Ulylardy belgili bir dáýir týǵyzady. Osydan 175 jyl buryn Shyńǵystaýda Abaı dúnıege kelse, arada alty-jeti aı ótken soń Jambyl taýynyń bókterinde Jambyl týdy. Keıin ekeýi de qazaq degen uly halyqtyń eki alybyna – poezııadaǵy pirine aınaldy. Árbir uly tulǵa ózinshe bir-bir álem, bólek jaratylys. Abaı men Jambyl ekeýi de qazaq ádebıetinde altyn áriptermen qalar ǵajaıyp qubylys. Bireýi mynaý álemdegi alýan tolqyndy alyp muhıt desek, ekinshisi san túrli beder-belgisi bar qurlyq sekildi. Ekeýi de alyp ta bıik, aıdyndy da aıbyndy. Abaı men Jambyl óz zamandastarynyń ishinde juldyzdaı jarqyrap erekshe kózge tústi de ulttyq poezııamyzǵa eki túrli jolmen keldi. Abaı jazba ádebıetimizdi jańa realıstik dástúrde berik qalyptastyrdy. Al Jambyl Jabaev – sonaý zamannan beri halyq ómiriniń aınasy bolǵan aqyndyq, jyrshy-jyraýlyq ónerdiń sańlaǵy. Bul – qazaq poezııasynyń damýyndaǵy tarıhı qoǵamdyq negizi bar qubylys.
Jambyl men Abaı nárlengen rýhanı qaınarlardyń biri – halyq aýyz ádebıeti. Qos aqyn ózinen burynǵy kúlli kórkemdik baılyqty saralap, ózderine taǵylym ala bildi. Zańǵar jazýshy M.Áýezov óziniń zertteýlerinde Abaı sýsyndaǵan kúlli folklor baılyǵy, aýyz ádebıeti janrlarynyń árqaısysyna toqtalyp ótedi. Máselen, «Eń alǵashqy óleń jaıyn baıandaǵan jyrynda Abaı Shortanbaıdy, Dýlatty, Buhar jyraýdy aýyzǵa alsa, solardyń sózin bala kúninen estip, tanyp, jattap óskenin sezýge bolady. Árıne, osyndaı aqyndyq muralarymen qatar, mysal, maqal, ańyz, dastan, aıtys sııaqty san qazynany ájeden, anadan, qonaq, jolaýshylardan kóp esitedi... Bir aıtqandy uǵyp alý, uqqanyn umytpaý, el sózinde olardy kerekke jaratyp, áńgime arasyna kiristirip otyrý – sheshenderge kóp jaıylǵan ádet edi. Abaıǵa da sol paryz sııaqty bolǵan. Jas jigit bilgen ónerin ornymen keregine jaratyp, kelistirip, kórkeıtip sóıleıtin bolady. El kózine sheshen bolyp kórine bastaıdy», deıdi. Al Jambyl jaıynda akademık S.Qasqabasov: «Ata-anasynan daryǵan óner, óz tabıǵatyndaǵy talant, halyq poezııasy men aýyz ádebıetiniń dástúri – mine, osynyń bári qosyla kelip, uly jyrshyny dúnıege ákeldi, ony aýyl aqynynan qazaq eline ǵana emes, barsha álemge áıgili jyraý etti» dep, aqynnyń evolıýsııalyq ósýine yqpalyn tıgizgen jaıttardy tilge tıek etedi. Osy mysaldardan eki alypqa ortaq sabaqtastyqty kóremiz. Ol úndestik qos aqynnyń nár alyp sýsyndaǵan ózine deıingi rýhanııat qundylyqtary edi. Abaı men Jambyl balalyq shaǵynan bastap, aýyz ádebıetiniń mol muralarynan erkin sýsyndap, óz shyǵarmalarynda sheberlik shyńyna jetip, kórkemdik turǵysynan damyta, ózgege daryta bildi. Aqıqatynda, týǵan ádebıettiń tunyq tumasynan nár alyp, óz taǵdyryna temirqazyq ete bilgen aqynnyń asqaq rýhy týma ádebıettiń káýsar bulaǵynan nárlendi. Olardyń qazaq ádebıetiniń san qyrly qaınarlarynan tamasha taǵylym, rýhanı bastaý alýy – tabıǵı, zańdy qubylys edi. Halqymyzdyń baı ádebı qazynasy qos aqynnyń azamattyq jolynyń qalyptasýyna, aqyndyq sheberlikteriniń shyńdalýyna zor yqpalyn tıgizgen qubylys boldy.
Áýezov Abaıdyń tókpe aqyndyqqa erte beıimdelgenin anyq sýretteıdi: «...Abaı aqyndyǵy onyń jas kezinen kóp muralar qaldyrmasa, sol kezde Abaı aqyn emes edi deý qate bolady. Abaı sol ýaqytta da aqyn. Aqyndyǵyn jáne mol qoldanǵan, óz ónerin kúnde synǵa salyp, óz ónerin kúnde bezep otyrǵan aqyn. Onysy jáne ómir qubylysyna kúnbe-kún, qolma-qol ushtasyp otyrǵan aqyndyq. Bir jaǵynan, júırik, sheshen, ásem, utqyr sózdiń aqyndyǵy. Kóbinese qarasózben aıtylǵan tapqyrlyq, alǵyrlyq. О́leńdi, sýyrypsalma aıtysty Abaı oıynda da, shynynda da kóp qoldanyp júrgen».
Halqymyzdyń san qyrly, baı aýyz ádebıetiniń kórkem nyshandary Abaı muralarynda molynan aıshyqtala túsedi. Jyr alyby Jambyl jaıynda: «Jákeń ári jyraý, ári jyrshy, ári aqyn. Ol ózine deıin ertede ómir súrgen aıtýly aqyndar men jyrshylardyń murasyn, kúlli halyq poezııasyn tolyq meńgergen, ıgergen óz shyǵarmashylyǵyna arqaý etken» degen tujyrym oryndy aıtylǵan. О́zine deıingi ulttyq rýhanııatpen sýsyndap ósken Jambyl aqynnyń muralarynan aýyz ádebıetiniń qundylyqtary aıqyn kórinedi. Abaı da, Jambyl da zamana jaıyn, ondaǵy qoǵamdyq ómir qubylystaryn týyndylaryna arqaý etip otyrǵan. Oǵan bı-bolystardy synap, minegen arnaý óleńderi dálel bolmaq.
Jambyl:
«Salqyn kelip, toń teris,
Syrtqa syzdap qaraısyń.
Senen basqa joq bolys.
Dep ózińdi sanaısyń...
Sharǵa túser shaǵyńda.
Qara ter bop shabyldyń
Elge sóziń jetkenshe:
Jamaǵat dep jalyndyń,
Salǵyrtyqqa salyndyń, –
dese, Abaı:
Máz bolady bolysyń,
Arqaǵa ulyq qaqqanǵa,
Sheltireıtip orysyn,
Shendi shekpen japqanǵa...
Ol boldym-aq deı berer,
Bulǵaq qaǵyp basqanǵa.
Eleń qaǵyp elbirer,
Elertip kózdi aspanǵa, –
deıdi. Qos aqynnyń otty jyrlary – zaman kelbetin, ondaǵy adamnyń bolmysyn kórseter aına ispetti. Qoǵam ómirindegi shyndyqty búkpesiz, boıamasyz sol qalpynda óleńderinde órnektep, aqıqatty aıtyp, shyǵarmalary arqyly oqyrman qaýymyn jaqsylyqqa úndeıdi. Abaı men Jambyl – aqyndyq mádenıeti bıik, sheberlikteri shyńdalǵan, qazaq ádebıetine jańasha lep ákelgen kesek tulǵalar. Abaı da óz lırıkasynyń kerekti jerinde keıbir qoǵamdyq qatynastardan belgi bere otyryp, ómirge kózqarasyn, tanym-talǵamyn, ıdeıalyq betin aıqyndaıdy. Qos aqyn qoǵam ómirindegi bolyp jatqan máselelerdi tilge tıek etip otyrǵan. Qazaqtyń danyshpan aqyndary Abaı men Jambyl shyǵarmalary eskirmeıdi, ár urpaq ony jańasha kózqaras turǵysynan tanyp, olarǵa ózindik baılamyn aıtady. Jańa zaman talaby da oqyrman aldyna jańa mindetter qoıatyny sózsiz.
Saltanat Jambylova,
Jambyl Jabaevtyń ádebı-memorıaldy mýzeıiniń meńgerýshisi