BOLMAIDY TILDE TIEK, SО́ZDE BÝYN

Qazaq ádebıetiniń klassıgi, zamanymyzdyń zańǵar jazýshysy, akademık Muhtar Áýezov: “Aı­tys óleńder” atty kólemdi zertteý maqala­synda: “Aıtys óleńde­ri qazaq aýyz ádebıetin­degi eń mol janrdyń biri. “Aıtys” degen ataý – aıtysý, tar­tysý, daýlasý, nemese jarysý, synasý maǵyna­syn­da qoldanylady. Buryn úlkendi-kishili daýlar, kezin­de sheshender aıty­sy bolǵan. Aqyndar aıty­sy óleńmen aıtys. Any­ǵyn­da óleń jarysy, óner jarysy esebinde qolda­nylady”, – dep aıtys janryna joǵary baǵa bergeni bar. О́z zamanynyń jyr dúldúli atanǵan Erimbet shaıyrdyń keıingi urpaǵyna ulaǵat etip qaldyrǵan asyl murasynyń qomaq­ty bir bóligin – aıtys óleń­deri jáne jumbaq aıtysy quraıdy. Endi aqynnyń bizge jetken aıtys jyrlaryna azdy-kópti toqtalaıyq. Aqynnyń aıtysy týraly sóz etetin bolsaq, eń aldy­men, aýzymyzǵa onyń Jekeı qyzben sóz jary­­syna túsýi oraldy. Bul týraly etnograf, qalamger Á.Ospanov zert­­tep, qurastyryp shyǵarǵan “Ulaǵat sezim – urpaqqa” jyr jınaǵy kirispesinde mynadaı anyqtama berildi. Erekeńniń joǵary Alashanyń Kózdenbaıynda Jekeı atty aqyn qyzdyń dań­qyna qanyqqan soń onymen aıtysýǵa qumar­ta­dy. “Joǵalǵan jylqymdy izdep júrmin” degen syltaýmen baryp. Onymen aıtysar al­dyn­da jolshybaı jolyqqan túıeshiden Jekeı qyz­dyń shyqqan tegi óneri men boıyndaǵy mini týraly syr tartyp, bar jaıǵa qanyǵady. Túıe­shi “Teń jorǵa tórt aıaǵy qyzdyń, biraq”, – dep saqtan­dyrady. Ar­naıy izdep kelgen soń “She­shin­gen sýdan taıynbas” degendeı, Jekeı qyz­dyń otaýyn dál tapqan shaıyr aıtysyn bastap ketedi. “О́ner aldy qyzyl til” – dep baǵa bergen, sóz saıysy degende bilekti túrinip shabytyn shaqyryp shyǵa keletin Erimbet shaıyr 1907- 1909 jyldary hat arqyly jumbaq óleń túrin­degi aıtysqa Tileý­baıuly Ybyraıym aqynmen, sál keıinirek Perovsk ýeziniń (burynǵy Aq­meshit, qazirgi Qyzylorda qalasy) halyq sýdıa­sy Jarasbaıuly Appazben túsken. Álimniń Shóme­keı rýynan shyqqan dilmár tildi Yrys­ty­nyń Syrdyń tanymal on alty aqynynyń ortasynda tasta­ǵan sheshýi kúrdeli, kúrmeýi qıyn jumbaq aıty­syna qatysqan. Oqyrmandy jalyqtyryp almas úshin biz shaıyrdyń shoqtyǵy bıik, el-jurtqa keńinen málim Shoraıaqtyń Omarymen bildeı alty jylǵa ulasqan aıtysyna toqtala ketýdi qup kórdik. Biri ustaz, biri shákirt Erimbet pen Shoraıaq­tyń Omary arasyndaǵy jumbaq aıtystyń áý basyndaǵy bastalýy, órbýi, shıryǵýy týra­synda el arasynda keń taraǵan mynadaı sóz bar. Bul rette de júz jasaǵan, shaıyr ómirinen keńinen habardar bolǵan Rystyǵul atamnyń lebizine júginýdi jón sanadym: “Alty ata álimniń shómekeı atanyń ketesinen taraıtyn, Qarmaq­shy boıyn jaılaǵan Shoraıaqtyń Omary kindikten tórt aǵaıyndy eken. Omardyń aǵasy birde oǵan: “Erimbet shaıyr ustazyń ǵoı. Aqyndyq sheber­ligi­niń qansha­lyqty dárejede óskendigin baıqa­typ hatpen jumbaq jazyp, joldasań qaıtedi?” – dep qolqa salady. Omar aǵasynyń bul ótinishin oryndaıdy. Erekeńniń aýylyna joly túsken jolaýshy arqyly jol­daǵan haty shaıyr­dyń qolyna úsh aı degende áreń tıedi. Bilimi as­qan, kemeline kelgen Erekeń jumbaqtyń sheshýin qınalmaı-aq tabady. Endi shákirtine óz jumbaǵyn joldaıdy. Bul týrasynda el ishindegi tanymal Kálmen baı habardar bolady. Shaıyrlardyń bilimmen sóz saıysyn qoldaǵan ol alǵashqy kezekte Erekeńe janashyrlyq tanytyp, bir taı atasa kerek. Kere­metti qarańyzshy, Erekeń sol joly mal­dyń on eki múshesin jumbaqqa arqaý etedi. Ony taǵy da beınelep jetkizedi. Qosh, sodan óleńmen jazylǵan jumbaq hat Omar­dyń qolyna tıedi. О́ren júırik, tili ushqyr Omar qat­par­ly jumbaqtyń sheshýin taba almaı, bir jarym jyldaı qınalady. “Uıatty qoıyp, jaýabyn Ere­keńniń ózine baryp sura­ıyq”, – degen uıǵarymmen Omar jolǵa jınal­ǵanymen, aıaqasty syrqattanyp qalady. Orny­na aǵasyn jeberedi. Erekeń arnaıy izdep kel­gen qonaqtyń buıymtaıyn suraıdy. Ol: “Jol­daǵan jumba­ǵyńyzdy sheshe almaı, dal boldyq. Sonyń jaýa­byn aıtsańyz qaıtedi?” – dep qolqa salady. Shaıyr myrs etip kúlip alyp: “Onyń jaýa­byn syrttan emes, ózińnen izde­geı­siń”, – dep baǵyt-baǵ­­daryn meńzeıdi. Omardyń aǵasy oıǵa shomady. Jum­baq­tyń jaýabyn izdep, áýre-sarsańǵa túsedi. “Uıal­ǵan tek turmas” degendeı, ol Erekeńdi arnaıy qonaqqa shaqyra­dy. Shaıyr olardyń bul shaqyrýyn qup alady. Omar jaǵy qutty meıman­dy qurmettep kútedi. Mal soıylady. Dastarqanǵa tegesh-tegesh et qoıyla­dy. Syıly asyn jep otyryp, Erekeń jum­­baqtyń sheshýin syzdyqtata otyryp jetki­ze­di. Son­daǵy qı­syn­datyp, tuspal­men, bilgir­likpen jetkiz­gen jum­baǵy el aýzynda áli kúnge deıin jattaýly”, – dep syr tolǵaǵan edi qasıetińnen aınalaıyn, Rystyǵul atam. О́tken ǵasyrdyń Qazan tóńkerisine deıingi qazaq ádebıetindegi jazbasha kúıdegi jumbaq aıtystyń shoqtyǵy bıigi, kólemdisi (shamamen 1800 joldaı) sanalatyn atalǵan aıtys Erimbet shaıyr tarapynan bylaısha áspetteledi: Qysyraq sany on eki, ketken ydyrap, Esitip joq habaryn shyqtym qarap. Suradym jylqyshydan býazdaryn, “Ketti, – dedi tórteýi onyń qysyrap. Ekeýin tórt qysyraqtyń quda dosym, Kelgende kóńil rıza soısam ustap. Ekeýin qur jekjatqa bersem-daǵy, Ketedi kóńili bitpeı, minbeı tastap. Ekeýin segiz býazdyń áıel miner, “Bolsa da jasy qartań, joly jas”, – dep. Janýardyń úıiri bir, túsi ártúrli, Sheshedi bilimdiler nege nusqap? Jahanda joq nárseni jumbaq qylmas, Shesherlik tap qoıǵandaı qolmen ustap, – dep jibekteı esile túsedi. Tyǵyryqqa tiregen, áýrege salǵan, kúrmeýi qıyn jumbaqtyń jaýabyn Erekeńniń óz aýzynan estip, qapy jibergenine sanyn soqqan Omar endi onyń jaýabyn óleń jolymen bylaısha jetkizedi: Sheshýin oılap tursam bul jumbaqtyń, Pámine salystyrsam kóńil shattyń. Keledi qııýlasyp sóz júıesi, On eki jiligine haıýanattyń, – deı kelip, maldyń on eki jiligine jambas, toq jilik, kári jilik, jaýyryn, omyrtqa, qabyrǵa, tóstik t.b. dep sıpattama beredi. Biri aǵa, al ekinshisi ini sanalǵan Syrdyń qos shaıyrynyń ekeýara hat kúıindegi jumbaq aıtysy osylaısha órbip, bilim jarysyna ulasady. Birtindep kóterer júgi de salmaqtanady. Aýqymyn keńeıtedi. Erekeńniń ekinshi jumbaǵy qysqa ári nusqa bolyp keledi. Ol bylaısha beınelenedi: Taǵy bar ekinshisi muny tapsań, Múshkil is árkimderge ony tappaq. Teńizden tereń qaısy, jelden jyldam, Ne bolar baldan tátti, jerden jalpaq, – dep zerdeli adamdy oıǵa qaldyrady. Obaly ne kerek, ustazynyń bul jasyrǵan jumbaǵyn Omar kóp qınalmaı sheship, jaýabyn bylaısha joldaıdy: Nárse joq, tilden júırik, oıdan tereń, Qolyna Mustafanyń berip qalam. Kıdirgen máýlek tájin Qadir etem. Kállámniń árbir sharıf lebizi bal, Kóńilden ashylǵandaı neshe shemen, – deı kelip: Bar eken úshbý láhat jerden jalpaq, Orynsyz bar ma nárse ólshenbegen? – dep bilimdarlyq tanytady. Qarym-qatynasyn shıryqtyrǵan eki jaqty joldanǵan jumbaqtyń kúrdeli nemese jeńil­diginde emes, ondaǵy shaptan túrtip, namysty oıata­tyn, ańǵar­maǵandy arasha shaǵyp alatyn túıtkildi tirkes­ter edi. Erekeń joldaǵan jumbaq óleńdegi “Múshkil is árkimderge muny tappaq...” degen sózge aptyǵy áli basylmaǵan albyrt Omar kádimgideı shamdanyp, qolyna dereý qalam alyp, tómendegideı nazyn joldaıdy. Alystan oraǵyta kelip, túıip aıtqany mynaý edi: “Erge eki balalyq, Keledi” degen naqylda, Bolmashyny sóz qylǵan, Erekem de sol áshi! Aıamasa aýzyn, aıta bersin jumbaǵyn, Jaratýshy jar bolsyn, Árkimniń qamqor panasy”, – dep tóske shap­qandaı bolady. Úmit artqan jıeniniń (Erekeń men Omardyń naǵashy-jıendigi bar eken) syrt aınala bere ózine aýyz salǵandaı keıip tanyt­qanyna renjigen Erimbet “Basty pále tilde jat­qa­nyn”, “Ańdamaı sóılegen, aýyrmaı óletinin” ańǵartpaq nıetpen, jan júregin shymyrlatyp ketken sol ý sorǵalaıtyn shýmaqqa tolǵanys pen tebireniske toly jaýap-nazyn jazady. Kópti kórgen, jaman men jaqsynyń ara sal­ma­ǵyn ajyrata biletin shaıyr izine ergen inisi­niń qyz­ba­lyqqa salynyp, artyq ketkenin betine basady. Ýáji jetkenshe aqylǵa shaqyryp baǵa­dy. “Úlken­derdiń jaǵasynan alyp, aldyn oraǵa­nyń bilmes­tigiń”, – dep kinálaıdy. Joldaǵan jumbaǵyna qaı­tar­ǵan jaýabyna razy bolmaı, myqty bolsań myna jumbaqty sheship kórshi dep, taǵy da oı saıy­syna, bilim jarysyna shaqyrady. Sondaǵy ortaǵa tastaǵany: “Eki dáý, eki soqyr, eki zııan, eki momyn, Ne eken bul segizin talastyrmaq? Baıqap shesh, bárin birge esepke almaı, Ekinshi bul aıtqanym taǵy jumbaq: Segizdi berdi eki adam, altaýy shetten, On tórti jınalǵanda bir domalaq. Aty bar altaýynyń hám segizdiń, Jumyrtqa sekildi emes, ıakı jańǵaq, Bul sózdi oıyn kórme, oılanyp shesh, Kóp qıyn baıqamasań báıge almaq”, – degen eriksiz oıǵa qaldyratyn, tyǵyryqqa tireı­tin, kúrmeýi qıyn jumbaqtar edi. Uqqan adamǵa shaıyrdyń osy jaýap nazymynda aǵa tolqynnyń keıingi izbasaryna aıtqan, úlkendi syılap, qas­ter­leýge qatysty ósıeti men ǵıbratnamasy mol-aq. “Basqa pále – tilden”, “Til degeniń tas jara­dy, tas jarmasa bas jarady” degendeı, Erimbet pen Omardyń jaımashýaqtanyp bastalǵan aıty­synyń aıaǵy nasyrǵa shapqaly turǵanyn ańǵarǵan el jaqsysy Balqy Orazymbet Esentaı­laquly qos shaıyrǵa basalqy aıtady. Alǵashqy lebizin Omarǵa arnaıdy: “Jasyń kishi bala ekeniń ras. Erekeń bolsa kıeli, soıdan shyqqan áýlet. Teńizge shókken qara bult edi, qozǵalsa quıyp nóser qur ketpegen. Sen túgil patsha aǵzamǵa báıit aıtqan. Aıtyssa Bazar­dan da taıynbaıdy. Jany­na aıtqan sóziń batqan shyǵar. Bir oqty Omar bastan asyrmadyń. Aǵańa óziń bil dep bas urma­dyń. Bala ediń sabyr oılap basylmadyńǵa” saıady. Al Erekeńe: “Ereke, siz qoıyńyz, Omar bala. Jetpegen jasy oıaǵa, aqy­ly shala. Bilmestiń jaıy sondaı, qaza berse, qaǵaz­ǵa sóz taýsylmas jaza berse”, deıdi de, Omar­dy taǵy da aqylǵa shaqy­­rady: “Eı, Omar, “bile­min” dep shalma aıaq, jyǵylǵan taqyr jerden qal­maıdy saq. Baıqaldy aıaq alys Omar shyraq, jatýyń durys edi tápsir sheship”, deı kele, Ereke­ńe: “Bolmaıdy tilde tetik, sózde býyn, kóterme ázázil­diń dúrler týyn. Degenge “Kóterilip kórme­gen­­der”, biriniń biri qalam ozdyrýyn”, – dep túıindeıdi. Kóp uzamaı Omar osy basalqy sózge qysqa­sha jaýap jazady. Bul joly da óziniki jón deýden tanbaıdy. “Bilgenderde dúrdiń sózi. Bese- neden bep-belgili”, – dep shalqaıa túsedi. Ara­ǵa az ýaqyt salyp, Erekeńe kete Shegebaı Bektas­uly­nyń sabyrǵa, bitimge shaqyrǵan haty da jetedi. Onda: “Moınyna “jyǵyldym” dep eshkim almas, ne paıda jatpaǵan búgilip tez”, deı kelip, “Julysyp balamen bolma taýyq, muq­tasar tartyp endi kidirińiz”, – degen oımen túıindeledi. Sózimniń basynda aıtyp ótkenimdeı, esim­deri Syr men qyrǵa, Yrǵyz, Shalqar, Túrki­stan Horezm, Úrgenish, Taqtakópir jaǵyna keńi­nen tanymal qos shaıyrdyń hat arqyly jazys­qan jumbaq aıtysy eldiń rýhanı ómirindegi eleýli oqıǵanyń birinen sanalady. Nege deseńiz, atalǵan eki rýdyń aqsaqaldary kelgen árbir hattyń mazmunymen tolyqtaı tanysyp otyr­sa kerek. Joldanǵan jaýabynan da habar­dar bolady. Omar inisiniń kópe-kórneý til tıgizgeni­ne Erekeń endi onyń hatyna jaýap jazýǵa yqylasty bolmaıdy. Arada eki jyl ótedi. Basqosý, jıyndarda aq­sa­qal­­­dar Erekeńe jaýap jazbaı, úndemeı qalǵa­nyń jaramas dep qaırap, qolyna qalam aldyrtady. Sonymen ne kerek, 1907 jyldyń naýry­zyn­da Erekeńniń kópshilik oqyrmanǵa tanymal tarı­hı jaýap haty jazylyp, joldanady. Ol “Shaıyrǵa taǵy jazdym Omar “taq-taq, saý júrse, sálem deı gór qaıta-qaıta-aq”, dep bas­tala­dy da, úmit artqan inisiniń ózine taqqan tórt aıybynyń qısynsyz­dyǵyn dáleldep baǵady. “Jaý­sań jaý, jasyl tas­tap tas tóbeme, aıa­nbaı bar kúshińdi ábden shyny-aq”, deı kelip, “aǵa piki­riniń baǵasyn halyq bere jatar, al biz jum­baq aıtysymyzdy odan ári jalǵastyraıyq”, – deıdi. Ári qaraı Erekeń shaıyr inisine aǵalyq aqylyn aıtady. Ańdaýsyz sózden abaı bolǵaısyń. Odan da jaq­sy sóz jarastyqty aıt, eregis qýmaq pen qashpaqtan turatynyn umytpaıyq degendi uǵyndyrady. Alaıda, jylǵa jýyq ýaqyt ótse de Omardan ushty-kúı­li habar bolmaıdy. Dittegen maqsatyna jetýdi kózdegen, bastalǵan jumbaq aıtysty aıaqsyz qaldyr­ǵy­sy kelmegen Erekeń oǵan qysqasha nazym jazady. Ony pir bolyp Baǵdatty bılegen Jóneıit shaıqy­nyń aldyna kelip ırshat (kýálik) suraǵan ázázilge (shaı­tanǵa) qaıtarǵan jaýabyn hıkaıatymen jetkizedi. Bul arqyly ekeýmizdiń kóp eńbegimiz bosqa kúıip ketpesin deıdi. Úndemeı qalma, tasalanyp buqpaǵa salma deıdi. Amal neshik, óziniń buǵan deıingi ekinshi nazy­myndaǵy jumbaǵyna, sońǵy tórtinshi mysal nazymy­na jaýap bolmaıdy. “Endi ekeýmizdiń ara­myzdaǵy jaǵdaıdy ózderi sarapqa salsyn” degen nıetpen taba­ny kúrekteı alty jylǵa sozylǵan aıtystyń sońǵy núktesin qoıý maqsatymen eldiń ıgi jaqsy­laryna arnalǵan arnaý sózin jazady. Onda ózine qatysty mynadaı tirkester bar: “Aıt­qyshtyń bireýi ózim solardan soń, talaımen te­ńes­­tirgen at qulaǵyn”, deı kele, “Tirlikte qol­dan kelse kúlip oınap, shyttyrmaý jabyrqatyp dos qabaǵyn orynsyz Omar sózi oıdy bólip, qa­ǵaz­­dyń qaraladym bul paraǵyn”, dep tujyrym­daıdy. Bizge jetken derekterge súıensek, Syrdyń sańy­laq qos shaıyrynyń áý bastaǵy syılas­tyqpen bas­tal­ǵan jumbaq aıtysynyń sońy ýshyǵa kele Qazaly men Qarmaqshy óńirin jaı­laǵan eki rýly eldiń namys jyrtyp ustasýyna, tipti alakóz bolyp qaqtyǵysýyna uryndyra jazdaıdy. Istiń endigi nasyrǵa shapqanyn ańǵar­ǵan, bar páleni tilinen tapqanyn sezgen Omar ári qaraı sóz talastyrýdy kilt tyıady. Sabasyna túsedi. Erekeńniń úshinshi jum­baǵy­na qaıtarǵan jaýaby da halyqqa jarııalan­baıdy. Sol jabýly kúıinde qala beredi. Oıynnan órt shyǵa jazdady degen osy bolsa kerek. Qalaı desek te, bolashaqta Erekeńniń qaltarys kúıinde qalǵan sońǵy jum­baǵynyń sheshýi mynaý edi degen zerek oıly­lar jaýaby jarııalanyp jatsa, eshqandaı artyqtyǵy joq dep bilemiz. Máseleniń bul jaǵyn oqyr­mannyń óz qaraýyna qaldyrýdy qup kórdik. Qarasha QARAMAN, jýrnalıst. Almaty oblysy, Qaratal aýdany.