Qazaq eliniń azattyǵy jolynda jankeshti qyzmet etken, ultynyń bolashaǵy úshin búkil ǵumyryn sarp etken ult zııalylarynyń biri Ǵumar Qarash. Ol XX ǵasyr basynda qazaq qoǵamyndaǵy saıası-áleýmettik ómirdiń barlyq salasyna derlik belsene aralasty. Ony sol tusta jarııalanyp turǵan «Qazaqstan», «Uran», «Qazaq durystyǵy», «Durystyq joly», «Muǵalim» atty merzimdi basylymdar derekterinen anyq kóre alamyz. 1911-1913 jyldary Orda, Oral qalalarynda E.Buırynmen birigip «Qazaqstan» gazetin shyǵardy. 1911 jyly onyń alǵashqy eki sany Orda aýylynda jaryq kórdi.
Ǵ.Qarash Ýfa qalasyndaǵy Dinı basqarmanyń qazıi qyzmetinde júrip, arnaıy shaqyrtýmen 1917 jyly 5-13 jeltoqsanda Orynbor qalasynda ótken II jalpyqazaq sezine qatysady. Alash avtonomııasyn jarııalaý máselesinen týǵan qyzý aıtysta, sıez delegattary ekige jarylady. Birinshi toptaǵylar Alash avtonomııasyn jedel túrde jarııalaýdy qoldasa, bul pikirge qarsy ekinshi top, Alash avtonomııasyn jarııalaýdy keıinge qaldyrýdy usyndy. Ǵumar Qarash Alash Avtonomııasyn jedel jarııalaýdy qoldaǵan toptyń quramynda boldy.
1919-1920 jyldardan keıin A.Baıtursynov bastaǵan birqatar Alash zııalylary kúshtiń bolshevıkter jaǵynda ekenine kózderi jetken soń, kúres taktıkasy men strategııasyn ózgertý qajet dep tapty. Demek, olar endi oqý-aǵartý, baspasóz salasy tóńiregine toptasyp, qazaq halqynyń múddesi úshin qyzmet etýge kóshti. Mine, osy kezeńde, ıaǵnı 1919 jyly erikti túrde kommýnıstik partııa qataryna ótken Ǵumar Qarash partııalyq jáne keńes organdary qyzmetine belsene kirisedi. Máselen, azamat soǵysy júrip jatqan tusta, ol Bókeı ólkesindegi tuńǵysh atty ásker polkin qurý, V.I.Chapaev dıvızııasyn jergilikti adamdarmen jasaqtaý, Keńes ókimeti qurylysyna qarsy kúshterdi talqandap, el ishin bandalyq toptardan tazartý jumystarynyń bel ortasynda júrdi. О́ziniń kir jýyp, kindik kesken Talovka jerinde «Qyrqudyq» dep atalatyn aýylsharýashylyq artelin uıymdastyrdy. Alaıda qazaq qoǵamyna qyzmet etýdi óziniń maqsat muratyna aınaldyrǵan Ǵumar Qarash nebári 46 jyl ǵana ómir súrdi. Ol 1921 jyly 12 sáýirde Keńes ókimeti jaýlarynyń qolynan qaza tapty.
1962 jyldan Máskeý qalasynda turatyn Ǵumar Qarashtyń nemeresi, fılologııa ǵylymdarynyń kandıdaty Nádııa (Nadejda) Burhanqyzy Qarasheva: «Aǵam Basyrdyń aıtýy boıynsha, atamdy óltirgen bandalar toby, bir jyl ótkende Astrahan qalasyndaǵy realdy ýchılısheni bitirip, ýezd mılısııasy bolyp júrgen úlken uly Qadyrdy óltiredi. 1922 jyly onyń anasy men áıelin de óltirip úıin-múlkin órtedi» dep jazady.
Nádııa Qarashevanyń aıtýynsha, Ǵumar Qarashtyń 4 ul, 2 qyzy bolǵan. Úlkeni joǵaryda aıtylǵan Qadyr. Ekinshi uly Basyr Uly Otan soǵysy jyldarynda eńbek armııasy qatarynda Qaraǵandy shahtasynda eńbek etipti. 1974 jyly qaıtys boldy. Basyrdyń jalǵyz uly Bolat 1938-2000 jyldar aralyǵynda ómir súrgen. Al Ǵumardyń úshinshi qyzy Názııadan týǵan Balhııa (1928-1990 jj.) otbasymen Aqtóbe oblysynyń Alǵa stansasynda turǵan.
Ǵumar balalarynyń arasynda joǵary bilim alǵany Burhan (1904-1967). Ol Máskeýdiń Tımırıazev akademııasyn bitirip, QazSSR aýyl sharýashylyǵy mınıstrliginde qyzmetke ornalasady. Alaıda ákesi Alash zııalylary tobynan ekenin sezgen ol, 1947 jyly Taldyqorǵan oblysynyń shalǵaıdaǵy orys aýylyna baryp boı tasalaıdy. Sonda 10 jyldaı aýyl sharýashylyǵy tehnıkýmynyń dırektory bolyp qyzmet etedi. Burhannan keıingi Hamıda 12 jasynda qaıtys bolyp ketken. Al kenje uly Álıhan 21 jasynda Uly Otan soǵysynda habar-osharsyz ketti.
Máskeý qalasynda turatyn Nádııa Burhanqyzy 1930 jyly Oral qalasynda dúnıege kelgen. Keıin Almaty qalasyna kóship, orys orta mektebin támamdaǵannan soń M.Lomonosov atyndaǵy Máskeý memlekettik ýnıversıtetiniń Shyǵys tilderi fakýltetine túsip, 1953 jyly qyzyl dıplommen bitirdi. Keıin 1962 jyly joldasymen birge Máskeý qalasyna qonys aýdardy. Zeınet demalysyna shyqqanǵa deıin Reseı Bilim akademııasynyń fılologııalyq ortalyǵynyń ǵalym hatshysy boldy. 120-dan astam ǵylymı eńbektiń avtory. Qysqasha aıtqanda Ǵumar Qarash babamyzdyń urpaqtarynyń taǵdyry osy.
Baqtyly BORANBAEVA,
M.О́temisov atyndaǵy Batys Qazaqstan memlekettik ýnıversıtetiniń dosenti