı turǵyda zor jańalyq, mańyzdy rýhanı qundylyq retinde qabyldandy. Elimizdiń belgili dintanýshy ǵalymdary Erjan haziretti «dástúrli dinimizdi bolashaq býynǵa amanat etip qaldyrǵan sońǵy tulǵalardyń biri» dep baǵalap, hazirettiń qos qoljazbasyn «qazirgi qoǵamnyń rýhanı suranystaryn qanaǵattandyrýda mańyzǵa ıe» deı kelip, «Erjan Tólegenuly syndy tulǵalardyń eńbekterin jınaqtaý jáne jarııalaýdy júzege asyrý qazirgi qazaq qoǵamynyń rýhanı suranystaryn qanaǵattandyrýǵa, rýhanı tarıhymyzǵa qurmet sezimin qalyptastyrýǵa, urpaqtar arasyndaǵy rýhanı sabaqtastyqty nyǵaıtýǵa, sol arqyly jat dinı ıdeologııaǵa qarsy turý qabiletin kúsheıtýge múmkindik beredi», dep ashyp aıtty.
Al sol kezdegi elimizdiń Bas múftıi Serikbaı qajy Oraz «bul kitaptar bizge bizdiń qandaı mektepti ustanǵanymyzdy, ata-babalarymyzdyń jolyn kórsetýimen erekshelenedi. Kitapta qazaqqa, dindes baýyrǵa beretin jetkilikti ilim, nasıhat bar. Erjan hazirettiń eńbegi – biz úshin tazalyq jolynyń, ata-babamyzdan kele jatqan tasavvýf jolynyń taza, saf qalpyn saqtaýymen jáne ony bizge qaz-qalpynda usynýymen qundy» dep, kitapty jamaǵatty birizdilikke alyp keletin baǵdarshamǵa balaǵan bolatyn. Keıinnen dástúrli dinge sýsaǵan jamaǵattyń kóńil-gúlzary Erjan hazirettiń ilim bulaǵynyń tereńinen syr shertip, taqýalyqqa jeteleıtin «Ilimniń bulaǵy – taqýlyq qaınary» kitabymen qanyǵa tústi. Arab tilinen aýdarylǵan 82 bettik qoljazbada ómirdiń máni, dúnıe esigin ashqan sátten, ıaǵnı talbesikten jerbesikke deıingi aralyqtaǵy musylman balasyna qajetti ómir súrý daǵdylary, rýhanı, dinı-sharıǵı ustanym-qajettilikter tereń ǵylymmen, tereń fılosofııamen baıandalǵan. Boıyn taza ustap, aýzynan artyq-aýys sóz shyqpaǵan pirádar, el-jurtynyń qamqorshy abyzy, din ókili retinde bir emes birneshe ret sottalsa da jasymaı, Haqtyń dinin ómiriniń sońyna deıin joǵary ustap ótken, birneshe til bilip, matematıka, geogafııa syndy jaratylystaný ǵylymdarynyń júırigi atanǵan Erjan Tólegenulynyń esimi men eńbegi el arasynda ǵana emes, Iran, Túrkııa, Túrikmenstan, О́zbekstan, Reseı sııaqty elderde zor qurmetpen atalady. Aqtaýda salynatyn jańa meshittiń Erjekem esimimen atalýyna jurtshylyqtyń qýanýynyń sebebi de osy bolatyn jáne haziret ata oǵan laıyqty da!
Aımaq basshysy S.Trumov pen Qazaqstan musylmandary dinı basqarmasynyń tóraǵasy, Bas múftı Naýryzbaı qajy Taǵanuly qatysýymen alǵashqy irgetasy qalanǵan meshit teńiz jaǵasyndaǵy kórikti qala, keleshegin týrıstik áleýetimen baılanystyryp, qala kelbetine mán bere bastaǵan Aqtaýdaǵy kórikti, eńseli nysandardyń biri bolýy kerek. Bul – halyq talaby. О́ıtkeni 712 myńnan astam halqy bar oblysta halyq sanynyń 27,9 %-yn quraıtyn, ıaǵnı 200 myńnan astam turǵyny bar Aqtaýdaǵy Beket ata atyndaǵy oblystyq meshit búginde qatary artqan qalyń jamaǵat tasqynyna tarshylyq etip keledi. Juma namazy, qadir túni sekildi jamaǵat kóp jınalatyn dinı rásimder kezinde 4000 adam meshit ishinde otyrsa, 5000 adam meshit syrtyna jaıǵasady. Kezinde «oıbaı, osynshalyqty záýlim meshitti toltyryp kim keler deısiń?» degen qorqynysh basym boldy ma, kim bilgen, búginde etek-jeńi keńge jaıylyp, aýmaǵy ulǵaıa túsken qalanyń qaq ortasynda ornalasqan meshittiń ishi jamaǵatqa, syrty san-sapat kólikke tarlyq etýde. Al shamamen 300 orynǵa laıyqtalǵan Beket ata atyndaǵy qalalyq meshittiń de ahýaly osy qalypta ekendigi aıtpasa da túsinikti. Onyń ústine Aqtaýda óliler rýhyna, tiriler úshin saýap retinde beriletin as-sadaqalardy ótkizetin jóni túzý oryn da joq – túnimen ishimdik ishilip, oıyn-saýyq uıymdastyrylyp, kóńil kóterýdiń kózdi baılaıtyn nebir qyzyldy-jasyldy áreketteri oryn alatyn meıramhanalarda ertesine kúńirente Quran súrelerin oqyp, sadaqa berý, keshte taǵy toı-tomalaqtyń tabany astynda qalý jarasymdy emes ekeni belgili. Bul da halyq kókeıinde kópten júrgen, biraq sheshimin tappaı kele jatqan másele.
Alaıda irgetasy qalanǵan meshittiń usynylǵan jobasy kópshiliktiń kóńilinen shyqpaýda, sol sebepti eńseli meshitti kerek etken aqtaýlyqtardyń kóńili alańdaýly. Din men meshittiń, Erjan haziret syndy taqýa din ǵulamasynyń qadirin biletin áýlıeli meken turǵyndarynyń kókeıinde kópten kútken jańa meshittiń de syıymdylyǵy az, sáýleti de súısinerlik bolmaı shyǵa ma degen kúdik bar. Zamanaýı úlgide salynǵan kórnekti meshit – dinge degen qurmet, qalanyń sáni, urpaqqa qýanysh. Sondyqtan mańǵystaýlyqtar dúıim jurtqa qadir-qasıetimen daralanǵan dinı aǵartýshy ustaz, ǵulama tulǵa Erjan Tólegenuly atymen atalatyn jańa meshittiń syrtynan kórikti, ishinen mazmundy-taǵylymdy bolǵanyn qalaıdy. Meshit ishinen medrese, ǵylymı jıyndar ótkizetin zaldar, as-sadaqa ótkizetin arnaıy oryndar salynyp, jańa meshit «atyna zaty saı», eldiń rýhyn kóteretin nysan bolsa deıdi. «Kóp túkirse – kól» demekshi saýapty isten syrt qalmaıtyn aǵaıyn qarajat máselesine de ózi kómektesetini anyq. Sondaı-aq Erjan hazirettiń ómirin, muralaryn zertteýmen, nasıhattaýmen turaqty aınalysyp, biraz izgi sharalardyń atqarylýyna muryndyq bolǵan «Erjan haziret» qoǵamdyq qorynyń bul baǵyttaǵy jumystarymen, jobalarymen tanysa otyryp, birlese is atqarsa jáne izgilikti isti atqarar aldynda halyq usynystary, talap-tilegi eskerilse, «keńesip pishken tonnyń kelte bolmaıtyny» belgili.
Sonymen turǵyndar Aqtaýda jańa qulshylyq úıiniń salynatynyn estip qýanýda. Jańa meshit óńirdegi qalyń jamaǵattyń, múmin musylmannyń úmitin aqtap, kóńildegideı kórikti, el kútkendeı eńseli bola ma? Kezinde kórikti meshit salýǵa zaman aǵymy – joqshylyq pen bıliktiń dinge degen solaqaı saıasaty múmkindik bermegen babalarymyzdyń bir bólmeli qujyralarda meshit jasap, dinı qulshylyǵyn ótegeni, shákirt tárbıelep, áptıek úıretkeni málim. Sonymen qatar musylman elderindegi kóne dáýirlerde sáýlet óneri jetistikterimen salynyp, bezendirilgen, kórki áli de kóz tartyp, ǵasyrlar boıy mini quramaǵan, iri rýhanı ortalyqtarǵa aınalǵan meshitterdi de bilemiz. Iаǵnı meshittiń kórikti, jamaǵattyń qulshylyq jasaýyna jan-jaqty qolaıly bolýy qaı kezde de, qaı ǵasyrda da basty nazarda bolǵan. Táýelsizdik alyp, babalarǵa arman bolǵan meshit salý múmkindigi týyndaǵanyn eskersek, Aqtaýda mańdaıyna «meshit» dep jazylyp, tóbesine munara qoıylǵan jataǵan saraı emes, zaman talabyna saı eńseli, záýlim meshit qurylysynyń salynatyn ýaqyty rasynda kelgen... Bizdiń asyl dinimiz, qasterli meshitimiz qandaı qurmetke de laıyq jáne oǵan Mańǵystaýdyń múmkindigi mol!
Mańǵystaý oblysy