«Egemen Qazaqstan» basylymy Aqparat jáne qoǵamdyq damý mınıstrliginiń qoldaýymen álemdegi mańyzdy da ózekti taqyryptar jóninde biregeı kontent ázirleıtin Project Syndicate jobasy maqalalaryn jarııalaýdy jalǵastyrady.
Búgingi nómirde oqyrmandar nazaryna koronavırýs pandemııasynan keıingi kezeńde atqarylýy tıis jumystar jónindegi eki maqalany usynyp otyrmyz. Eýropalyq ınvestısııa bankiniń prezıdenti Verner Hoıer búgingi jarııalanymynda qart qurlyqtyń qazirgi tańdaǵy álemdik arenadaǵy jaǵdaıyna toqtalady. Onyń paıymdaýynsha, Eýropalyq odaq kóshbasshyǵa aınalýy kerek. Bul maqsatqa qol jetkizý úshin Brıýsseldegi saıasatkerler qarjylandyrý máselesine basa nazar aýdarǵany jón.
Afrıka damý bankiniń bastamasymen qurylǵan Africa 50 ınvestısııalyq alańynyń dırektory Eleın Ebobısse post-pandemııa kezeńinde qara qurlyqty tyǵyryqtan shyǵaratyn jol retinde aktıvterdi jekeshelendirýdi usynady. Avtordyń sózine súıensek, Afrıka elderiniń basshylary sıfrlandyrýdy belsendi júrgizip, jekeshelendirý máselesine erekshe den qoıǵany jón.
KASABLANKA – Afrıkaǵa koronavırýs pandemııasy keri áser etip, ishki jalpy ónim kólemi kúrt quldyraýy múmkin. Oǵan qosa, Afrıkanyń birqatar memleketi qazirgi tańda shıkizat baǵasynyń arzandap ketýinen qatty zardap shegip otyr. Bul qazirgi quldyraý úderisin odan saıyn kúsheıtip jiberedi.
Qurlyq ekonomıkanyń keri ketýimen belsendi túrde kúresip, ony qaıta qalpyna keltirýge tıis. Sondaı-aq keleshektegi yqtımal daǵdarystarǵa ázirlenýi kerek. Densaýlyq saqtaý salasyn kúsheıtýden bastap, ekonomıkany damyta otyryp azyq-túlikpen qamtamasyz etý nazarǵa alynýy qajet. Afrıka kóshbasshylary osyndaı qurylymdyq qıyndyqtardy eńserý úshin damýdyń jańa strategııasyn ázirlegeni abzal. Afrıka qurlyǵynyń basty syrtqy áriptesteri de koronavırýs pandemııasynan zardap shegip, ishki máselesimen aınalysýǵa májbúr bolǵanyn, tipti indet bastalmaı turyp-aq damýshy elderdiń (onyń ishinde Afrıka elderi de bar) kapıtaly óte jedel túrde syrtqa ketip jatqanyn eskersek, qurlyqtyń saıasatkerleri qaıta oılanýyna týra keledi.
Mundaı máseleni sheshýdiń bir joly – ınfraqurylymǵa baǵyttalǵan keń kólemdi ınvestısııalyq baǵdarlama. Osylaısha, aktıvterdi jekeshelendirý arqyly jergilikti resýrstardy paıdalanýdy ońtaılandyryp, bılik ókilderi qazir qolda bar kapıtalǵa arqa súıeıdi. Osy aktıvterdi konsessııalyq shemalar arqyly senimdi jeke ınvestorlarǵa usynyp, Afrıka elderi mańyzdy jańa jobalardy qarjylandyrýdy toqtata alady.
Mundaı jeńildikter uzaq merzimdi kiris ákelip, Afrıkaǵa kóbirek ınvestısııalyq kapıtaldy tartatyn jańa ınfraqurylymdyq-ınvestısııalyq múmkindik usynady. Osylaısha, aktıvterdi jekeshelendirý qurlyqtyń ınfraqurylymyn qarjylandyrýdyń úlken aıyrmashylyǵyn joıýǵa kómektesedi. Afrıkanyń Damý Banki (AfDB) onyń jyl saıynǵy kólemi 68-108 mıllıard dollarǵa teń dep esepteıdi.
Elektr stansalary, aqyly avtomobıl joldary, porttar, áýejaılar, talshyqty-optıkalyq jeliler, qubyrlar jáne osy sekildi ınfraqurylymdar qaıta óńdeletin aktıvter qataryna kiredi. Solardy monetızasııalaý arqyly jınalatyn qarajat mýltıplıkatıvti tıimdiligi mol jańa jobalarǵa jumsalyp, búkil qurlyqtaǵy ekonomıkalarda jumys oryndarynyń ashylyp, bıznes júrgizýge múmkindik beredi. Qurlyqtaǵy jumys oryndarynyń kóptep jabylýy men jyl saıyn mıllıondaǵan jastyń jumys isteýge jaramdy jasqa jetetinin eskersek, bul – óte mańyzdy.
Aktıvterdi jekeshelendirý Afrıkada eshqashan qoldanylmaǵanymen, Aýstralııada mundaı tájirıbe óziniń jemisin berip otyr. Bul elde memleket menshigindegi 12 aktıvti jekeshelendirý arqyly úsh jyl ishinde 18 mlrd dollar paıda tapty. Afrıka elderi búkil qurlyqta osy tásildi qaıtalap, jyl saıyn ınfraqurylymdy qarjylandyrýǵa jetpeı qalatyn qarajat tapshylyǵyn jabýǵa jol ashady.
Qysqa merzimde túsetin paıdadan bólek, Afrıkadaǵy aktıvterdi jekeshelendirý ınfraqurylymdyq ınvestorlardyń jańa tobyn qalyptastyrady. Aýstralııada ál-aýqat qory, zeınetaqy qory jáne jeke ınvestısııalyq qorlar birigip osyndaı jobalarǵa qatysady. Qoldanystaǵy aktıvterdi paıdalaný arqyly osyndaı ınvestorlardy tartý Afrıka úkimetteriniń tek donorlar men damý jónindegi qarjy ınstıtýttaryna táýeldiligin toqtatady. Qazirgi tańda «Afrıka50» uıymy aktıvterdi jekeshelendirý jobalaryn iske asyrý boıynsha qurlyqtyń birqatar úkimetimen kelissóz júrgizip jatyr.
Sıfrlandyrýǵa basymdyq berý arqyly aýqymdy ınfraqurylymdyq ınvestısııalar azaıady. Nátıjesinde memlekettik jáne jeke taraptardyń shyǵyndaryn azaıtýǵa, olardyń tıimdiligin arttyrýǵa, fızıkalyq kedergilerdi jeńýge jáne klıentter men azamattarǵa kórsetiletin qyzmetterdiń sapasyn jaqsartýǵa bolady. Qurlyqtaǵy sıfrly transformasııa búkil kórsetkish boıynsha jaqsy damyp keledi. Jańa keń jolaqty ınternet aýqymy keńeıdi, uıaly telefondardy paıdalaný úrdisi joǵarylaı bermek, qurlyq uıaly baılanys arqyly tólem jasaýda álemde aldyńǵy qatarda. Koronavırýs pandemııasynan keıin týyndaǵan qashyqtan jumys isteýdiń «jańa normasy» jáne qozǵaǵan tutynýshylardyń minez-qulqyndaǵy ózgerister bul prosesti jedeldetýge múmkindik beredi.
Sıfrlandyrýdy jalǵastyrý arqyly Afrıkada ekonomıka ósip, jumys oryndary qurylsa da, keń jolaqty ınternetti jappaı engizý áli de ortasha álemdik deńgeıden tómen. Sıfrly transformasııany tolyqtaı júrgizý senimdi ınfraqurylymdyq keshender arqyly múmkin emes. Dúnıejúzilik banktiń habarlaýynsha, 4G/5G tehnologııalary men ámbebap keń jolaqty ınternetke qol jetkizý, talshyqty-optıkalyq kabeldik jelilerdi keńeıtý 2030 jylǵa qaraı qosymsha 100 mıllıard dollardy qajet etedi. Qajetti qarajatty jınaý Afrıka elderi úshin basty basymdyqqa aınaldy. Olar koronavırýstan keıingi ahýalǵa beıimdelýge tıis. «Africa50» qazirdiń ózinde aktıvterdi jekeshelendirý prınsıpin qoldaný arqyly osyndaı sıfrly ózgeris jasaýǵa kirisip ketti.
Aktıvterdi jekeshelendirý strategııasy Afrıka memleketterine qajetti ınvestısııany ózin-ózi qarjylandyrýǵa múmkindik beretin erekshe ádis usynady. Afrıka elderi úshin aýqymdy sıfrly ınfraqurylymdy damytý basty basymdyq bolyp sanalsa da, sonymen qatar bılik ókilderi sıfrly ınnovasııany qamtamasyz etetin ekojúıesi bar kásipkerlerdi qoldaýǵa basa nazar aýdarýy kerek. Kigali Innovation City sııaqty bastamalar tehnologııalyq jáne bilimge negizdelgen kompanııalarǵa «qos ta, jumys iste» qaǵıdatyn usynady.
Afrıka elderi Afrıka qurlyǵynyń erkin saýda aımaǵy (AfCFTA) arqyly aımaqtyq ıntegrasııany odan ári damytqany jón. Birlesken ınfraqurylym óndiristik áleýetti damytýda óte mańyzdy. Biraq qurlyqtaǵy kóptegen memlekettiń ekonomıkalyq qaýymdastyǵy bul máselege qulshynyp otyrǵan joq. Ásirese, ekonomıkalyq tıimdilikti eskersek, energetıkalyq ınfraqurylymdy biriktirý usynysty kóbeıtip, qunyn tómendetedi. Máselen, Afrıka damý bankiniń Desert to Power bastamasy Nıgerııa, Mavrıtanııa, Malı, Býrkına-Faso, Nıger, Djıbýtı jáne Erıtreıa sııaqty 11 eldi elektrmen jabdyqtaý úshin Sahel aımaǵynda qýaty 310 gıgavattyq energııa shyǵaratyn jańarmaly energııa kózderin damytpaq.
AfCFTA-ny tolyǵymen engizý arqyly usynys tizbekterin aımaqtyq ıntegrasııalaý jergilikti ekonomıkany kóterip, otandyq óndiristiń áleýetin kúsheıte túsedi. Afrıka elderiniń kóbi syrtqy seriktestermen saýda-sattyq arqyly ishki jalpy ónimdi 30 paıyzǵa arttyrady. Ishki qurlyqtyq saýdaǵa ekpin berý arqyly AfCFTA jergilikti naryqqa qatysy bar óndiristik sektordyń ósýine qoldaý kórsetedi. Osylaısha qurlyqtaǵy taýar aınalymyn qazirgi deńgeıinen (barlyq saýdanyń 15 paıyzy) 60 paıyzǵa deıin ósirip, mıllıondaǵan jumys ornyn ashady.
Qysqasy, afrıkalyqtardyń ózderi ázirlep, ózderi qarjylandyratyn qalpyna kelý josparyn oryndaý múmkin ekeni anyq. Pandemııa qurlyqqa qatty áser etkendikten, aktıvterdi jekeshelendirý, sıfrlandyrýdy jalǵastyrý jáne óńirlik ıntegrasııany kúsheıtý sekildi strategııalar sonda ǵana indetpen kúresýdegi Afrıkanyń áleýetin arttyra túsedi.
Eleın EBOBISSE,
Africa50 kompanııasynyń dırektory
Copyright: Project Syndicate, 2020.
www.project-syndicate.org