О́z beınesine ózi ǵashyq sulý Narsıss uzaq kúnge aıdynǵa qaraýmen bolýshy edi. Eń aıaǵynda sol sýǵa qatty úńile berip, batyp óledi. Al jaǵalaýda onyń kóz jasynan ózi attas gúl ósip shyǵady. Biraq, Oskar Ýaıld bul áńgimeni basqasha baıandaıdy. Narsıss qaza tapqanda, orman nımfalary aıdynnan:
– Sen nege jylaısyń? – dep suraıdy.
– Men Narsısti joqtap otyrmyn, – deıdi aıdyn.
– Oǵan tań qalýǵa bolmaıdy, – deıdi nımfalar. – Oǵan ǵashyq emes jan joq, alaıda onyń sulýlyǵyn eń jaqynnan kórgen jalǵyz sen ediń, – deıdi.
– Al ol sulý ma edi? – dep surady sonda aıdyn.
– Bul týraly senen artyq kim baǵa bere alady? – dep tań qalysady nımfalar. – Seniń jaǵalaýyńda, seniń sýyńa tań atyp, kesh batqansha qarap otyratyn sol emes pe edi?
Aıdyn uzaq ýaqyt úndemeı, aqyry bylaı dep jaýap beredi:
– Men Narsıstiń sulý ekendigin eshqashan baıqamasam da, ony joqtap jylaımyn. Sebebi, ol meniń jaǵalaýyma kelip, maǵan eńkeıgen saıyn onyń janarynyń túbinen men ózimniń ásemdigimdi kóretin edim, – deıdi.
Mine, naǵyz Narsıss kim degen suraq osylaı týady. Paýlo Koelonyń «Alhımıginiń» alǵashqy betterin ashqanda-aq osy oılardyń jetegine erip, biz de áldeqashan sol aıdynǵa jutylyp kete barǵan edik. Shyn máninde naǵyz Narsıss aıdynnyń ózi ǵoı. Ol óziniń sulýlyǵyn kórý úshin beıshara bozbalany oılanbastan qurban ete saldy. Kózsiz ǵashyqtyń jolynda kóp nárse qurbandyqqa shalynady. Narsıss – sol qurbandardyń bireýi ǵana.
Dál osy paıym Nıssheniń «Qurdymǵa uzaq qarap tura berseń bir ýaqytta, qurdym da saǵan qaraı bastaıdy» degenimen de úndesetindeı.
Jalpy brazılııalyq qalamger Paýlo Koelonyń «Alhımıgin» oqyǵan ár oqyrman qolyna qalam almaýy múmkin emes dep oılaımyn. О́ıtetin sebebi, roman ishindegi nebir kúrmeýi kúrdeli, sheshimi shımaılanyp qalǵan uly oılar saǵan eshqashan maza bermes edi. Tipti, Narsıss oqıǵasynyń bir ushyn sonaý Júsip paıǵambarǵa aparyp qosaqtaıtynyń qyzyq. Júsip paıǵambardyń sulýlyǵynan habary bar jan retinde onyń nebir qıyn synaqtardy arqalaı júrip Mysyr eline barýyn, tús jorýshy ekenin álbette romandy oqyp otyryp esińe alasyń. Eń qyzyǵy, Narsıstiń sulýlyǵy Júsiptiki bolǵanymen, onyń essiz ǵashyqtyǵy Zylıhanyń bolmysy edi.
Eki kózi ashy jastan sý qarańǵy bolyp qalǵan Zylıha Júsipti kórdim degen jandarǵa búkil altyn-kúmisin syıǵa tartyp, eń sońynda: «Júsip degen kim?» degenderge: «Júsip – ol menmin», demeýshi me edi?
Adam óz bolmysyn uzaq tanıdy. Romandaǵy basty keıipker baqtashy Santıagonyń uzaq saparǵa shyǵýy – bul adamnyń ózin-ózi tanýynyń uzaq joly bolatyn. Álbette sol jolda adamdar ózara bir-birine aına ekendikterin kóp eskere bermeıdi. Bylaı qarasańyz, aldynda bes-alty qoıynan basqa eshteńesi joq qoıshy Santıagony Salım degen eldiń bildeı bir patshasy Melhısedektiń ózi izdep kelýi – bul da adamdardyń bir-birine aına ekendikterin uqtyrady. Keıin alyp saharada nebir oqıǵalarǵa tap bola júrip alǵa qoıǵan maqsatynan taımaǵan Santıago tipti ushy-qıyry joq shólge de aına bolady. Qaıdan ushyp, qaıda qonary belgisiz quıyn jel de Santıagodan ózin kóredi. Alyp Kún de Santıagodan óz bolmysyn tanıdy.
Romannyń aıtar oıy da sol, biz álemniń kishkentaı ǵana bólshegi emes, úlken mánge ıe negizgi kiltimiz degendi úndeıdi. Biz álemdi súıgende sol álemdegi ózimizdi súıetinimizdi túsinemiz.
El kezip, jer sharynyń jartysyn jaıaýlap qazyna izdegen baqtashy Santıago aqyr sońynda qazynany ózi tús kórip oıanǵan jerden tabady. Shyǵarma Ispanııanyń Andalýsııa jazyǵyndaǵy qıraǵan shirkeýdiń mańynda uıyqtap jatqan baqtashy Santıagonyń ǵajaıyp túsinen bastalady. Basty keıipker túsinde Mysyr pıramıdalaryna baryp, sol mańnan mol qazynaǵa kenelgenin kóredi. Eki kún qatarynan kórgen túsin baqtashy Santıago syǵan áıeline jorytyp, bolashaqta qol jetkizetin baılyǵynyń onnan bir bóligin tús jorýshyǵa beretin bolyp jolǵa shyǵady. Qanshama qıyndyqtarǵa, qyzyqtarǵa tap bola júrip dittegen jerine aqyry jetedi. Alaıda ol jerde eshqandaı da altyn joq edi. Qolyndaǵy azyn-aýlaq baılyǵyn tartyp alǵan qaraqshylar qarqyldap kúledi. Qaıdaǵy bir túske senip sonsha jer kezgen nendeı naquryssyń dep mazaq etedi. Qaraqshylardyń bireýi: «Ondaı tústi men de kórgem. Sonaý shalǵaıdaǵy Ispanııanyń qıraǵan bir shirkeýiniń túbinen altyn taýyp alyp jatqanymdy túsimde men de kórgem, alaıda ondaı bylshylǵa senetin men emes», dep kete barady. Onyń túsinde kórgen jeri – Santıagonyń roman bastalǵanda eń alǵash qozǵalǵan mekeni edi. Mine, shyǵarmanyń bas-aıaǵy osy.
Jalpy Santıago qazynany eshqaıda saparlamaı-aq taýyp alýy da múmkin edi ǵoı. Biraq sol joldy ol mindetti túrde ótýi tıis bolatyn. Romanda aıtylǵandaı, keıde adamdar búkil ómirin altyn izdeýmen ótkizedi, alaıda sol altyndy izdeýge aparatyn jol jaıly múlde oılanbaıdy. Jol – danalyq kitaby. Baqtashy Santıago uzaq jolda ómirlik danalyqty úırendi, júreginiń túbine aparar joldyń soqpaǵyn tapty, tanydy, talpyndy. Shyǵarmany oqyp bolǵan adam sonshama ýaqyt boıy Santıago qazynany emes, ózin-ózi izdegenin kóredi. Alhımıkter mys, qorǵasyn sııaqty qarapaıym metaldy altynǵa aınaldyratyn sıqyrly tasty izdeıdi. Santıago da basynda qarapaıym adamdardyń qatarynda edi. Ol ózin-ózi izdeı kele, ózin-ózi shyńdaı kele dúnıeniń tilin túsinip, kiltin tabady. Taýyp qana qoımaı qara qorǵasynnan altynǵa aınaldy. Adam ózin-ózi tappaı turyp, baqytty taba qoıýy ekitalaı. О́zińniń armanyń úshin adasqan joldyń ózi túzý, durys.
* * *
«Alhımıktiń» negizgi sıýjeti eýropalyq folklordan bastaý alady degenimizben, ara-arasynda aǵylshyn ertegileriniń keıbir kórinisteri, sondaı-aq «Myń bir túnniń» de epızodtaryna soǵyp otyratynyn baıqaımyz. Odan bólek, Injil, Táýrat, Quran qaǵıdalary da shyǵarmaǵa ózek bolady. Sondaı-aq romanda oryn alatyn oqıǵalardyń kóbi Markestiń «Júz jyldyq jalǵyzdyǵyn» eske túsirmeı qomaıdy. Ondaǵy oqıǵa sońynda quıyndatatyn alyp burqasyn, syǵan Melhıadestiń Býendıa áýletine kelýi, dúnıeniń tilin túsinýge talpynǵan keıipkerler úndestigi oqyrmanǵa ǵaıyptan jol kórsetip otyrǵandaı áserge bóleıdi. Bulardy kóshpeli motıvter deýge kelmes, degenmen eki shyǵarmadaǵy keıipkerlerdiń kóńil-kúıi ortaq bir qubylysty meńzep turady. Bálkim ol adam janynyń túkpirine saparlap bara jatqan jolaýshy-keıipkerlerdiń ortaq joldary, ortaq ýaqyttary bolar.
Paýlo bul romanda kez kelgen adam óz armanyna jetý jolynda eshqandaı kedergilerge qaramaı alǵa júrý kerektigin nasıhattaı otyryp, óz armanynan bas tartqandardy da janama keıipkerler retinde ilestire otyrady. Tipti olardy aldyńǵy planǵa da shyǵaryp jiberedi. Basynda bozbala baqtashy Santıago da qaıdaǵy joq tús úshin sonshama joldy kesip ótýge, aldyndaǵy bir otar qoıyn tastap ketýge júreksinedi. Alaıda Melhısedek patsha oǵan óz taǵdyryńa óziń egesiń, óz muratyńa óziń jaqtas bolmasań, ómir boıy júgeri satyp turǵan anaý saýdagerden esh aıyrmań bolmaıdy dep kóndiredi. Santıago úlken saparǵa osylaı attanady. Melhısedek patsha sol jerde taǵy bir ǵajap oqıǵany baıan etedi.
Áldebir kópes ulyn aqylgóı kemeńgerge baqyttyń qupııasy nede ekenin bilýge attandyrady. Qyryq kún shóldi kesip ótken bala danagóıdiń taý basyndaǵy alyp qorǵanyna kiredi. Qorǵan ishi sopynyń mekenine múlde uqsamaıdy, jarqyraǵan záýlim qabyrǵalardyń ishi ǵajap. Danagóıge qaıbir ýaqyttarda kezegi jetip aldyna kelgen bala baqyttyń kilti qaıda degen saýalyn qoıady. Danagóı eshteńe demesten qolyna maı tamshylary quıylǵan qasyqty ustatyp, alyp qorǵandy aralap kelýin suraıdy. Bala aralap keledi. Alaıda danyshpannyń «Saraıym qandaı eken?» degen suraǵyna jaýap bere almaıdy. Sebebi, ol kúni boıy qasyqtaǵy maı tamshylarynyń tógilmeýin ǵana qaraýmen bolǵan edi. Danagóı qasyqqa maı tamshylaryn qaıta quıyp, saraıdy taǵy bir márte aralap kelýdi tapsyrady. Ekinshisinde saraıdyń ǵajap kórinisterin esi shyǵyp aralaǵan bala qolyndaǵy qasyqty múlde umytyp ketedi. Danyshpannyń sonda balaǵa aıtqan danalyǵy: «Baqyttyń máni – dúnıeniń ǵajabyn meılinshe taný, tamashalaý, sóıte tura qasyqtaǵy eki tamshyny tókpeý», deıdi.
Jalpy adam óz-ózine úırengen kúni naǵyz toqyraý bastaldy deı berińiz. Bozbala Santıago óz armanyn júzege asyrý jolynda kóp qıyndyqqa tap bolady. Saparǵa shyqqan bette áldebir alaıaqtarǵa jem bolyp, búkil aqshasynan aıyrylyp hrýstal satatyn dúkenshige kómekshi bolyp jumysqa turady, keıin sol jerde jınaǵan qarajatynyń arqasynda Mysyr pıramıdalaryna attanady. Dúkenshi biz joǵaryda aıtqandaı, óz-ózine ábden kóndikken, josparly kúntizbeden eshqashan taıqyp kórmegen óte birqalypty adam edi. Árıne, armansyz adam – qanatsyz qus. Dúkenshiniń de kezinde asqaq armandary bolǵan. Musylman adamnyń bes paryzyna jatatyn qajylyq saparǵa shyǵýdy bala jasynan dúkenshi de arman etken. Alaıda taǵdyr jolyndaǵy bolmashy kedergilerge kelisip, óz armanynan bas tartqan. Bylaı alyp qarasaq, Mysyrdaǵy Pıramıdany kórýge saparǵa shyqqan Santıagonyń armany úlken be, álde Haq dinine moıynsunyp Mekkedegi Qaǵba tasyna táý etkisi kelgen dúkenshiniń muraty bıik pe? Másele, adamnyń ishki ustanymynda deýimiz kerek shyǵar.
Santıagonyń ómirine erekshe áser etken jandardyń biri osy saýdager edi. О́ziniń kúndelikti isine ábden berilgen, belgilengen sheńberdi eshqashan buzǵysy kelmeıtin kónbis jan armanshyl bozbalaǵa úlken sabaq bolyp kezigedi. Bar aqshasyn urlatyp, bir úzim nanǵa zar bolyp kele jatqan Santıago sol dúńgirshekke kiredi. Shań basqan hrýstaldarǵa kózi túsken bozbala dúken ıesine hrýstaldardy jarqyratyp jýyp bergisi keletinin aıtady. Eńbeginiń óteýine tamaq suraıdy. Dúkenshi basynda jaı qyzyq úshin kelisedi. Alaıda jýylǵan hrýstaldar dereý óte bastaıdy. Ekeýi osylaı tanysady. Shyn máninde shań hrýstaldardy emes, óziniń jap-jaryq armanshyl bolmysyn dúkenge kómip tastaǵan dúkenshini basqan edi.
Ispandyqtarda mynandaı mátel bar eken: «Eń úlken qarańǵylyq – tań aldyndaǵy qarańǵylyq». Santıago óziniń de shań basqan hrýstaldarǵa aınalyp bara jatqanyn sezedi. Sezedi de dereý saparyna daıyndalady. Baqtashy bozbalaǵa bári aına edi. Sapar barysynda, aǵylshyn oqymystysymen tanysady, kerýen basymen sóılesedi, mal aıdaýshymen suhbat qurady, alhımık týraly estıdi. Keıin Ál Faıým oazısynda ol alhımıkpen tanysady da. Saıyp kelgende alhımık Santıagonyń naq ózi edi.
Jalpy avtordyń aıtpaǵy – álemniń bar jaratylysy bir-birin uǵatyn jalǵyz til mahabbat dep tujyrady. Deı turyp, baılyq ta, patshalyq ta, tipti mahabbat ta armandaryńnan bas tartýǵa turmaıdy degendi aıtady. Santıago saharanyń qaq ortasyndaǵy qudyq basynda álemdegi eń ǵajap sulý perızat Fatımaǵa jolyǵady. Ǵashyqtyń hali belgili, qyzdyń sharpyǵan ystyq lebine mas májnún dál sol jerde qazynadan da, otar qoıynan da, patshalyqtan da, bar arman-murattarynan da bas tartatynyn jetkizedi. Sonda Fatıma: «Biz saharanyń tabıǵatynan alys ketken emespiz. Bizdiń bolmysymyz kútýden turady. Taǵdyr jazsa kelersiz, al qazir jolyńyzdan qalmańyz», deıdi.
Santıago júregin tyńdaıdy. Júregi oǵan sol sátten bastap jolbasshy bolady. О́mir belgilerin anyq tanı túsedi. Tipti, seniń jolyńdy tosqan qaraqshylardyń ózi armanyńdy júzege asyrýǵa kelgen belgiler dep qabyldaýyń kerek.
Álem bir ǵana qolmen jazylǵan úlken shyǵarma deıdi. Santıago eń basty qazyna – alyp saharanyń ortasyndaǵy oazıste ómir súrip jatqan Fatımaǵa ǵashyq boldy. Jalpy izdegen qazynasyn Mysyrda emes, óziniń otanynda – Ispanııada tabady desek te, onyń eń úlken qazynasy taǵdyrynyń tym kúrdeli jolynda kezigip, qudyqtyń janynda qalǵan Fatıma edi.
Roman da: «Fatıma, men ózińe qaraı aparatyn uly saparǵa shyqtym», degen Santıagonyń ǵashyq sózimen aıaqtalady.
О́mir bárimizdiń óz taǵdyrymyzǵa beıjaı qaramaýymyzdy qalaıdy. Jalpy bir adam kelesi bir adamnyń ómirine kirýge, oǵan ıelik etýge umtylyp turatyndaı. Sol basqynshylardan óz patshalyǵyńdy qorǵaı alý – soǵystyń eń úlkeni. Ony jazýshy óz oılarynyń birinde «Kópshilik adam aqıqat dep sanaıtyn dúnıe aqıqatqa aınalady» dep túıedi. Bul oıyn taǵy birde «Eń myqty jaýynger – óz dushpanyn dosyna aınaldyra bilgen jaýynger», dep qorytady. «Jeńiske sengen kezde sen jeńesiń, óıtkeni jeńis saǵan senedi», dep taǵy bir qaıyrady.
Santıago – naǵyz jeńimpaz keıipker.