Eger toponımıka – geografııalyq obektilerdi zertteıtin til biliminiń salasy bolsa, toponımııa memleket, ákimshilik aýmaq, eldi mekender men jer-sýlardyń syr-sıpatyn bildiretin ataýlardyń jıyntyǵy. Al keıbir kezde belgili bir ataý, negizgi ǵylymı jáne praktıkalyq qyzmetimen qosa, memlekettilik pen egemendiktiń basty belgileriniń biri bolatyny da bar. Oǵan elimiz egemendik jarııalap, eń aldymen, memlekettiń jańa ataýyn burynǵy Qazaq Keńestik Sosıalıstik Respýblıkanyń ornyna Qazaqstan Respýblıkasy dep ataýy aıqyn dálel bola alady. Tek sodan keıin elimizdiń memlekettik rámizderi: eltańba, ánuran, tý qabyldandy. Osyndaı erekshe jaǵdaıdy eskere otyryp Prezıdent N.Á. Nazarbaevtyń toponımıka ǵylymyna da kóp kóńil bóletini kópshilikke málim.
Eger toponımıka – geografııalyq obektilerdi zertteıtin til biliminiń salasy bolsa, toponımııa memleket, ákimshilik aýmaq, eldi mekender men jer-sýlardyń syr-sıpatyn bildiretin ataýlardyń jıyntyǵy. Al keıbir kezde belgili bir ataý, negizgi ǵylymı jáne praktıkalyq qyzmetimen qosa, memlekettilik pen egemendiktiń basty belgileriniń biri bolatyny da bar. Oǵan elimiz egemendik jarııalap, eń aldymen, memlekettiń jańa ataýyn burynǵy Qazaq Keńestik Sosıalıstik Respýblıkanyń ornyna Qazaqstan Respýblıkasy dep ataýy aıqyn dálel bola alady. Tek sodan keıin elimizdiń memlekettik rámizderi: eltańba, ánuran, tý qabyldandy. Osyndaı erekshe jaǵdaıdy eskere otyryp Prezıdent N.Á. Nazarbaevtyń toponımıka ǵylymyna da kóp kóńil bóletini kópshilikke málim.
Oǵan toponımıka týraly Prezıdenttiń tómendegi óte oryndy pikiri dálel bola alady. «Jalpy, bizde toponımıka áli de bolsa onsha damymaı keledi ǵoı deımin. Qazaqstandaǵy barlyq jer ataýlarynyń sózdigin shyǵaryp, qaı ataý qandaı jaǵdaıda, qandaı maǵynamen qoıylǵan, ol sózdiń túpki túri qandaı bolǵan degendi ǵylymı turǵydan anyqtap, kórsetý kerek. Jerińe qoıylǵan at elińniń urpaqtarǵa qaldyryp ketken haty sııaqty ǵoı» («Egemen Qazaqstan», 14.10.2011 j.).
Prezıdent N.Á. Nazarbaev budan buryn da «Ana tili» (11.05.2006 j.) gazetine jáne qazaq tildi gazetterdiń bas redaktorlaryna bergen suhbattarynda da toponımıkaǵa úlken mán beretinin, tarıhı ataýlardy qalpyna keltirýdiń, qazaq ataýlarynyń orys tilindegi nusqalaryndaǵy translıterasııalyq burmalaýshylyqtar men qatelerdi túzetýdiń kerektigin eskertken bolatyn.
Árıne, toponımıkanyń qoǵam ómirinde alatyn orny óte zor dep aıtýǵa bolady. О́ıtkeni, adamdardyń ómirlik, óndiristik jáne qoǵamdyq is-qımyldary ózindik ataýlary bar kóptegen obektilerden turatyn geografııalyq ortanyń barlyq aıasynda, naqty aýmaqtyq keshenderde ótedi. Sondyqtan geografııalyq obektilerdiń ataýlary barlyq ýaqytta san-alýan mindetterdi oryndaıdy, olarsyz eshbir qoǵamdyq formasııanyń ómir súrýi qıyndyqqa soǵar edi. Barlyq baǵytta árqıly aqparattarmen halyqaralyq turǵyda almasýdyń óskeleń tasqyny geografııalyq ataýlardy bizdiń kúndelikti ómirimizge óte qajetti jáne mindetti atrıbýttarǵa aınaldyrdy. Toponımder udaıy tolyǵa jáne jańara otyryp, ótken qoǵamnyń da, qazirgi qoǵamnyń da jan-jaqty suranystaryna qyzmet etti jáne qyzmet etýde, olar tarıhtyń jalǵastyrǵysh quraly bola otyryp, bolashaq urpaqtarǵa da qyzmet etpek.
Ǵylymı jáne praktıkalyq mańyzy bar toponımderden tabıǵattyń ártúrliligi, tabıǵı resýrstardyń barlyǵy ne joqtyǵy, jer bederi qurylymynyń túr-sıpaty, syrtqy pishinderi, landshaftylardyń ala shabyrlyǵy, ár jerdiń klımattyq jáne gıdrografııalyq erekshelikteri, sý kózderindegi sýdyń sapasy men mólsheri, flora men faýnanyń burynǵy jáne qazirgi jaı-kúıleri týraly, jaıylymdardyń ónimdiligi men maýsymdylyǵy týraly, belgili bir aýmaqtyń ekologııasynyń jutaýy, sondaı-aq, tabıǵı jáne basqa obektilerdiń ózindik erekshelikteri, sany men sapasy, ishki qurylymy men máni bir ortaǵa qatystylyǵy, turǵan orny jáne basqa eleýli qasıetteri men belgileri aınadaǵydaı anyq kórinedi jáne taǵy basqadaı maǵlumattar alýǵa bolady.
Leksıkada burynnan turaqtalǵan jergilikti ataýlar jańadan uıymdastyrylǵan ákimshilik-aýmaqtyq jáne sharýashylyq birlikterdi, eldi mekender men olardyń jeke bólikterin, jańadan ashylǵan paıdaly qazbalardyń ken oryndaryn ataǵan kezde praktıkalyq suranymdardy jaqsy qanaǵattandyrady. Toponımderdiń tanymdyq jáne aǵartýshylyq mańyzy óte zor.
Eýrazııanyń 5,0% aýmaǵyn qamtıtyn Qazaqstan jeriniń kólemi boıynsha dúnıe júziniń eń iri memleketteriniń biri bolyp tabylady jáne osy kórsetkish boıynsha dúnıe júzinde Reseıden, Kanadadan, Qytaıdan, AQSh-tan, Brazılııadan, Avstralııadan,Úndistannan, Argentınadan keıin 9-oryn alady. Osyndaı keń-baıtaq aýmaqta jasalyp, qorlanǵan, ata-babalarymyz keıingi urpaqtarǵa muraǵa qaldyryp ketken, mıllıondaǵan endogendik (jergilikti halyq óz tilinde bergen) toponımder halyqtyń jadynda saqtalýynyń arqasynda bizdiń zamanymyzǵa deıin jetti. Biraq, ókinishke oraı, bul orasan kóp ataýlar áli kúnge deıin bir jerge tolyǵymen jınalmaı, júıelenbeı jáne jan-jaqty zerdelenbeı keledi. Geografııalyq ataýlardyń eń tolyq jınaǵyn iri masshtaby topografııalyq kartalar qamtıdy. Olardy jasaǵan kezde geografııalyq ataýlarmen ári qaraı júrgiziletin jumystardyń negizi qalanady, sondyqtan, dúnıe júzi elderiniń kópshiliginde geografııalyq ataýlardy retke keltirý, olardy standarttaý jóninde jumystardy uıymdastyrý men tikeleı oryndaý memlekettik topografııalyq-geodezııalyq qyzmetke kezdeısoq júktelmegen.
Geografııalyq ataýlardy jınaý men júıeleý aıasynda Qazaqstanda júrgizilip kelgen jumystar men olar týraly aqparattar egemendik alǵansha burynǵy KSRO-da jınalǵan áýletke súıenip keldi. Qazaq KSR-yndaǵy geografııalyq ataýlardy katalogtaý jumystary Qazaq KSR Joǵarǵy Keńesinde, keıbir mınıstrlikterde, vedomstvolarda jáne ǵylymı mekemelerde júrgizildi. Olar mamandandyrylǵan (taqyryptyq) tizimder jasady jáne olardy oqtyn-oqtyn jeke anyqtamalyqtar túrinde basyp shyǵaryp otyrdy. Dálirek aıtqanda, 1989 jylǵa deıin oqtyn-oqtyn qaıta basylyp shyqqan burynǵy Qazaq KSR Joǵarǵy Keńesiniń «Ákimshilik-aýmaqtyq bóliný» atty anyqtamalyǵynda 10,8 myńǵa jýyq ákimshilik-aýmaqtyq birlikter men eldi mekenderdiń ataýlary jınaqtaldy. Ol uzaq ýaqyt ártúrli kartalar men atlastardy jasaýda jáne basyp shyǵarýda negizgi normatıvtik qujat qyzmetin atqarady. Biraq, ol translıterasııa turǵysynan alǵanda eshqandaı syn kótermedi. Onda kóptegen ataýlar burmalanyp berildi de, bir kezde jergilikti organdardyń sol durys resimdelmegen qalpynda Qazaq KSR Joǵarǵy Keńesine tapsyrylyp, odan keıin onyń Jarlyǵymen bekitilip otyrdy. Anyqtamalyqtyń taǵy bir kemistigi – ol árqashanda orys tilinde basyldy da, qazaq tilinde nusqa bolmady. Jáne oǵan jer-sý ataýlary kirmedi. Anyqtamaǵa kirgen qazaq ataýlarynyń basym kópshiligi orys tilinde burmalanyp, qate jazylyp keldi.
Ataýlardy jınaý men olardyń etımologııalaryn anyqtaýda qazaq jáne orys tilderinde jazylǵan tabıǵı obektiler men eldi mekender ataýlarynyń tizbeleri bar arnaýly toponımıkalyq sózdikter mańyzdy ról atqarady. Ǵylymı turǵydan alǵanda, ondaǵan jáne júzdegen myń jergilikti qazaqtyń tarıhı geografııalyq ataýlary óte qundy, biraq olar qaıtarymsyz joǵalyp ketti nemese birtindep joǵalýda. Ashyq túrde paıdalaný úshin shyǵarylatyn kartalar masshtabtarynyń irilenýine baılanysty kúrt ósken qazirgi kezdegi suranymdarǵa Qazaqstan Respýblıkasynyń jınalǵan qolda bar toponımıkalyq qory sáıkes kelmeıdi. Iri masshtabty topokartalardan, barlyq vedomstvolyq anyqtamalyqtardan, tarıhı jáne basqa derekkózderden jınalǵan Qazaqstan Respýblıkasynyń geografııalyq ataýlarynyń absolıýttik aqparattyq qoryn qurýdyń qajettiligi pisip jetti. Jergilikti tamyry men damýynyń kópǵasyrlyq tarıhy bar qazaq ataýlarynyń aıtarlyqtaı bóligi patsha zamanynda jáne keńes dáýirinde úlken translıterasııalyq burmalaýǵa ushyrady. Keıde arnaýly júrgizilgen zertteýlersiz ataýlardyń áýelgi durys halyqtyq nysanyn anyqtaý múmkin emes. Bul, toponımderdiń mazmunyn ashýǵa qajetti. Mundaı toponımder «dástúrli» bolǵan kezde jáne olar sol qalpynda dúnıejúzilik kartalar men atlastardyń betterinde, resmı halyqaralyq qujattarda bekitilip qalsa toponımıkaǵa úlken zııan keltiredi. Orys tilinde burmalanǵan ataýlar óziniń ǵylymı-aqparattyq qundylyǵyn joǵaltady, halyqtyń zańdy renishin týǵyzady.
Sondyqtan memlekettik tilde mindetti túrde resmı qoldaný úshin belgilengen barlyq aıtarlyqtaı geografııalyq obektilerdiń ózindik ataýlary ártúrli jaǵdaılarda basqa tilderde de moıyndalýy jáne halyqaralyq sharttar men kelisimderde, memleketaralyq shekaralardy belgileý men bekitý qujattarynda, halyqaralyq, poshtalyq, telegraftyq jáne elektrondy baılanystarda, ınternette, sondaı-aq, BUU-nyń halyqaralyq paıdalanýǵa arnalǵan barlyq resmı tilderinde kartalar men atlastar jasalǵan kezderinde durys translıterasııalanyp, biryńǵaı jáne turaqty nusqada jazylýy kerek. Mysaly, óte úlken munaı-ken orny orys tilinde Karashyganak dep durys jazylýdyń ornyna Karchaganak dep qate jazylýda.
Toponımıkanyń problemalaryn tereń ázirleýsiz jáne toponımıkalyq leksıkany, menshikti attardyń nomınasııasy (atalýy) men olardyń qurylymynyń zańdylyqtaryn zerdeleýsiz geografııalyq ataýlardy durys jazýdy sáıkestendirý men standarttaý múmkin emes. Sondyqtan respýblıkada oryssha toponımderdi jazýdyń qazaqsha durys nusqasyna qosa, qazaqsha toponımderdi jazýdyń oryssha durys nusqasyn da jáne olardyń kóptegen kórsetkishteri jónindegi sıpattamalaryn qamtıtyn Geografııalyq ataýlardyń memlekettik katalogyn jasaýdyń qajettiligi týyndady. Ulttyq katalog tek iri masshtabty topografııalyq kartalardaǵy barlyq geografııalyq obektilerdiń ataýlaryn qamtyǵanda jáne katalogtyń derekterin eń jıi paıdalanatyn uıymdardyń naqty suranystaryn qanaǵattandyrǵanda ǵana ońtaıly dep sanalady. Burynnan belgili, katalogty geografııalyq ataýlardy belgileý jáne olardyń resmı jazylýyn tekserý úshin kartografııalyq kásiporyndar, baspalar, buqaralyq aqparat quraldary, zań shyǵarýshy, atqarýshy organdar, statıstıkalyq jáne basqa uıymdar paıdalanady. Katalogtar normatıvtik sózdikterdi, kartalar men atlastar úshin ataýlardyń ındeksterin jáne basqa anyqtamalyq materıaldaryn daıarlaýǵa jáne basyp shyǵarýǵa kómektesedi. Katalogty jasaýdyń qajettiligi bir geografııalyq obektiniń ataýynyń jáne oǵan qosylatyn geografııalyq termınderdiń ártúrli derekkózderde árqıly jazylýyn boldyrmaýǵa ári olardy túzetýge baılanysty týyndady.
Egemendik alǵannan keıingi jyldary respýblıkanyń negizinen eldi mekenderi men ákimshilik-aýmaqtar birlikteriniń kóptegen burmalanǵan ataýlaryn birtindep túzetý bastaldy, kóptegen eldi mekenderdiń tarıhı ataýlary zań boıynsha qalpyna keltirildi. Al biraq burmalanǵan fızıka-geografııalyq ataýlar resmı túrde qalpyna keltirilmeı jatyr.
Osyndaı mańyzdy problemalardy eskere otyryp jáne 1997 jyly qabyldanǵan «Qazaqstan Respýblıkasyndaǵy tilder týraly» zańdy, QR Prezıdentiniń 1998 jylǵy 5 qazandaǵy № 4106 «Tilderdiń jumys isteýi men damýynyń memlekettik baǵdarlamasy» jáne 2001 jylǵy 7 aqpandaǵy № 550 «2001-2010 jyldarǵa arnalǵan tilderdiń jumys isteýi men damýynyń memlekettik baǵdarlamasy týraly» jarlyqtaryn oryndaý maqsatymen QR BǴM-niń Geografııa ınstıtýty Jer resýrstaryn basqarý jónindegi agenttiginiń «Ulttyq kartografııalyq-geodezııalyq qory» RMQK-men birlesip 2001 jyly «Qazaqstan Respýblıkasynyń geografııalyq ataýlarynyń memlekettik katalogyn (sózdigin)» jasaýǵa kiristi.
Katalogtyń negizgi derekteri esebinde masshtaby 1:100000-dyq kezekshi memlekettik topografııalyq kartada kórsetilgen fızıka-geografııalyq obektiler men eldi mekenderdiń ataýlary alyndy. Sonymen qatar, Geografııa ınstıtýtynyń toponımıkalyq kartotekasynyń derekteri, vedomstvolyq, statıstıkalyq jáne basqa da málimetter paıdalanyldy. Katalogta respýblıkanyń barlyq oblystary boıynsha 120 myńdaı jalpy geografııalyq ataýlary (siltemeni qosa eseptegende) qamtyldy. Onyń 91,7 myńy jeke geografııalyq obektilerdiń ataýlary. Sonyń 32,4 myńy oronımder (jota, taý, shoqy, tóbe, qyrat, ústirt, jol, tóbeshik, qorǵan, oıys, saı, jyrasaı, shatqal, qolat, ózek, jyra, úńgir, jon, aral, túbek, qum, tereńsaı, ańǵar, qonys jáne t.b. ataýlar), 27,0 myńy gıdronımder (ózen, kól, shyǵanaq, ózen tarmaǵy men taramy, eski arna, qurǵaq arna, bulaq (kóz, qaınar, tuma), kóltaban, usaq qopa (ılmen), jaıylma tarmaǵy (erik), bógen, toǵan, kanal, aryq, sor, batpaq, qudyq jáne t.b. ataýlar), 24,6 myńy eldi meken ataýlary, 7,4 myńy zırat, 0,2 myńy orman-toǵaı, 0,2 myńdaıy aýmaqtyq-ákimshilik birlikter ataýlary.
Katalog qazaq, orys tilderinde 32 tomnan turady. 12 oblys qazaq, orys tilderinde bir-bir tomnan bolsa, Qaraǵandy, Shyǵys Qazaqstan sııaqty úlken oblystar eki tomnan turady. Orys tilindegi katalog nusqalarynda áýeli qazaq ataýlarynyń orys tilinde durys jazylǵan úlgisi, onyń janynda qazaqsha ataýdyń durys úlgisi beriledi. Qazaq tilindegi katalogtarda, kerisinshe, áýeli obektiniń qazaqsha ataýy, odan keıin oryssha durys translıterasııasy beriledi. Bulardan keıin eki tildi katalogtardyń árqaısysynda obektilerdiń túri (taý, ózen, kól, eldi meken jáne t.b.), turǵan orny men aýdany, ózenderdiń bastalatyn jáne quıatyn jeri kórsetiledi. Orys tilindegi katalogtarda qysqa ǵana bir sózben orys tilinde ár obektiniń etımologııasy beriledi. Mysaly, antroporonım (kisi atynan qoıylǵan jer ataýy), genogıdronım (rý atynan qoıylǵan sý ataýy), fıtooronım (ósimdik atynan qoıylǵan jer ataýy) jáne t.b. Bul derekter orys tildi oqýshylarǵa ataýdyń mánin túsindirýge kómektesedi.
2013 jylǵa deıin katalogtyń memlekettik jáne orys tilindegi elektrondy jáne kitaptyq nusqalary jaryq kórdi. Qazaqstan Respýblıkasynyń Geografııalyq ataýlarynyń memlekettik katalogynyń elektrondy boljamy qazirgi zamannyń deńgeıinde udaıy qoldaýdy kerek etetin, obektilerdiń shyǵý tegi men turǵan orny, sondaı-aq, basqa sıpattamalary kórsetilgen, respýblıkada da, shetelde de olardyń birkelki jáne turaqty jazylýlaryn qamtamasyz etetin Qazaqstan Respýblıkasynyń aýmaǵyndaǵy geografııalyq ataýlardyń júıelengen qory bolyp tabylady. Bıyldan bastap katalogtar masshtaby 1:25000 kartalar boıynsha tolyqtyrylyp, túzetilip QR Úkimeti janyndaǵy Memonom-komıssııasynyń bekitýimen qaıtadan basylyp, jaryqqa shyǵyp jatyr.
Qazaqstannyń barlyq oblystaryn qamtıtyn, qazaq jáne orys tilderinde shyǵatyn katalogtardy jasaý úshin jańa nusqaýlyqtyń kerektigi týyndady. О́ıtkeni, 1971 jyly Máskeýde jaryq kórgen, KSRO Mınıstrler Keńesiniń janyndaǵy Geodezııa-kartografııa Bas basqarmasynyń Geodezııa, ferotúsirý jáne kartografııa ortalyq ǵylymı-zertteý ınstıtýty, Qazaq KSR ǴA-nyń Til bilimi ınstıtýty jáne Geografııa sektorymen birlesip ázirlegen «Qazaq KSR-nyń geografııalyq ataýlaryn orys tilinde berý jónindegi nusqaýlyǵy» qazirgi talapqa saı kelmedi. Sondyqtan atalǵan nusqaýlyqtyń negizinde Geografııa ınstıtýty, A.Baıtursynov atyndaǵy Til bilimi ınstıtýty jáne Jer resýrstaryn basqarý agenttiginiń «Kartografııa» RMQK-men birlesip «Qazaqstan Respýblıkasynyń geografııalyq ataýlaryn qazaqshadan orysshaǵa jáne orys ataýlaryn qazaqsha berýdiń nusqaýlyǵyn» daıarlap, baspadan shyǵardy (Almaty, 2002 j.). Ol keıingi jyldary respýblıkada egemendiktiń nátıjesi retinde ulttyq saıasat pen til ıdeologııasynyń aıasynda bolyp jatqan tarıhı, qoǵamdyq-saıası oń ózgeristerdi esepke ala otyryp jasaldy.
Munyń barlyǵy, eń aldymen, ulttyq standartqa negizdelgen geografııalyq ataýlardy sáıkestendirýdiń halyqaralyq standarty talap etkenindeı qazaq ataýlaryn orys tilinde dálme-dál berýdiń qajettiliginen týyndady. Qazaq ataýlaryn orys tilinde, sondaı-aq, dúnıe júziniń basqa tilderinde qoldanýdy sáıkestendirýde jańa nusqaýlyq oń ról atqaratynyna esh kúmán joq.
Nusqaýlyqty Qazaqstan Respýblıkasy Úkimeti janyndaǵy Memlekettik onomastıkalyq komıssııa bekitken (2002 j.). Sondyqtan ol Qazaqstan Respýblıkasynyń barlyq mınıstrlikterine, vedomstvolaryna jáne mekemelerine arnalǵan mindetti qujat bolyp sanalady.
Slamqul ÁBDIRAHMANOV,
Geografııa ınstıtýtynyń aǵa ǵylymı qyzmetkeri,
Úkimet janyndaǵy Memlekettik
onomastıka komıssııasynyń múshesi.