Qazirgi kezde Merki aýdany sút ónimderin óńdeýmen jáne óndirýmen elimizge belgili aýdannyń biri. Munda óndiriletin irimshik, aıran, qaımaq sııaqty ónimderdi elimizdiń kóptegen qalalarynan kezdestirýge bolady.
Oıtal aýylyndaǵy bir ǵana «Merki irimshik zaýyty» JShS-niń ózinde jylyna myńdaǵan tonna sút óńdelip, túrli ónim shyǵarylady. Bul ónimder tek Jambyl oblysyn ǵana emes, sonymen qatar Almaty, Qaraǵandy, Shymkent óńirlerin de qamtyp otyr. Atalǵan zaýyttyń óndiris qýaty 40 tonnaǵa deıin jetedi. Degenmen búginde kásiporynnyń 60-65 paıyzy jumys istep tur. Sondaı-aq, munda 127 adam jumys isteıdi. Seriktestik prezıdenti Dastan Aıtólenovtiń aıtýynsha, kásiporyn qys mezgilinde kúnine 7-9 tonna, al jaz aılarynda 25-35 tonnaǵa deıin sút qabyldaıdy eken. Sonymen qatar ol seksen jyldan astam tarıhy bar óndiris oshaǵynda bıyl jylyna 7500 tonnaǵa deıin sút ónimderin qabyldaý josparlanǵanyn jetkizdi.
Kóneniń kózi ispetti bul zaýytta 100 paıyz taza tabıǵı ónim óndiriledi. Talaı ýaqyttan beri talmaı jumys istep kele jatqan kásiporyn múmkindigin odan ári arttyrý úshin tıisti sharalar qabyldaýda. Máselen, munda óndiris ornynyń óz esebinen ótken jyly 66 mln teńgege zamanaýı qondyrǵylar satyp alynypty. Italııa, Germanııa sııaqty memleketterden kelgen qural-jabdyqtar búginde óz qýattylyǵynda jumys istep tur. Alaıda mundaǵy eń basty másele – shıkizat tapshylyǵy eken. Iаǵnı aýdanda sút ótkizetin adam az. Al atalǵan zaýyt basshylyǵy sút ónimderiniń azdyǵyn aýdandaǵy jaıylym jerleriniń jetispeýshiligimen baılanystyrady. «Durys jaıylmaǵan sıyr qaıdan sút beredi. Bizge eń áýeli súttiń sapasy kerek. О́ndirgen ónimimiz sapaly bolmasa, biz naryq alańynan shyǵyp qalamyz. Birinshi kezekte osyny eskerý kerek. Biz ónim óndirý úshin qurǵaq tabıǵı ashytqy túrlerin alamyz. Eger, shıkizattyń quramy taza bolmasa, ashytqynyń kúshi jetpeı qalady. Odan keıin ónimniń sapasy tómendeıdi. Búginde kásiporyn súttiń lıtrin maılylyǵy 3,6 paıyzben 120 teńgeden qabyldaıdy. Biraq kóbi jeke sehtarǵa aparyp ótkizedi. Olar lıtrin 150 teńgeden alady. Men osy kásiporynda jıyrma jyldan beri jumys istep kelemin. Sodan beri shıkizat máselesi sheshilgen joq. Degenmen biz shıkizat tapshylyǵyn jańa ónim túrlerimen tolyqtyrýdy oılap otyrmyz. Bul rette balmuzdaq shyǵarý josparda bar. Bul úshin ótken jyly 21 mln teńgege balmuzdaq jelisin satyp aldyq», deıdi D.Aıtólenov. Máselen, ár toqsan saıyn Reseı «Merki irimshik zaýytynan» 100 tonna qatty irimshik suraıdy eken. Biraq bul suranysty qanaǵattandyrý úshin zaýyt kúnine 40-50 tonna sút qabyldaý kerek bolady. Al qazir shıkizattyń tapshylyǵynan bul múmkin bolmaı otyr.
Bul kúnde «Merki irimshik zaýyty» kásiporny joǵary deńgeıde jumys istep keledi deýge bolady. Biraq búgingi naryq talabyna saı zaýyt retinde múmkindikti odan ári arttyrý úshin másele qarjyǵa kelip tireledi eken. Kásiporynda shıkizat tapshylyǵynan bólek, taǵy bir másele bar. Seriktestik prezıdenti ol úshin 300-400 mln teńge kóleminde qarajat kerek ekenin, biraq ony memleketten kómek retinde ala almaı otyrǵanyn aıtty. «Onyń negizgi sebebi – bank zaýyttyń naryqtyq baǵasyn 100 mln teńgege baǵalaýda. Sondyqtan biz kóp máseleni sheshe almaı kelemiz. Memleketten qomaqty qarjy alýǵa múmkindik bolmaı otyr. Osy máselege kómek bolsa. Áıtpese, zaýyttyń óz baǵasy budan áldeqaıda joǵary ǵoı. Biraq basqa jaǵynan qoldaý bar. Eger, memleketten kómek bolmasa, biz qatty irimshik pen sary maı túrlerin shyǵara almaıtyn edik. Bul maqsatta biz byltyr 165 mln teńge sýbsıdııa aldyq», deıdi D.Aıtólenov.
Degenmen búginde kásiporyn jumysshylarynyń áleýmettik jaǵdaıyna da qaraılasyp keledi eken. Máselen, túski astyń 70-75 paıyzyn zaýyt tóleıdi. Sonda árbir jumysshynyń qaltasynan túski as ishý úshin nebári 100-110 teńge ǵana shyǵady. Sondaı-aq karantın kezinde de qysqartý bolmapty. Árbir maman búginde óziniń ornynda jumys atqarýda.
Jalpy, Merki aýdanynda sút ónimderin óńdeý jaqsy jolǵa qoıylǵan. «Merki irimshik zaýyty» seriktestiginen bólek, munda birqatar shaǵyn sehtar bar. Sondaı-aq úıinen irimshik, qurt qaınatyp, ony saýdaǵa shyǵaryp otyrǵan kásip ıeleri de jeterlik. Mundaǵy biraz halyq osylaı kún kórip keledi deýge bolady. Bir ǵana Oıtal aýylynda osyndaı kásippen aınalysyp otyrǵan 8 otbasy bar eken. Bul rette aýdan ákimi Meıirhan О́mirbekov úıinen bolsa da sút óńdep, ónim shyǵaryp otyrǵan azamattardy barynsha qoldaıtynyn jetkizdi. Degenmen olarǵa búginde memleket tarapynan kómek qajet eken.
Máselen, Aıan Ormanova sút ónimderin óńdeý sharýashylyǵymen 4 jyl boıy aınalysyp keledi. Kóp balaly ana «Atameken» kásipkerlik palatasynda oqyp, 505 myń teńge nesıege qol jetkizgen. Bul qarajatqa qurt qaınatatyn stanok satyp alǵan. «Stanok saǵatyna 20 kıloǵa deıin qurt shyǵarady. Sondaı-aq úıden irimshik qaınatyp, ony Taraz qalasynan ózge Almaty, Shymkent, Aqtaý qalalaryna jiberip otyramyz. Kún saıyn 500-700 lıtr shamasynda sút alyp, ony uqsatýǵa shamamyz jetedi. Eger, sút bolyp jatsa bir kúnde 100-120 kılo irimshikke deıin shyǵaramyz. Endi bul kásipti ári qaraı jetildirý úshin bizge memleket tarapynan kómek bolsa, naqty aıtsam, az paıyzben nesıe berilse degen tilegimiz bar», deıdi A.Ormanova.
Shynynda da, Merki aýdanynda sút óńdeý sharýashylyǵymen aınalysyp otyrǵan jeke kásipkerler kóp. Biraq onyń báriniń shamasy birdeı seh ashýǵa, zaýyt salýǵa jete bermeıdi. Ári irimshik jasaıtyn arnaıy qural-jabdyqtar da qymbat. Sondyqtan da merkilik kásipkerler kásibin kórkeıtý úshin memleketten kómek suraýda.
Al irimshik sehyn úı jaǵdaıynda ashý úshin qandaı talaptardy saqtaý kerek? Bizdiń bul saýalymyzǵa aýdandyq sanıtarııalyq-epıdemıologııalyq baqylaý basqarmasynyń basshysy Dıldash Kýdarova jaýap berdi. «Sút ónimderin óndirý úshin qajetti aýmaǵy bar úı-jaılar jıyntyǵy bolýy qajet. Tamaq óndirisimen aınalysatyn nysandar sanıtarlyq talapqa saı nemese saı emestigi týraly sanıtarlyq-epıdemııalyq qorytyndy jáne eseptik nómir alýy kerek. Tamaq óndirisimen aınalysatyn tulǵa ónim tehnologııasynyń óndirý prosesi, ony saqtaý, tasymaldaý jáne ótkizý kezindegi talaptar tehnıkalyq reglamentke saı bolýyn qadaǵalaýǵa mindetti. Tamaq óndirisinde shyǵarylatyn ónimniń qaýipsizdigi úshin óndiristik baqylaý bolýy kerek. Qýattylyǵy az sehtardyń sút óńdeý qaýqary táýligine 3 tonnaǵa deıin, sanıtarlyq qorǵanysh aımaǵy keminde 50 metr bolýy kerek», deıdi basqarma basshysy.
Iаǵnı munyń da ózindik sharttary men talaptary bar bolyp otyr. Biraq qazir kóptegen kásipker talaptardy tıisinshe saqtap, úılerinen ǵana irimshik jasap satýǵa májbúr. Al kásibin odan ári jandandyraıyn dese, qarajat jaǵy qolbaılaý bolýda. Kezinde irimshik shyǵarýmen tanylǵan Merki aýdanynda bul úrdisti qaıta jandandyrýǵa ár turǵyn ózinshe úles qosýda. Tek bárine birdeı qoldaý jetpeı tur...
Jambyl oblysy,
Merki aýdany