Obyr

Jaman aýrýǵa shaldyqqandardyń sany kóbeıgenimen, odan kóz jumatyndar... azaıýda

Týrızmdi damytýdyń qyryq túrli aıla-sharǵysyn oılap tapqan Amsterdam qalasyna jolymyz túsken edi. Sońǵy tórt ǵasyrda toqtaýsyz damyǵan Nıderlandynyń astanasyna alyp barǵan oqıǵa – Onkologtardyń eýropalyq forýmy bolatyn. Aty eýropalyq demesek, bul basqosý buryn bólek-bólek ótkizilip kelgen ECCO, ESMO, ESTRO sııaqty iri forýmdardyń basyn qosqan dúnıejúzilik kongress desek te bolady. Onyń aýqymyn álemniń barlyq túkpirinen kelgen 10 myńnan astam onkolog mamandar aıqyndady.

Jaman aýrýǵa shaldyqqandardyń sany kóbeıgenimen, odan kóz jumatyndar... azaıýda

Týrızmdi damytýdyń qyryq túrli aıla-sharǵysyn oılap tapqan Amsterdam qalasyna jolymyz túsken edi. Sońǵy tórt ǵasyrda toqtaýsyz damyǵan Nıderlandynyń astanasyna alyp barǵan oqıǵa – Onkologtardyń eýropalyq forýmy bolatyn. Aty eýropalyq demesek, bul basqosý buryn bólek-bólek ótkizilip kelgen ECCO, ESMO, ESTRO sııaqty iri forýmdardyń basyn qosqan dúnıejúzilik kongress desek te bolady. Onyń aýqymyn álemniń barlyq túkpirinen kelgen 10 myńnan astam onkolog mamandar aıqyndady.

Atyshýly Amsterdam, baıaǵyda súıegi qýrap qalsa tek sýretteriniń kóshirmelerimen ǵana kún saıyn memleketke orasan qarjy túsirip otyrǵan Van Gog murajaıy, Rem­brand shyǵarmalary, qalanyń uńǵyl-shuńǵyl kósheleri men ka­naldary týraly baıandaýdyń sáti kele jatyr. Degenmen, bizdi Amsterdamǵa bastap barǵan bas­ty máseleniń jaıy tómendegideı. Naqty sanyn kim bilgen, biraq, kún saıyn Qazaqstannyń ár óńi­rinen kelgen «Kazakhstan» de­gen beıjderi bar ózimizdiń dári­gerlermen jıi ushyrasyp júr­dik. Almaty men Astanadaǵy já­ne oblystardaǵy onkologııalyq dıspanserlerdiń ártúrli mamandary adamzat balasy úshin asa aýqymdy jıynǵa ortaqtasyp, tájirıbe almasyp, ǵylymı zert­­teýlerdiń ná­tı­je­lerine qurylǵan, túrli semınarlardan tapqan jańalyqtary óz elimizdi qaterli isikti aýyzdyqtaýǵa aıtarlyqtaı septesetindigin tilge tıek ete júrdi.

Korol de kongreske keldi

Bastapqy kúni bir mezette on myńnan astam adamdy syıdyra alatyn «RAI» atty alyp keshende kongrestiń ashylý saltanaty ótti. Aýqymdy medısınalyq forýmǵa Nıderlandynyń koroli asa mártebeli Vıllem-Aleksandr dál ýaqytynda kelip, birden bas­talyp ketti. Jýyrda ǵana korol tájin kıgen monarh bas­ty baıandamany dúnıejúzi mem­leketteriniń dárigerlerimen birge sońyna deıin tapjylmaı tyńdap, nıderlandyqtardyń da bul máselede múddeli ekendigin kórsetti.

AQSh-taǵy Hopkıns ınstı­týtynyń mamany Sıýzanna Topa­lıan «Qaterli isikti emdeýde ım­mýndyq júıeni mobılızasııa­laý» deıtin taqyrypta baıandama jasap, ǵylymı zertteýlerdiń nátıjelerine qurylǵan qyzyqty kórsetkishterdi alǵa tartty.

Qaterli isik týdyratyn aýrýlar­dyń júzdegen túri jalpylama «rak» degen ataýǵa ıe bolǵanymen, olar da túrine qaraı erekshelenedi. Osydan 20 jyl buryn obyrdyń 20 paıyzy emdelmeıdi dep esep­teıtin edik, endi qaterli isikke shaldyqqandardyń 5 paıyzy emge kónbeıdi dep oılaımyz, de­sedi onkolog mamandar. Bul dege­nińiz, onkologtardyń tynymsyz zertteýleri men eńbeginiń arqasynda dıagnoz qoıylǵannan keıin kóp uzamaı ajal qushatyndar sany aıtarlyqtaı azaıyp keledi degen sóz.

Kongrestiń ashylý saltanatyn­da qaterli isikke shaldyqqan eki áıel týraly beınerolıkter kórsetildi. Onkologııalyq dıag­­­noz qoıylǵannan keıin-aq osy­­naý ómirge qushtar jandar dári­gerlermen birigip, dertpen kú­­resýge kóshken. Kongreste ko­rol­diń qasynda qadirli qonaqtar qatarynan oryn alǵan oqıǵanyń basty keıipkerleriniń biri:

– Buryn hımııalyq terapııadan keıin aıaǵymdy áreń-áreń súıretip shyǵatynmyn... Qazirgi targettik terapııa – em qabyldaǵannan ke­ıin jumysqa barýǵa, balalaryma qarap, qalypty ómir súrýge múm­kindik berdi, – deıdi.

Naýqastyń targettik terapııa dep otyrǵany, qazir qaterli isik­tiń tikeleı ózine em júrgizýge múmkindik týǵyzylýda. Bul ádistiń basqa aǵzalarǵa zardaby joq.

Eń basty másele – durys emdeý

Eýropada ótken forýmnyń basty taqyryby – dáriger men naýqastyń áriptestigi jáne qa­terli isikterdi emdeýdegi mýl­tı­dıssıplınarlyq qa­dam­dardy anyqtaý boldy. Qysqasy, onko­logııalyq aýrýlardy bir ǵana dáriger emdeı almaıtyndyqtan, ártúrli medısınalyq mamandar­dyń áreketin úılestirý qajettigi eń kókeıkesti bolyp tur. Sondyqtan da forýmǵa onkologtar ǵana emes, onkologııalyq aýrýlarǵa shal­dyqqan pasıentterdiń qaty­sýy medısınanyń bir qadam bolsa da alǵa jyljyǵanyn kórsetti. Máselen, joǵaryda atalǵan beıne­rolıkterdegi naýqas áıelder­diń el qatarly serýen quryp, balalarymen átkenshek teýip júrgeni, qalypty ómirge degen talpynysy kórsetildi. Demek, endigi jerde asqynyp ketpegen jaǵdaıda, mundaı jaman dıagnoz qoıylǵan adam ómirden túńilmeıdi.

.Bul forým – shynynda da erekshe. Atalmysh jıyn alǵash ret osy ýaqytqa deıin bólek-bó­lek bas qosyp kelgen túrli medısına mamandarynyń aqyly men tájirıbesin toǵystyrdy. Kongreske hırýrgter, hımııate­rapevter, radıologtar men pal­lıatıvti kómek dárigerleri kel­di. Sol sııaqty, birinshi ret medbı­kelerdiń róline úlken nazar aýdarylýda. Sebebi, naýqastardy kútip-baptaýda aýyrtpalyqtyń basym bóligi solardyń ıyǵyna artylady, deıdi Almaty onkologııalyq ortalyǵynyń bas dárigeri Dılıara Qaıdarova.

Qazaqstandyq mamandar biz­der úshin dárigerler men medbı­kelerdiń naýqaspen jáne onyń jaqyndarymen til tabysyp, dertpen kúresýde mámilelesýi az mańyzǵa ıe emes ekendigin aıtady. Dılıara Radıkovnanyń aıtýynsha, bizde naýqastyń qaterli isigi ábden meńdep, áńgime úshinshi, tórtinshi stadııaǵa jetkende de naýqasqa sanaýly kúnderi qalǵany aıtylmaıdy desek te bolady. Bul durys pa? Al Eýropa elderi bul dástúrge baǵynbaıdy – naýqas óz densaýlyǵynyń jaıyn anyq bilýi tıis. Jáne bul dárigerlermen birge kúnderin qansha kúnge bolsa da uzartýǵa degen usynys retinde jetkiziledi. Adam bir kún uzaq ómir súrse de atqaratyn mindetin atqa­ryp, amanatyn aıtyp ketýi tıis. Onyń ústine qazir onkologııalyq aýrýlardy der kezinde anyqtaǵan jaǵdaıda emdeýge naqty úmit bar.

Máselen, joǵaryda aıtyp otyr­ǵan targettik preparattar túsinikti tilmen aıtqanda nysanany dóp kózdeıdi. Qaterli isiktiń jasýshalaryn óz aınalasynda semdirýge septesedi. Aıtqandaı, qazirgi tańda Qazaqstan targettik dári-dármekterdi kepildendirilgen memlekettik medısınalyq kómek aıasynda tegin berip otyrǵan TMD aıasyndaǵy birden bir el. Bul bilgenge úlken tabys. Barlyq mem­leket onkologııalyq dertke shaldyqqandarǵa tegin preparattar bere almaıdy, – deıdi Almaty onkoortalyǵynyń bas dárigeri.

Qazir Almatyda da zamanaýı avtosteıner bar. Ol ártúrli isikterdi tez jáne sapaly taýyp qana qoımaı, boljamdyq mar­kerlerdiń mańyzyn da anyqtaıdy. Iаǵnı, qandaı da bir isiktiń bary belgili bolsa onyń damýy men qurylymyn dál anyqtaı alady da , bul odan ári qaraı árbir pasıentke jeke, dál jáne tıimdi em túrlerin taǵaıyndaýǵa múmkindik týǵyzady.

Adamdardyń ǵumyryn uzartatyn kórme

Onkologtardyń eýropalyq kongresiniń mańyzdy bir bóligi – alyp pavılondardy alyp jatqan medısınalyq kórme boldy. Kórmege dúnıejúzindegi qaterli isikke qarsy dári-dármekter, dıag­nostıkalyq quraldar men qajetti jabdyqtar shyǵaratyn farmkompanııalar kóptep jınaldy. Kórmede burynnan da tıimdi qolda­nylyp kele jatqan tıimdi qural-jabdyqtar da, jańa preparattar da usynyldy.

Bıyl biz ESSO kórmesinde qazir zertteýler júrgizilip jatqan jańa preparattarǵa qatysty mańyzdy málimetterimizben qatar, tirkelgen dári-dármekterdi de usyndyq. Bul málimetter bizdiń qaterli isik­­terge qarsy jańa targettik dári-dármekterdi shyǵarýdy qol­dap, jaqtaıtynymyzdy bildiredi dep oılaımyz. Osyǵan deıin de qoldanylyp kele jatqan Zel­boraf, Avastın, Gerseptın sııaqty dáriler de naýqastarǵa kóp kómegin tıgizetini dáleldengen, dedi Rosh kompanııasynyń dárilik preparattardy jasaý jónindegi jahandyq bólimshesiniń jetekshisi jáne bas medısınalyq dırektory, medısına doktory Hal Barron myrza.

Otandyq onkologııa salasy oń súrleýmen kele jatyr ma?

Qalaı desek te, qazaqstandyq onkologtardyń qaı jerde qalyp, qaı jerde ozyp bara jatqanyn anyqtap bergen jahandyq forýmda bizdiń mamandar óte kóp maǵlumattardan qulaǵdar bolyp jatqanyn kórip júrdik. Talaı jańa málimettermen, zertteýlermen qanyqqan dáriger­­­lerimiz otandyq onkologııa durys jolmen júrip kele jatyr degen paıymǵa keldi. Naýqastardyń ereksheligine baılanysty jeke em júrgizý, qoldanylatyn dári-dármekter men ádisterdi ózderi tańdaýǵa múm­kindik berý, profılaktıka men saqtyq sharalary, pasıent pen dárigerdiń áriptestigine qurylǵan emdeý qaǵıdasy Qazaqstanda da qoldanylady.

Oǵan qosa memleket eń zamanaýı dıagnostıkalyq tehnologııa­lardy satyp alýǵa az qarajat jumsap otyrǵan joq. Endigi kiltıpan rak aýrýlaryn asqynbaı turǵanda anyqtaýǵa tirelip tur. Dárigerlerdiń aıtýynsha, bul iste adamdardyń ózderi múddeli bolmaıynsha alǵa jyljý qıyn. Onkologııalyq qyzmetti damytýǵa qatysty arnaıy baǵdarlamalardyń bar ekendigine jáne oǵan úkimet kóp qarajat bólip otyrǵandyǵyna qaramastan, densaýlyqtaryn aýyr­maı turyp-aq anda-sanda tegin qaralyp turýǵa moıyndary jar bermeıdi. Sol sııaqty, emhanalarda júrgizilip jatqan aldyn ala dıagnostıkalaýǵa, ıaǵnı aqysyz skrınıngterdiń múmkindigin paıdalana bermeıdi. Al asqynǵan qaterli isikti qaıtarý ilýde bir kezdesetin sırek oqıǵa.

Sonymen, kongress tóraǵasy K.Velde qazirgi tańda rakpen aýy­ratyndardyń sany kóbeıip (muny erte bastan dıagnostıkalaý­men baılanystyrý kerek), odan kóz jumatyndar qatary azaıyp jatqanyn alǵa tartsa da onkologııa júıesin belsendi jumys istetýdiń qajettigi artyp barady. Taǵy da qaıtalap aıtýǵa bolady. Qazir júzden astam aýrýdyń túri «rak» deıtin jalpylama ataýǵa ıe. Sondyqtan álemdik onkologtarmen birge qazaqstandyq medıkterdiń de osynaý orasan úlken oqıǵa ortasynan tabylýy jetistik. Bizdiń mamandar qaterli isikpen kúresýdiń eń tıimdi ádisterin halqymyzǵa alyp kelse, qanshama jandar jaqynynan qapyda aıyrylyp, qusa kúıge túspes edi.

Qaterli isikpen kúresýdiń qazirgi úlgisi jumys istemeıdi

Kongrestiń tek baǵdarla­masy­nyń ózi qalyń tomdy qura­ǵanyn eskersek, aıasy aptadan asqan alqa­ly forýmnyń árbir tusaýkeseri men alyp «RAI» kesheniniń barlyq buryshynda jasalynyp jatqan semınarlar men dáristerdi aıtyp taýysý múmkin emes. Halyqqa keregi – qazaqstandyq mamandar osy jıynnan keregin alyp, eń ozyq emdeý ádisterin elge alyp kelse deıik. Degenmen, qorytyndy baspasóz máslıhatynda maǵlum bolǵan jaıttarmen bólisip kórelik.

Amsterdam kongresinde dúnıe­júzi elderinde qaterli isikti emdeýde, dıagnostıkalaý men aldyn alýda oryn alyp otyrǵan negizgi aıyrmashylyqtardy sheshý úshin qarjylandyrýdyń jańa úlgisin jasaý usynyldy.

– Sońǵy júz jyldyqta rakpen kúresýde kóp jumys atqarylsa da, obyr dertiniń ekonomıkasy kisi shoshyrlyq. Qaterli isikpen kú­resýdi qarjylandyrýdyń qazir­gi úlgisi jumys istemeıdi, dep esepteıdi Halyqaralyq qaterli isikterden saqtandyrý ǵyly­mı-zertteý ınstıtýtynyń prezıdenti, professor Pıter Boıl (Lıon, Fran­sııa) men Stratklaıd ýnı­ver­sıtetiniń Búkilálemdik densaý­lyq saqtaý ınstıtýtynyń dırek­tory «Onkologııadaǵy jaǵ­­­­daı» taqyrybyna jasalǵan baıandamasynda.

Bul tusaýkeser baıandama osy jobadaǵy negizgi tórt jetekshiniń, jeti aımaqtyq kóshbasshy men 100-ge tarta tanymal medısına ǵalymdarynyń álemniń 50 elindegi onkologııalyq jaǵdaılardy sýret­teıtin jumystaryna qurylǵan.

Alańdatarlyq bul boljam­dar damýshy elderdegi turǵyn­dar sanynyń kóbeıip, ár memle­kettegi qaterli isikti emdeý­ge qol­jetimdiliktiń aıyrma­shyly­ǵyna tikeleı táýeldi.

Máselen, Úndistan, Qytaı já­ne Nıgerııa elderinde demo­grafııalyq ósimmen qatar, osy elderge batystyq ómir saltymen juqqan rak aýrýlarynyń artý táýekeli de alyp bara jatyr. Qazirdiń ózinde tabysy az elderde qaterli isik shaqyratyn aýrý belgileri emdeýdiń balama joldaryn qarastyrýǵa máj­búrleýde. Sol sııaqty, damýshy elderde naýqas medısına qyzmetkerleriniń kómegine derti ábden asqynǵanda júginetini aıtyldy. Sondyqtan mundaı jaǵdaıda onkologtar qaterli isikti emdemeıdi, tek naýqastyń sońǵy kúnderin jeńildetýge ǵana járdemdese alady, deıdi professor Pıter Boıl.

Qysqasy, baıandama avtorla­rynyń paıymdaýynsha, onko­logııalyq naýqastardyń quqyǵyna onkologııanyń tórt tuǵyryn engizý men ony saqtaý arqyly jetýge bolady: ıaǵnı, boldyrmaýǵa bolatyn qaterli isiktiń barlyq túriniń jolyn kesý, emdeýge bolatyn qaterli isiktiń barlyq túrin emdeý, saýyǵýǵa bolatyn qaterli isiktiń barlyq túrinen saýyqtandyrý, aýrýdy ýaqytsha jeńildetý qajet bolǵan jaǵdaıda pallıatıvti emdeýdi júrgizý. Joǵaryda atap ótkendeı, sońǵy on jyldyqta onkologııalyq aýrýlardy emdeýde medısına aıtarlyqtaı progres­ke qol jetkizse de, qaterli isikke shaldyqqan kez kelgen adam ondaı adamzattyń tabystaryn paıdalana almaıdy. Dıagnostıkalaýdaǵy aıyrmashylyq, emdeý men osy derttiń saldary tabys deńgeıi joǵary elder men tabys deńgeıi tómen elderde kisi jylatarlyq kúıde.

Qaterli isikke shaldyqqan ja­man, kedeı bolsań onymen aýyrǵan odan da jaman, deıdi baıandama avtorlary. Kedeıler men baılardyń, joǵary bilimdiler men bilimi shamaly turǵyndar arasyndaǵy shyńyraý burynǵydan da tereńdep barady.

Sondyqtan shuǵyl túbegeıli ózgerister men sheshimder jasaý kerek: ártúrli salany qatystyra otyryp, iri memlekettik-jeke árip­testikke barý qajettigi kó­ri­nýde. Mundaı áriptestik far­ma­sevtıkalyq óndiris pen dıag­nostıkalyq jáne emdik tehnologııalardy qoldanyp, engizetin salalardyń keń aýqymyn qatys­tyrýda talap etýde. Qaterli isik­ke shaldyqqan árbir adamnyń ereksheligine saı em taǵaıyndap, kútim jasaýda tıimdi nátıjelerge jetý úshin úkimettik jáne úkimettik emes uıymdardy da aralastyrý qajettigi aıtyldy.

Qalaı desek te, Nıderland   elinde ótken basqosý adamzatty alańdatqan kókeıkesti máseleni kún tártibine shyǵaryp qana qoımaı, aýqymy jaǵynan da, uıymdastyrylý turǵysynan bolsyn qaterli isikpen kúresý isine úlesin qosyp baqty.

Densaýlyqtyń qadirin jaqsy biletin gollandyqtarmen de qoshtasatyn kún keldi. Taqyryp aýyr bolǵandyqtan da ony osy elden kórgen-túıgen, eleń etkizgen erekshe oqıǵalarmen órnekteı almadyq.

Aınash ESALI,

«Egemen Qazaqstan».

ALMATY – AMSTERDAM – ALMATY.

Sýretterdi túsirgen avtor.