Ár jazǵany bir álem

Bul avtordyń óziniń ıntellektýaldyq deńgeıi jaǵynan tereńdigi bólek áńgime. Fılolog retinde qazaq tili, álipbıi men onyń latyn negizdi nusqasy týraly shyryldap aıtyp, jazyp júrgeni barshaǵa aıan. Jazýshy – on tórt tomdyq shyǵarmalar jınaǵy bar deıtin uǵymdardyń sınergetıkasynan bolar, túrli sosıýmda júrgen meıli zııaly, oqymysty, kásipker, stýdent, túrmedegiler bolsa da osy qalamgerdiń kitaptaryn astyn syza oqıtyn oqyrmandar jeterlik.

Nege sonsha qyzyǵyp, rahattanyp, qu­marlana oqıdy. Nege?! Sebebi adamı sezimdi oıatady. Adamı sezimniń ózi qarama-qarsy óristen: súısiný – unatpaý, lázzat alý – titirkený, rıza bolý – jıirkený, aıaýshylyq – jany ashymaý sııaqty qasıetter shyǵarma keıipkerlerine antıpod salmaǵyn ústeı túsedi. Bárine adam boıyndaǵy sezim tóre­shi. Sonymen, adamnyń adamdyǵyn aı­qyn­­daı­tyn sezim degen ne eken?

Qazaq ádebı tiliniń sózdiginde (13-tom) Sezim sóziniń bes túrli maǵynasy taldanypty. 1. Syrtqy dúnıe men qubylystardyń áseriniń nátıjesindegi adamnyń ishki jan­­ dúnıesindegi kóńil kúı qubylysy. 2. Syrt­­qy titirgendirgishterdiń adamnyń se­zim múshelerine áserinen paıda bolatyn psı­hıkalyq úderis. 3. Túrlishe túsindirýdiń áse­rinen paıda bolatyn túsinik, oı. 4. Aýys­­paly maǵynada: kóńildiń názik tol­qy­ny­syn elitip, lázzatqa batyratyn kúıi. 5. Aýyspaly maǵynada: yntyqtyq, ǵashyq­tyq, qumartýshylyq.

Al osy «Sezimniń» poetıkalyq, beıne­liligine qaraı tildik qoldanystaryn­daǵy 25 túrin mysaldarmen dáıektegen. «Aǵalyq sezim, alapat sezim, tátti sezim, sezim oty, t.b.» deısiz be, qazaq tiliniń nebir oramdy aıshyqty tirkesteri Sezim sóziniń búkil spektr­lerin jarqyratyp jibergen. Poe­tıka­lyq astarly metaforalardy, árıne, tú­­gel qamtý qıyn is. Adam bolmysy jum­baq.

«Tuńǵıyq sezim, sezim shárbáty, t.b.» sııaqty tolyp jatqan tirkesterdiń qatary áli tolyǵa beredi. Adamnyń psıhologııa­lyq, emosıonaldyq jaı-kúıin Sezim sheń­berimen tuıyqtaý, ishki jan dúnıesine qa­raı kóńil qubylysyn sanap shyǵý múmkin emes. Tek sezimge áser etý qubylysyn adamdar ba­ǵamdaı alyp, adamı sezimnen adas­pasa eken degen oı keledi. Munyń bárin táp­tishtep jazyp otyrǵan sebebimiz, oqyrman sezi­mine áser etken shyǵarma qalaıda oqý­shy­syn ary qaraı kóbeıte túsetini anyq.

Adamdardyń sezim órisi ár alýan. Árkim ishtegi óz sezim pernesindegi kúıin túrli ásermen áýeletedi, rıza bolady, ne óshirip tynady. Áıteýir, sezim kúıin tyńdaıdy, jazady, tolyqtyrady, áserlenedi. B.Nur­jekeulynyń kitapta­ryndaǵy osy Sezim sımfonııasynyń sıqyrynan kete almaı taǵy da oqyrman jazýshynyń jańa dúnıesin, kitaptaryn izdep, túgendeýge kirisedi. О́ıtkeni adamı sezimniń asqaq taza bulaǵynan ózińiz de talaı tushynyp dám tatyp júrseńiz de, shyǵarma sıýjetinde baıandalatyn sezimge baılanǵan qyzyqty oqıǵalar ómirde tanys ta, beıtanys bolyp oqýshysyn kógendep tastaıdy. Sodan bolý kerek, jazýshynyń keıbir kitaptarynyń kóp oqylatyny sonshalyq, muqabasy túte-túte, aqjem bolyp qoldan-qolǵa ótip júredi. О́z basym stýdentter qolynan «Erli-zaıyptylar» romanynyń ábden tozyǵy jetken túrin kórip tańǵalǵanmyn. Dál osy kitapqa baılanysty jazýshy J.Qorǵasbek te túrmedegilerdiń astyn sy­za, qaýmalap oqyǵandary týraly áńgi­me­lep edi.

Bul jazýshynyń ózgelerden oqshaý, erekshelendirip turatyn shyǵarmashylyq qyry­nyń negizi ol – máńgilik mahabbat ta­qyryby. Barlyq kórkem sózdi qalam ıeleri de bul taqyrypty jıi qoz­ǵaı­dy. Alaıda B.Nurjekeulynyń shyǵar­ma­­­lary taqyrybymen menmundalap, «aıǵaı­lap» turady. «Bir ǵana mahabbat» (1977), «Bir ókinish, bir úmit» (1980), «Erli-zaıyptylar» (1984), «Áıel joly – jińish­­ke», «Kináli mahabbat» (1968), «Qyz sezimi», sondaı-aq áńgimeleri «Ne úshin?», «Qıyn suraq», «Jartastan shal qulapty tereń sýǵa», «Jalǵyzdyq», «Beıtanys áıel­­diń­ qupııa­sy», taǵy basqalary bar. Osy­­laı tiz­bektele beretin shyǵarma attary oqýshy­laryn eleń etkizbeı qoımaıtyny ras.

Qazaq qoǵamynda buryn da áıel men erdiń arasyndaǵy qarym-qatynas, mahabbat, qupııa sezim ıirimderine qatysty talǵam-túsinikteri, kózqarastary bıik mo­ral­­dyq-etıkalyq turǵydan áspettel­gen. Mu­ny biz aýyz ádebıetinen bastap, ma­­qal-mátelder, keıingi jazba ádebıet, klas­sık jazýshylarymyzdyń kórkem dúnıelerindegi qundylyqtar arqyly tanyp bildik. Bul rette áıel men erkek arasyndaǵy qatynas tabıǵı kıeli qasıet dep, súıispenshiliktiń jan rahaty men tán rahatyn ashyq-shashyq kórsetpese de, oqýshy sezimine lázzat alarlyqtaı áserin tereń jetkizedi. Shynaıy sezim men nápsi arasyndaǵy qarama-qarsylyqqa, máselen, M.Áýezovtiń «Qorǵansyzdyń kú­nindegi» Ǵazıza beınesi, M.Jumabaevtyń «Sholpannyń kúnásindegi» Sholpan taǵ­dyry áıel álemine oqýshy janashyrlyǵy jaı ǵana emes, júrektiń aıanysh kóz jasymen­ qara nıet sezimge laǵynet degizetini de bar.

B.Nurjekeulynyń mahabbat, áıelder taqyrybyndaǵy sıýjetteriniń arǵy tórkini jalpy qazaq áıelderiniń jan dúnıesindegi aıaýly sezim qupııalary, keıipkerlerdiń óz oılary, sózderimen baıandalady. Eshbir oqýshy avtor sóıtip jazypty dep taldamaıdy, kerisinshe erli-zaıyptylyq qarym-qatynas sheńberindegi ekeýine ǵana belgili qupııa sezim syryn keıipkerler sózderi eriksiz qulaq túrgizedi.

Jazýshynyń sońǵy shyǵarmalarynyń birin­de taptalǵan, qorlanǵan, zorlanǵan áıel eriniń súıispenshiligi, qadir-qurmeti arqy­ly ǵana óziniń áıeldik aryn, mahabbatyn saq­tap, senimizdik degen sozylmaly dertten qutylady.

Bul jazýshynyń «Áı, dúnıe-aı!» romanynda jaqsy sýretteledi. Alban elin­­­degi 1916 jyly bolǵan Qarqara kó­­te­­ri­lisi týraly jazylǵan shyǵarma av­to­­ry­na Memlekettik syılyq berildi. J.Aı­maýytov aıtqan «Ádebıet – ulttyń jany. Ulttyq sana, taǵdyr, jan júıesi – kór­kemónerdiń basty taqyryby» degen ulaǵatqa zer salsaq, Sháıi men Tazabektiń «jan-júıesi» kitapta baıandalatyn tarıhı oqıǵalar aıasynda búkil shyǵarma jelisin qupııa sezim shýaǵymen jandandyryp otyrady.

«– Sońǵy kezde tuıyqtaý, jumbaqtaý bolyp barasyń. Menen jerinip júrgen joqsyń ba? – dep áńgimeni Sháıi bastady. – Orystyń qorlaǵany – anaý, qalmaqtyń zorlaǵany – anaý, sonyń bári kóńilińe kir baılaıtyn shyǵar...

– Senen nege jerinem? ... Eń bastysy, sen meniń urpaǵymdy ósiretin anasyń. Qalǵanynyń bári – búgin, búgin bolmasa erteń umytylatyn ótkinshi nárse. Sen men úshin sol baıaǵy Sháıi qalpyńdasyń. Qazaq orystan jeńildi, qazaq qalmaqtan qor­lyq kórdi dep, óz halqymnan teris aına­lyp ket­peımin ǵoı, sol sııaqty senen de men esh­qashan sýymaımyn. О́ıtkeni men se­niń tánińdi de, janyńdy da tabynyp jaq­sy kóremin. Tabyný degenniń ne ekenin túsi­nesiń be?».

Aryna túsken, óshpesteı bolǵan qorlyq pen zorlyqtyń tabyn áıel jany ómir boıy arqalap ótedi. Alaıda ony túsinip, arashalap alatyn tek súıgen qosaǵy, kúıeýi ǵana. Oqyrmanǵa osyndaı keıipker shyn ómirde kóbirek bolsa eken degen oı keledi.

B.Nurjekeulynyń shyǵarmalarynda áser­li adamı sezimge qatysty shtrıhtar kóp ret­te áıelder beınesine úńiltedi. Búgin­gi qo­ǵam keshegi qazaq qoǵamynan basqa. Desek te,

Qudaı sáýle bergenmen sanasyna,

Erkekterden kóp tómen baǵasy da.

Quldyqtan qutyla almaı keledi áli,

Áıeldiń darasy da, danasy da – degen Farıza Ońǵarsynova óleńindegi «quldyq» búgin jan men tán quldyǵy ekeni belgili. Qazir qazaq qoǵamynda áıelge degen zorlyq pen qorlaýdyń asqynyp bara jatqany jasyryn emes.

Balalarynyń anasyn uryp-soǵý, úıden qýý erkektik namysy joq qýys keýdeler onsyz da qazirgi qıyn kúnderde áıel taǵdyryn oıynshyqqa aınaldyrdy. Áleýmettik je­lide jarııalanatyn jaǵa ustatatyn so­raqy oqıǵalardy oqyǵan jurttyń oıy qazaq ultynyń rýhanı kemistigin taǵy da kúni bú­ginge deıin mazaq, qorlyqpen kún keship júr­gen áıelderden kóredi.

Ádette erkek pen áıeldiń qyzǵanysh sezimin «jaqsy kórgendikten» dep jatady. Negizinde «jaqsy kórgendikten» degen – bir sátte qyzǵanyshty oıata ketken sıtýasııa-jaǵdaıatqa baılanysty bir sáttik sezim. Al ómir boıy qyzǵanýdyń astaryndaǵy qyzǵanysh – aýrý sezim. Bul qasıettiń adam boıynda «týa bitken», «júre bitken» deıtin túrleriniń eshqaısysy da emdelmeıtin, tek kúdikten ǵana turatyn sorly sezim.

B.Nurjekeulynyń «Sýretshiniń kóńil­desi»degen áńgimesinde Ásem dese ásem, sulý áıelin kúıeýi Zaqash ómir boıy kim kórin­gennen qyzǵanyp, uryp-soǵyp, úsh bala ósip kele jatqan otbasynyń oıranyn shyǵarady. Bul jıyrma tórt jyl boıy qaıtalanyp kele jatqan kórinis eken. Aqyry sońǵy soqqysynan ázer esin jınaǵan baıǵus Ásem ajyrasýǵa bel baılaıdy. «Qyzǵanshaqtar únemi dúrbimen qaraıdy, ol kishkentaı nárseni – úlken nársege, ergejeılilerdi – alyptarǵa, joramaldy – shyndyqqa aınaldyrady» degen támsil eske túsedi.

Sezimge turaqtylyq, otbasylyq jaýap­ker­­shilik, el-jurt aldyndaǵy uıat, abyroı degender búgingi kúni quny túsip, ar­­­zan­daǵan taýar sııaqty. Is-áreketimen jıi qubylyp júretin adamdar taǵdyry «Qubylys» áńgimesinde baıandalady. Mun­da da jyldar boıy balaly-shaǵaly bolyp otas­qan áıelin tastap, basqa jas áıelden opa tappaı, sergeldeńge túsken erkek taǵ­dyry sýretteledi.

Otbasylyq ómirden jaqsy-jamandy «tájirıbe jınaǵan kártamystardyń qy­lyqtarymen» qatar, qazir jas qyzdar men jigitter de aldyńǵylardan qalyspaı, ult­tyq moraldyq qundylyqtyń betin tyr­nap, kózin shyǵaryp júr. Jazýshy bir suh­ba­tynda: «Mysaly, men «Jartastan shal qu­lapty tereń sýǵa» degen áńgime jazdym. «Juldyzǵa» basyldy. Kóp áıel­der tlıpon soǵyp: «Aǵa, qazir jasyryn jezókshelik degen bar. Sizdiń aıtyp otyr­ǵanyńyz sol» dedi. Áńgimemde jas qyz aq­sha úshin shaldyń qoınyna jatady. Ondaı adam­dar bar ǵoı. Ol qazir jasyratyn nárse emes. Onyń múd­desi anaý. Buryn Abaıdyń sózin­de qyz jar­tastan sekirse, men shaldy qu­lattym. Osyn­daı zaman týdy dep otyrmyn», – dep aıtady.

Búgin mundaı soraqylyqtyń túrleri «ulttyq sana, taǵdyr, jan júıesi» degen uǵymdardan alys. Oqýshy jazýshy shy­ǵarmalarynyń mazmunynan tiksinip, túısinip oqıtyny ras. Adamı sezimniń sáýleli tústerin bolmysyna endirip, jı­renetin qylyqtardan ózin aýlaq ustaýǵa ty­rysady, tyrysýy tıis dep úmit etedi.

Beksultan Nurjekeulynyń mahabbat taqyrybyn, er men áıel sezimin son­shalyqty tereńdetip, eliktirip, keı tus­ta qazbalap, dáleldep jazatyny nelik­ten? Avtor ózindik empatııasymen sol keıip­kerleriniń ishki álemine enip ketetini te­gin emes. Psıhologııada «empatııa (lat.  empatheia ) – ózge adamdardyń jan dúnıesin túsiný men jaı-kúıin uǵyný qabilettiligi. Empatııa adam boıynda jıi kezdesetin, ózindik mán-maǵynasy bar erekshe sezim» dep túsindiredi. Bul arada jazýshylyq em­patııanyń arqasynda basqalardyń, ásirese, áıelderdiń jan dúnıesiniń syry men kúı-jaıyn erekshe bilý qabilettiligi sýretker retinde B.Nurjekeulyna erekshe daryǵan.

B.Nurjekeulynyń shyǵarmashylyq erekshelikterin taldap jazyp júrgen avtorlar «qazaqtyń Mopassany, mahabbattyń jyrshysy» dep baǵalaıdy. О́tken ǵasyr­dyń 70-jyldary, stýdent kezimizde fran­sýzdyń «Mýjchına ı jenshına» (Un Homme et une Femme) degen kınosyna joq izdegendeı qoparylyp bardyq. Keıbir ero­­tı­kalyq kórinisterinen bir-birimizden uıal­ǵan boldyq. Biraq qupııa adamı sezim jaǵ­­daıynan «betin basyp, tura qashqan» esh­kimdi kórmedik.

Qalaı bolsa da, mahabbat, sezim degen dúnıeniń adamnyń ishki mádenıetin tár­bıeleýde róli baryn túısindik. Osy fılm rejısseri Klod Lelýsh (Cloaud Lelouch) «Mýjchına ı jenshına cherez 20 let» dep fılmniń jalǵasyn shyǵardy. Ataqty  kınorejısserden nege bul taqy­rypqa qaıta oral­dyńyz degende, «Odan keıin de talaı taqyrypty qaýzaǵan fılm­der túsirdim. О́mirde umytylmaıtyn, toz­baı­tyn bir ta­qy­ryp qana máńgi eken. Ol – mahabbat», deı­di. Talaı sý aǵyp, taý-tas mújilse de bıik, taza sezim qalpyn buz­baıdy eken. Uly sezim – mahabbat máńgi taqyrybynan esh­­bir qalamger óz týyn­dysynda attap ót­­peıdi. Alaıda B.Nur­jekeuly áıel ále­mi mahabbatynyń shyraqshysy retinde «Mahabbat – bireý, kóshirmesi myń túrli».  (F.de Laroshfýko) ekendigin, sol kóshirmede alýan túrli adam taǵdyry, ásirese áıel taǵdyry oryn alatynyn oqýshysy moıyn­daıtyn shyndyqpen jazady. О́mirde mahabbat azabyn áıeler kóp tartatyndyqtan, «erkekter súıýdi áıederden úırenedi» degen de qısynǵa janasymdy.

B.Nurjekeulynyń oqyrmandary jas jaǵynan da alýan túrli. Ádette túrli sezim shýaǵynyń áseri kimdi, qaısysyn bolsa da qanattandyryp otyrady.

«Kitap oqymaıtyn urpaq elin de, jerin de satady» degen jazýshynyń renishin bilemiz. Degenmen qazir kitap oqıtyn jas­tar oqyǵany men toqyǵanyn áleýmettik jelide bólisip jatady. Jazýshynyń ma­habbat týraly kitaptarynyń búgingi jas­tarǵa da rýhanı qundylyqtar jaǵynan qajettiligi joǵary ekendigin, aq pen qara­ny, jaman men jaqsyny ajyratý, mahabbat maıdanynda sezim turaqtylyǵyn saqtaý, adaldyqty júrektiń sımvolyna aınaldyrý sııaqty oı-tujyrymdaryn jazady. Osy jazýshy shyǵarmalary arqyly túıgen oı ushqyndary men alǵan áserlerin jarııalap júrgenderi qýantady.

B.Nurjekeuly kezinde bilim alǵan QazMÝ-ǵa jastar arasyna kelip áńgime-dúken qurǵandy jaqsy kóredi. «Burynǵydaı tabıǵatty sýrettep bir bet toltyrýdyń qajeti joq. Toq eterin aıtý kerek, biraq aqparattyq tilmen emes, kórkem tilmen, se­zimdi qozǵaıtyn tilmen aıtý kerek. Sezimdi qozǵamasa, onda ol ádebıet emes. Tarıhı, ǵylymı ádebıetter bolǵanymen, kórkem ádebıettiń jóni basqa. Qysqa jazý degen sóz, aqparattyq tilmen jazý degen sóz emes. Beınelep, astarlap, ıdeıa berip jazý kerek. Tabıǵatty da mánmen sýretteý kerek. Tabıǵat kúńirenip tur ma, adamnyń jany da kúńirený kerek. Bir-birimen baılanys­tyryp, shendestirip qana jazý kerek. Bos, artyq sózderdi azaıtý kerek. Men osyǵan kóshtim. Jurt sondaı dúnıeni oqıdy eken» dep, syr bólisedi.

Stýdent-jastar kezdesýge jıi shaqyr­ǵanda, sebepterine qaramaı kelisim beredi. Ásirese, biz qyzmet isteıtin ulttyq ýnıver­sıtette stýdentter jazýshymen kez kelgen taqyrypta ashyq dıalog órbitip, bilgisi, estigisi kelgen suraqtaryna tushymdy jaýap­taryn alyp, ýaqyt shekteýliginen jol-jónekeı taǵy da suraqtarymen shy­ǵaryp salady. Kún jylyda basynan tastamaıtyn meksıkalyq sombrero shlıapasyna qaraǵan jastardyń oıynda da stıl degen suraqtyń qulaǵy qyltıyp turady.

B.Nurjekeulynyń ár mereıtoıyn ózi­­niń jeke shyǵarmashylyq tabystarymen, qalyń oqyrmanyna usynatyn jańa kitaptarymen laıyqty qarsy alatyny dástúrge aınalǵan sekildi. Búgin mine, 80-ge kelgen jazýshy osy kúni de kóz maıyn taýysyp, taǵy bir dúnıesin aıaqtaýǵa jaqyn ekenin estidik. Qashanǵydaǵydaı aldaǵy kúnderden asyǵa kútetin bir kitabymyz osy týyndy bolaryna esh kúmánimiz joq.

Jurt mahabbat taqyrybyna jazady dep úırenip ketti. Áıtpese ol ár jazǵany bir álem derlikteı jan-jaqty jazýshy. Oǵan Memlekettik syılyqqa ıe bolǵan «Áı, dúnıe-aı» atty romany da kýá. On altynshy jyl taqyrybyn jaza otyryp, ony on alty jastaǵy qyzdyń taǵdyrynan bastaýy da tegin emes. Jazýshynyń júreginen ótken ol taqyryp, oqyrmannyń da júregine jetkenine ózimiz kýámiz. Búginde seksenniń seńgirine shyqqan ult jazýshysy úshin odan asqan ne baqyt bar degimiz keledi.

Gúldarhan SMAǴULOVA,

fılologııa ǵylymdarynyń doktory, professor