«Besinshi qazynamyz: Ulttyq baılyǵymyzdyń,
ál-aýqatymyz ben áleýetimizdiń túp negizi – Jalpyǵa Ortaq Eńbek Qoǵamy».
N.Á.NAZARBAEV,
Táýelsizdik kúnine arnalǵan
saltanatty jıynda sóılegen sózden.
Aıqyn maqsat, jasampaz jospar – qashanda alǵa qaraı adaspaı júrýdiń jáne naqty tabystarǵa jetýdiń basty negizi. Sol maqsat-murattar men tolaǵaı tabystarǵa jetkizetin qudiret ne?!
«Besinshi qazynamyz: Ulttyq baılyǵymyzdyń,
ál-aýqatymyz ben áleýetimizdiń túp negizi – Jalpyǵa Ortaq Eńbek Qoǵamy».
N.Á.NAZARBAEV,
Táýelsizdik kúnine arnalǵan
saltanatty jıynda sóılegen sózden.
Aıqyn maqsat, jasampaz jospar – qashanda alǵa qaraı adaspaı júrýdiń jáne naqty tabystarǵa jetýdiń basty negizi. Sol maqsat-murattar men tolaǵaı tabystarǵa jetkizetin qudiret ne?!
Árıne – Eńbek! Eńbek bolǵanda da ebedeısiz, kózin bilmeı, qybyn sezbeı bosqa ter tógetin nátıjesiz eńbek emes, ebin taýyp ónimdilikti eseleı túsetin, sol arqyly tabysyńdy molaıtyp, turmysyńdy jaqsarta túsetin, el ekonomıkasyn nyǵaıtyp, onyń halyqaralyq naryqtaǵy básekege qabilettiligin arttyra túsetin, tabysyń men turmysyńa qýanyp, eńbekke degen qushtarlyǵyń men qurmetińdi, súıispenshiligiń men shyn mahabbatyńdy arttyra túsetin tıimdi, nátıjeli, jan-jaqty jetilgen ónimdi eńbek! Eńbek etken eshqashan kem bolmaıdy, árkez qatarynan da keıin qalmaıdy. Uly Abaı: «Eńbek etseń emersiń», dese, jyr alyby Jambyl: «Eńbek et te mindet et», dep beker aıtqan joq. Dana da uly halqymyz eńbek týraly nebir tamasha tujyrymdar jasady. Elbasymyz Nursultan Nazarbaev ta eńbekti barlyq ıgiliktiń basyna qoıyp otyr. Osydan bir jarym jyl buryn Memleket basshysy óziniń «Qazaqstannyń áleýmettik jańǵyrtylýy: Jalpyǵa Ortaq Eńbek Qoǵamyna qaraı 20 qadam» atty baǵdarlamasyn jarııalady. Memleket basshysy búkil Qazaqstan halqyna álemniń ámirshisi eńbek ekenin, tek eńbekpen ǵana jemis ónetinin, tek eńbek qana bar qıyndyqty jeńetinin erekshe eskertip aıtty. Eger qazaq danalyǵyndaǵy «Qyzym, saǵan aıtam, kelinim, sen tyńda» degen maqaldy eskersek, bul tek qazaqqa ǵana emes, búkil álem halqyna aıtylǵan ataly sóz dep qabyldaýymyz qajet.
Esimderi qazaq tarıhynda altyn áriptermen jazylyp, ulty úshin ǵana emes, búkil adamzat úshin uly ulaǵattar qaldyrǵan alyptarymyz, HIH ǵasyrdaǵy Shoqan, Ybyraı, Abaı, HH ǵasyrdaǵy Muhtar Áýezov, Qanysh Sátbaev, Málik Ǵabdýllın jáne basqalardyń bári de adamgershilik pen aqylmandyqtyń shyńyna tek qana tynymsyz adal eńbekteri men ultyn súıgen ulaǵatty qasıetteriniń arqasynda jetken. Elbasymyz Nursultan Nazarbaevtyń da ómir joly – qaınaǵan eńbek, tolassyz kúres joly. Nursultan Ábishuly qarapaıym azamat, qatardaǵy jumysshydan búgingi kúni Memleket basshysy, búkil álem tanyǵan saıası qaıratker dárejesine kóterilse, bári – tynymsyz eńbegi men týǵan ultynyń álemdik qoǵamdastyqtaǵy laıyqty orny, tynysh ta tatý, beıbit te baqytty ómir súrýi úshin tolassyz júrgizgen júıeli de jemisti kúresiniń arqasy. Muny Táýelsizdik merekesi tusynda halqymyzǵa tartý etilgen «Elbasy joly» kınoepopeıasynan da anyq túsindik. Qazaqtyń eńbegimen el ıgiligine qyzmet etip, árqashan alda bolýdy, tabysty da baqytty, mándi de mazmundy ǵumyr keshýdi armandaıtyn árbir ul-qyzy Elbasynyń eńbek jolyn úlgi, temirqazyq nysana etip ustanýlary tıis.
«Qudaı bizden «qansha jasadyń?» dep suramaıdy, «ne jasadyń?» dep suraıdy», – degen edi bir sózinde ataqty aqyn Oljas Súleımenov. «Adam óz ómirin eńbektenýden bastap, eńbektanýmen aıaqtaıdy», dep ketti qazaqtyń oıshyl aqyny Qadyr Myrza Áli. Qandaı ǵajap sózder! О́mirdiń ózinen oıylyp alynǵan tolǵaqty tujyrym ǵoı bular. Ishine bári syıyp tur. Meniń de búkil ómirim Qadekeń aıtqan bir sóılemniń ishinde. Bir jarym jasymda meni ómirge ákelgen anam dúnıeden ozypty. Ákem adamzatqa aıdaharsha ajal oǵyn sepken qasiretti soǵystan oralmady. Balalyq shaǵymyz soǵys pen soǵystan keıingi qıyn jyldarǵa týra keldi de, bizdiń urpaq eńbekke erte aralasty. Eger ótken ǵasyrdyń 70-80-jyldarynda halqymyz barlyq nárse derlik jetkilikti bolyp, ýaıym-qaıǵysyz berekeli ǵumyr keshse, bári sol eńbektiń, ujymdyq yntymaqtastyqtyń arqasy shyǵar. О́ıtkeni, úlken de, kishi de, jas ta, jasamys ta eńbek etti. Ol kez úshin «jumys joq», «jumyssyzbyn» degen sózderdiń ózi sanaǵa syımaıtyn túsinik edi.
Men de qandaı jetistikke de óz eńbegimmen jettim. Mektepti úzdik bitirip, ınstıtýtqa emtıhansyz qabyldandym. Ony da jaqsy bitirip, ǵylymı jumystarmen aınalystym. Osy jasyma deıin adal tirlik keshtim, qolymnan kelgen bar jaqsylyqty jasap, aınalama shapaǵatymdy shashýǵa tyrystym. Alla densaýlyq berdi, ózimdi syılaıtyn, altyn basymdy ardaqtaıtyn ómirlik jar syılady, sanaly, bilimdi, ádepti urpaq ósirdim. Soǵan ómir boıy shúkirshilik etip, hal-qaderimshe eńbek etip kelemin. Kóz maıymdy aıamaı, qazaq ǵylymyna barynsha úles qosýdy murat tuttym. Osy kúnge deıin qandaı jetistik, ataq-alǵys, memlekettik marapat, halyq yqylasyna ıe bolsam, bári de sol tynymsyz eńbegimniń, elimniń órkendeýine tıtteı de bolsa úles qossam dep soqqan judyryqtaı perzenttik júrek ámiriniń arqasy. Eger Oljekeń aıtqan álgi suraqty ózimizge emes, elimizge qatysty qoıar bolsaq, Elbasymyz el aldyna, ult aldyna: «Bizdiń maqsatymyz – 2050 jylǵa qaraı Jalpyǵa Ortaq Eńbek Qoǵamyn qurý, Qazaqstan HHI ǵasyrdyń ortasyna qaraı álemniń eń damyǵan 30 eliniń qatarynda bolýǵa tıis», degen anyq maqsat, asqaraly mindet júktep otyr. О́zin qazaqtyń uly, Qazaqstannyń azamaty sanaıtyn árbir jandy búgin bárinen buryn osy máseleler qatty oılandyryp, árkim soǵan qolynan keler ózindik úles qosýǵa umtylýlary tıis. Meni agrarlyq ǵylymmen aınalysyp júrgen ǵalym retinde, ustaz retinde bul máseleler qatty tolǵandyrady. О́ıtkeni, bul maqsat-mindetterdiń bári tolyq oryndalyp, muratqa jetý úshin, Elbasy júktegendeı, búkil halqymyz eńbektenip, jan basyna shaqqandaǵy ónim óndirý kólemi eselene kóbeıýi kerek.
Al bizde soǵan jetýge tolyq múmkindik beretin negizgi baılyq – jerdi paıdalaný jaǵy tym tómen. Sol jer, ony óńdeıtin halyqtyń aıtarlyqtaı bóligi – búkil el turǵyndarynyń jartysyna jýyǵy aýyldyq jerlerde turady. Elbasynyń sózimen aıtsaq, solardyń 30 paıyzdan astamy nemese búkil el turǵyndaryna shaqqanda 15 paıyzǵa jýyǵy ózin-ózi jumyspen qamtýshylar. Eger qala turǵyndarynyń da aıtarlyqtaı bóligi sondaı jandar ekenin eskersek, onda elimiz boıynsha qanshama turǵynnyń turaqty jumysy bolmaı, áıteýir janbaǵys úshin tabylǵan jumyspen shuǵyldanyp júrgenin esepteı berińiz. Ondaı jaǵdaıda eselep artatyn eńbek ónimdiligi, joǵary jalaqy, qajetti áleýmettik jaǵdaı, jaqsy turmys jaıynda aıtýdyń ózi qıyn. Sebebi, 1991 jyly, KSRO ydyraýdyń aldynda turǵan kezde elimizde 2095 keńshar, 265 ujymshar bolǵan edi. Qazir olardyń ornyna aýylsharýashylyq ónimderin óndirýmen aınalysatyn myńdaǵan ártúrli sharýashylyqtar uıymdastyrylǵanymen, «bólingendi bóri jeıdi» degenniń keri kelip, sol usaq sharýashylyqtar jumysyn jolǵa qoıa almaı keledi.
Onyń sebebi kóp. Aýyldy jerde reforma júrgizgen kezde birqatar ádiletsizdikter oryn aldy. Eń bastylaryn ataıtyn bolsaq, birinshiden, eń qunarly, jolǵa jaqyn, sý jaqsy baratyn jerlerdi qolynda bıligi bar sanaýly adamdar ıelenip ketti. Jerdi molyraq alǵandar da solar. Mysaly, sýarmaly alqaptardan bireýler 200 gektarǵa deıin enshilese, endi bireýlerge 2-3, tipti, 1,3 gektar ǵana jer tıdi. As atasy óndiriletin soltústik oblystarda bul másele tipti asqynyp ketti. Munda qoly jetkender 3-5 myń gektarǵa deıin basyp qalsa, qarapaıym turǵyndarǵa buıyrǵany 120 gektarǵa áreń jetedi. Sóıtip, halyqtyń negizgi asyraýshysy bolyp kelgen Jer-Ananyń tósin emý jaǵy kemı berdi. О́ıtkeni, álgi qunarly jerlerdi bólip alǵandar ony ózi úshin de, el úshin de tıimdi paıdalaný máselesine mán bermedi. Eger 1991 jyly 227,5 mıllıon gektar jerde astyq óndirilse, arada nebári 7-8 jyl ótkende onyń kólemi 113,4 mıllıon gektarǵa deıin qysqaryp, eki esege deıin tómendegeni bul sózimniń naqty dáleli. Sonyń saldarynan túsim 30 paıyzǵa deıin azaıdy. Eń ókinishtisi, etken eńbek pen tókken terdiń quny tym arzandap ketti. Sóıtip, «Qaıtarymy joq jumystyń barynan joǵy jaqsy» kózqarasy qylań berdi. Aýyl jastarynyń arasynda «Qalaǵa baryp, arba súıresem de ólmeımin» degen pikir qalyptasty. Osylaı «baıtal túgil bas qaıǵy» zamanda óner-bilimge, kásip ıelenýge degen qyzyǵýshylyq tómendedi. Bul aýylda mamandardyń kúrt kemýine alyp keldi. Qazir sarapshy-mamandardyń aıtýynsha, 16-45 jas aralyǵyndaǵy adamdardyń arasynda aýyl sharýashylyǵy mamandary qalmaı barady. Jer shuqýmen aınalysatyndardyń basym bóligi zeınetkerler.
Ekinshiden, keńshar, ujymsharlardaǵy tehnıka da ádiletsiz bólindi. Jaramdy tehnıka-tetikter ár aýylda qolynda bıligi men laýazymy, soǵan sáıkes jaǵdaıy bar, biraq búkil aýyldyń tirligin jasaýǵa múddeli emes 4-5 adamnyń qolyna shoǵyrlandy. Al negizgi eńbekker qaýym dıqan men sharýanyń kúsh-qýatyn arttyratyn mundaı múmkindikten maqurym qaldy. Endi jeri az, tehnıkasy joqtyń qasyndaǵy qarapaıym aýyldyqtar jer men tehnıkaǵa qolyn molyraq batyrǵandardyń aldynda kiriptar kúı keshýde. Eń bastysy, jerdi moldan alǵandar da, azdan alǵandar da ony tolyq ıgere almaı, nátıjesinde mıllıondaǵan tonna ónim, mıllıardtaǵan teńge tabys ákeletin paıdalanýǵa jaramdy aýylsharýashylyq maqsatyndaǵy ulan-ǵaıyr jerler paıdalanylmaı jatyr. Qazirgi el ekonomıkasynyń aýyl sharýashylyǵy salasynyń básekelestik qabiletiniń tómendep, ondaǵy kásipkerliktiń damýyna kedergi bolyp turǵan jaıttar da negizinen osylar. Muny tereńirek túsinetin bolsaq, aınalyp kelgende, bılik basyndaǵy shendiler men shekpendilerdiń ózderi kásipkerliktiń damýyna kedergi bolyp otyrǵanyn kóremiz. О́ıtkeni, memleket myń jerden oǵan zańnamalyq negiz jasap qoıǵanymen, bizde kásipkerlikpen aınalysatyndar memlekettik qyzmette, quqyq qorǵaý nemese salyq uıymdarynda otyrǵandar ne solardyń jaqyn-jýyqtary. Olar qarapaıym jandardyń kásibiniń órge domalaýyna múddeli emes.
Úshinshiden, sýarý júıeleriniń tolyqtaı derlik isten shyqqany jáne olar túgeldeı derlik jekemenshikke ótip ketýi sebebinen ónimdiligi óte joǵary sýarmaly jerlerdi, sondaı-aq, jaıylymdar men shabyndyqtardy paıdalaný tıimdiligi kúrt tómendedi. Aıtalyq, 1991 jyly elimizde 2,3 mıllıon gektar sýarmaly, 187 mıllıon gektar tabıǵı jaıylym bolsa, búgingi kúni solardyń jartysyna jýyǵy ǵana, mysaly 1-1,2 mıllıon gektar ǵana sýarmaly jer, 100 mıllıon gektarǵa jeter-jetpes jaıylym ǵana paıdalanylyp otyr. Onda da asa tıimdi emes. Al munyń bári aýyl sharýashylyǵyn, aýyldy, aýyldaǵy óndiristi paıdalaný úshin qansha áleýet?!
Ne isteý kerek? Memleket basshysy «Qazaqstan-2050» Strategııasynda eńbek ónimdiligin eselep arttyryp, aýyl sharýashylyǵyn, ásirese, eginshilik pen mal ónimine ósip otyrǵan jahandyq suranys jaǵdaıynda bul salany aýqymdy jańǵyrtý qajettigin atap kórsetti. Elbasy osy maqsatta egistik alańyn ulǵaıtý, jańa tehnologııalar engizý esebinen egistik túsimin eleýli deńgeıge kóterý, mal sharýashylyǵy úshin álemdik deńgeıdegi jemshóp bazasyn, ekologııalyqqa basa nazar aýdara otyryp, básekege qabiletti ulttyq brendter qurý arqyly agroónerkásiptik keshenniń aldyna ekologııalyq taza óndiris salasyndaǵy jahandyq oıynshy bolý, bir sózben aıtqanda, álemdik azyq-túlik naryǵynyń kóshbasshysy bolý mindetin qoıdy. Ol úshin aýylsharýashylyq ónimderin qaıta óńdeý men satýda fermerlik sharýashylyq pen shaǵyn jáne orta bıznesti jan-jaqty damytý kerek. Jer óńdeý mádenıetin ózgertý jáne jańa ǵylymı, tehnologııalyq, basqarýshylyq jetistikterdi eskere otyryp, mal sharýashylyǵyndaǵy ulttyq dástúrler jańǵyrtylýy tıis.
Kezinde 100 qoıy bar adam kedeı sanalǵan qazaq qaýymy mal ósirýdiń myń túrli ádis-tásilderin meńgergeni – dáleldeýdi qajet etpeıtin tarıhı shyndyq. Demek, ol – týmysynda maldy kútip-baǵý men ony eselep kóbeıtýdiń tájirıbesin ózi jasaǵan ult. Eshqandaı tehnıka-tetiksiz, jaz – jaılaýǵa, qys – qystaýǵa kóship, tabıǵı jaıylymdardy utymdy paıdalaný arqyly otar-otar qoı, tabyn-tabyn sıyr, úıir-úıir jylqy, kele-kele túıe aıdap, ony kóbeıte bilgen halyq naǵyz kásipker halyq. Tek keshegi Keńes ókimeti tusyndaǵy masyldyq psıhologııa ǵana ony ózge qasıetterimen birge osy tamasha qabiletinen de aıyra jazdady. Negizinde qanynda, bolmysynda bar qasıetti búgingideı, kásipkerlik – jańa ekonomıkanyń qozǵaýshy kúshi retinde baǵalanyp, memleket tarapynan qolaıly jaǵdaılar jasalyp jatqan tusta qaıta jańǵyrtý qıyn emes dep oılaımyn.
Jalpy, «Otyrar ornyńdy, aıtar sózińdi bil» dep máteldeıtin qazaq ulty dúnıejúzilik naryqtaǵy óziniń alar orny men aıtar sózin qaı tustan izdeý kerek dese, men oılanbastan «azyq-túlik óndirisi salasynan» dep jaýap berer edim. О́ıtkeni, bizdiń ulan-ǵaıyr jerimiz, san ǵasyrlyq mal ósirý tájirıbemiz bar. Elbasy otandyq agroónerkásip kesheniniń aldyna álemdik azyq-túlik naryǵynyń kóshbasshysy bolý mindetin qoıǵanda osy jaǵyn eskergeni sózsiz. Negizinde biz qoı baqqan, qoımen birge saıyn dalany kezip júrip, búkil adamzattyń qajetine jararlyq keleli oı baqqan halyqpyz. Memleket basshysy «Qazaqstan-2050» Strategııasynda HHI ǵasyrdyń on jahandyq syn-qaterin ataı otyryp, álemdegi halyq sany ósýiniń joǵary qarqyny azyq-túlik problemasyn kúrt shıelenistirip, búginniń ózinde mıllıondaǵan adam ashtyqqa ushyrap, mıllıardqa jýyq adam taǵamnyń udaıy jetispeýshiligin bastan keship jatqanyn, tamaq ónimderin óndirýde revolıýsııalyq ózgerister jasamasa, bul úreıli sıfrlar tek óse túsetinin aıtty. Biraq osy syn-qaterlerdiń astarynda biz úshin orasan múmkindikter bar ekenin de eskertti.
Qazir 2010-2014 jyldarǵa arnalǵan Elimizdi ındýstrııalyq-ınnovasııalyq damytý baǵdarlamasy qarqyndy júzege asyrylyp jatyr. Úkimetke onyń kelesi basqyshynyń josparyn jasaý júkteldi. Endi sony daıyndaý kezinde birinshi kezekte jerdi paıdalaný, aýylsharýashylyq ónimderin molynan óndirip, ony barynsha óńdeý máselelerine basa nazar aýdarǵan jón. О́ıtkeni, jer – baǵa jetpes baılyq. Eń qymbat qazyna. Bizge ata-babalarymyzdan qalǵan eń baǵaly syı. Túptiń túbinde adamzatty asyraıtyn da Jer-Ana. Jerdiń de júregi bar. Ol da syzdaıdy. Ony kútpeýdiń, babyn tappaýdyń, qadirin sezinbeýdiń zardaby orasan zor bolýy múmkin. Sondyqtan, biz jerdi tıimdi paıdalanýdyń, azyq-túlik daqyldaryn, mal ósirýdiń ulttyq dástúrlerge negizdelgen tól tehnologııasyn týdyrýymyz kerek. Bir kezderi bizde qant qyzylshasyn ósirý jaqsy damyǵan edi. Ár gektardan 500 sentnerge deıin ónim alyndy. Qazir ol 105 sentnerdi ǵana quraıdy. Dándik júgeriniń ár gektarynan orta eseppen 18-20 sentner, kartoptyń ár gektarynan 105-110 sentner ónim alýdamyz. Paıdaǵa shyǵý úshin qyzylshanyń ár gektarynan kem degende – 250 sentner, júgeriden – 25-28 sentner, kartoptan 170-180 sentner ónim alýymyz kerek. Jalpy, barlyq tehnıkalyq, baý-baqsha jáne kókónis daqyldarynan alynatyn ónimdi 1,5-2 esege arttyrýymyz kerek. Ol úshin salaaralyq baılanystardy nyǵaıtyp, aýyl sharýashylyǵynda jer reformasyn júzege asyrýdyń naqty baǵdarlamasyn jasap, topyraq qunarlylyǵyn arttyrýdyń barlyq amaldaryn qolǵa alý qajet.
Damyǵan elderdiń bárinde mıneraldy tyńaıtqyshtarǵa ónimdilikti arttyrýdyń agrohımııalyq tıimdi tásili retinde qaraıdy. Fransııa agrohımıkter qoǵamynyń málimetine sáıkes, 1 kılo tyńaıtqysh berýdiń nátıjesinde bıdaıdyń ónimi – 7,5, kúrish – 8,6, júgeri 9,8 kıloǵa artady eken. Al bizde qazir aýyl sharýashylyǵynda tyńaıtqysh qoldaný tym azaıyp ketti. Qazaqstan búginde tyńaıtqyshtar qoldaný jóninen (ár gektarǵa 16-20 kılo) damyǵan elderden de (340-480 kılo, TMD elderinen de (160-280 kılo) qalyp qoıdy. Onyń ústine sońǵy jyldary organıkalyq tyńaıtqysh engizý de kúrt kemip ketti. Eger 1990 jylǵa deıin Qazaqstanda jylyna 1 mıllıon tonna tyńaıtqysh shyǵarylsa, qazir bar bolǵany 40-50 myń tonna ǵana shyǵarady ekenbiz. Al bizge búgingi kúnniń ózinde kem degende 650 myń tonna tyńaıtqysh kerek. Bolashaqta 1,3 mıllıon tonna qajet bolady.
Jalpy, Qazaqstan úshin aýyldy, aýyl sharýashylyǵy óndirisin damytý – eń ózekti másele. Eger, aýyldyq jerlerde shaǵyn sharýa qojalyqtaryn irilendirip, klasterlik úlgide azyq-túlik ónimderin óndiretin ári qaıta óńdeý arqyly naryqqa daıyn ónim usynatyn kásiporyndardy kóptep shoǵyrlandyryp, damytatyn bolsaq, bul birneshe máseleniń sheshilýin qamtamasyz eter edi. Birinshiden, aýylda turaqty jumys oryndary kóbeıip, halyqtyń qalaǵa kóshý úderisi tolastaıdy. Ekinshiden, aýyl halqynyń jalaqysy kóbeıip, áleýmettik-turmystyq jaǵdaılary jaqsarady. Úshinshiden, elimizdiń azyq-túlik qaýipsizdigi nyǵaıa túsedi. Tórtinshiden, áleýmettik turaqtylyq nyǵaıyp, bul óz kezeginde qylmystyń azaıýyna, eldiń eńbekpen aınalysyp, Elbasy aıtqan Jalpyǵa Ortaq Eńbek Qoǵamynyń qalyptasýyna qolaıly jaǵdaı týǵyzady. Al eńbekpen tolyq qamtylǵan qoǵamda qıyndyqtar óte az bolatyny anyq. Kez kelgen ulttyń, memlekettiń basty muraty – turaqtylyq, qalypty damý, halqyna bar ıgilikti jasaý bolsa, endeshe, biz birinshi kezekte búkil halyqty eńbekpen qamtý máselesin sheshýimiz kerek. Elbasy oılaǵan izgi nıet, el aldyna qoıǵan basty mindet te osy.
Raqymjan ELEShEV,
UǴA akademıgi, Memlekettik syılyqtyń laýreaty.
Almaty.