Qustardyń qanatyna kóktemdi ilestirip jetetin kókek aıy! Sharýa qazaq “sáýir bolmaı, táýir bolmas” depti. Qostanaıda qalyń túsken qardyń kóbesi sógildi, “jylǵalardan sý aǵyp, qańqyl-qańqyl qaz kelip” jatyr. Az kúnde topyraq býsanyp, sharýanyń qyrǵa shyǵatyn kezi de kelip qalady. Aýa raıyn boljaýshylar kúnniń kúrt jylynatynyn da eskertip otyr. Al “kóktemniń ár kúni – jylǵa azyq” ustanymyna berik dıqandardyń qarbalasy bastaldy. Dán sebýden astyqty jınaǵanǵa deıin bar jumysty atqaratyn tehnıkalar qys boıy jóndeldi. Eginge aldymen kóktiń nury kerek, alaıda onyń syrtynda janar-jaǵarmaı, qarymdy tehnıka, sapaly tuqym, tyńaıtqysh, gerbısıd sııaqty kerek-jaraqtardyń bárin saılap almasa, dıqannyń bitik bıdaı baptaımyn deýi de bekershilik bolyp qalady. Bıyl oblysta 4 mıllıon 625 myń gektar jerge egin egiledi. Onyń 4 mıllıon 430 myń gektary dándi daqyldar úlesine tımek. Bul ótken jylǵy alqappen qatarlas. Dıqandar dándi daqyldyń alqabyn bıyl da azaıtqan joq. Bul kóktemde de barlyq egis alqabynyń 95 paıyzyna dán sebiledi. Ǵalymdar aıtqan ǵylymı negizge súıensek, bıdaı men arpa, suly barlyq egis alqabynyń tek 70-75 paıyzyn ǵana quraýy kerek. Degenmen, oblysta maıly daqyldar alqaby da keńeıip keledi. Mysaly, bıyl onyń alqaby ótken jylǵa qaraǵanda eki ese kóbeıdi, ıaǵnı dıqandar 116 myń gektarǵa maıly daqyldar ekpek. Biraq onyń kólemi barlyq egis alqabynyń 2,5 paıyzyn ǵana qurap otyr. Bul biryńǵaı bıdaı alqabyn azaıtyp, kóp tanapty egiske kóshýge áli tym jetkiliksiz.
Kóp tanapty egisti jolǵa qoıý úshin dándi jáne maıly daqyldardyń syrtynda kóp jyldyq shópter, burshaq tuqymdas, jarmalyq daqyldar men kókónis túrleriniń de aýqymyn keńeıtý kerek. Bul týraly jaqynda kóktemgi dala jumystaryna dıqandardyń daıyndyǵyn kórý maqsatymen oblysqa kelgen Aýyl sharýashylyǵy mınıstri A.Kúrishbaev myrzanyń qatysýymen ótken keńeste de keńinen sóz boldy. Tek bıdaı ege bergenmen aýylsharýashylyq rynogynda da, halyqaralyq rynokta da utpaımyz. Oǵan ótken 2009 jyl naqty mysal bolyp otyr. Egin sharýashylyǵynda tepe-teńdikti saqtaý úshin aldaǵy ýaqytta aýdan ákimderi bıdaı kólemin barlyq egis kóleminiń 70-75 paıyzynan arttyrmaýdy júzege asyratyn bolady. Bul topyraqty azdyrmaý jolynda basty sharalardyń biri bolýmen qatar, aýyl sharýashylyǵy rynogyn da júıelep otyrýǵa alǵysharttardyń birine aınalady.
Kóktemgi dala jumystaryna oblysta aldymen tuqym daıyn boldy. Qazir qambadaǵy 581 myń tonna tuqymnyń 500 myńnan astam tonnasynyń sapasy tekserildi. Onyń 83 paıyzy I jáne II klasqa jatqyzyldy, ıaǵnı bul kórsetkish ótken jylǵydan da jaqsy degen sóz. Qostanaı óńirinde maıly daqyldar sońǵy jyldary ǵana qolǵa alyna bastady. Sondyqtan baǵasynyń qymbattyǵyna saı kútiminiń de kiltıpany mol rapstyń, zyǵyrdyń egý, kútý tehnologııasyna áli qanyq emes sharýalardyń utylǵan kezderi de joq emes. Bıyl bıdaı aýmaǵyn azaıtqysy keletin sharýalar zyǵyrdyń tuqymyn izdep sarsylatyn túri bar. Ázirge bul daqyldyń tuqymyn satýmen “Melagroprom” JShS aınalysady. Onyń sharýalar suranysyn qanshalyqty oryndaıtyndyǵyn bıylǵy kóktem kórseter.
Búginde dala tósin qýatty tehnıkalarsyz elestetý qıyn. Ony sharýalar da túsingen. Sheteldik qarymy mol tehnıkalarmen máshıne parkin túgel jańalaǵan sharýashylyqtar az emes. Mysaly, Meńdiǵara aýdanyndaǵy “Karken” JShS dırektory, Qazaqstannyń Eńbek Eri Saıran Buqanov sııaqty sharýany úıirildiretin kásipkerler tehnıkasyn 100 paıyz jańalap alǵan. Kanadadan, Germanııadan shyǵarylǵan, kompıýterlendirilgen kombaındar men traktorlar qys aılarynda sýytylǵan tulpardaı jabýlanyp, qar, jańbyr, shań tımeıtin arnaıy oryndarda saqtaldy.
– Burynǵy “Enıseı” kombaındarynyń altaýynyń orǵanyn myna kanadalyq kombaındar bir ózi atqarady. Aýyldaǵy basqa tirlikti ysyryp qoıa turyp, aldymen tehnıkany jańalaǵan sebebim, kóktemgi dala jumystaryn da, kúzgi jıyn-terindi de qysqa ýaqytta atqarýǵa qol jetkizýdi maqsat tuttym. Bul astyqtyń da, kókónistiń de, maıly daqyldyń da aldymen sapasyna oń áser etedi. Al sapaly astyq qandaı básekege de tótep beredi, shirenip otyryp satasyń, – deıdi Sákeń.
– Kóktemgi dala jumystaryn atqarý úshin jyl saıynǵy daıyndyq jumystary kezinde janar-jaǵarmaı problemasy kóldeneń turatyn. Dıqandardy onyń baǵasynyń oılantqan nemese jetimsizdigi qınaǵan kezderi de boldy. Bıyl kóktemgi dala jumystary úshin oblysqa 70 myń tonna dızel otyny, 7,7 myń tonna benzın, bes myń tonnadaı dızel maıy qajet. Qazirdiń ózinde Atyraý men Pavlodar zaýyttarynan osy kólemniń 44 myń tonnasy Qostanaı úshin bólinip qoıdy, – deıdi oblys ákiminiń orynbasary Nuraly Sádýaqasov.
Bıyl mıneraldy tyńaıtqyshtar úshin oblys dıqandaryna bólingen sýbsıdııa byltyrǵyǵa qaraǵanda edáýir kóp. Ony dıqandar qolyna ýaqytyly jetkizý mehanızmi de bıyl burynǵyǵa qaraǵanda qolaıly uıymdastyrylyp otyr. Tyńaıtqyshty dıqan qazaqstandyq zaýyttardan alatyn bolsa, oǵan arnalyp bólingen kómek qarjy tikeleı zaýyttarǵa aýdarylady. Al dıqan jetkizýshilerden satyp alǵysy kelse onda qarjy onyń qolyna beriledi.
Qostanaı óńirinde jazdyń jańbyrly nemese qýańshylyq bolaryn áli tap basyp eshkim bilmeıdi. Mamandardyń aıtýyna qaraǵanda, bıyl qar qalyń túskenmen 586 mıllıon tekshe metr syıymdylyǵy bar sý qoımalarynyń úshten biri ǵana tolatyn kórinedi. Sondyqtan dándi daqyldar men ekpe shópterdiń shegirtke bulty men basqa da zııankesterden jyl saıyn bolatyn qaýip bıyl da seıilmeıdi. Bıýdjetten bólingen qarjyǵa osy zııankesterge qarsy óńdeletin jerdiń kólemi bıyl 900 myń gektarǵa jetkizildi. Al ósimdiktiń túrli zııankesterine qarsy óńdeletin jarty mıllıonnan astam gektar jerge dıqandar qarjyny ózderi tabýy kerek.
Kókekten bastalǵan qarbalas qyrkúıek aıynda jaıqalǵan astyqtyń oraǵymen aıaqtalady. Biraq dıqan kóńili tynshymaıdy. Osynsha beınetpen alaqanǵa túsken dándi, qambaǵa quıylǵan astyqty ornyna satýy kerek. Astyq rynogynda quldyrap ketken baǵa byltyr qostanaılyq dıqandardy biraz daǵdartyp qoıdy. О́tken jyly dıqandar óndirgen 5,4 mıllıon tonna astyqtyń 1,3 mıllıon tonnasy áli qambada jatyr. Soǵan qaramastan bıyl alqap kólemi qysqarǵan joq. Ýaqyt ne kórsetse de dıqan táýekeli berik, “qolda bardyń esebi tabylady” degen qazekemniń qanaǵatyn qostanaılyq dıqandar da ustanyp otyr.
Názıra JÁRIMBETOVA.
QOSTANAI.