Sılýet óneriniń sańlaǵy

Grafıka kanondary jıvopıs­tiń tabıǵatymen úndes eke­nine qa­ramastan, ol túster men ­for­ma­lar­dyń búkil kolorıtin be­re al­maıdy, biraq grafıka sonyń bá­ri­niń ishinen eń negizgi komponent bolyp tabylatyn sýretti tań­dap alýymen erekshelenedi. О́ner­tanýshylar arasynda «sarań gra­fıka» dep atalyp ketken sa­la­nyń ózinde de Batýhandy sýret­ker­lik dárejege kóterip turǵan ta­bandylyǵy men izdengishtik qasıeti. Grafıkany sılýet óneri re­tinde qabyldasaq, daý joq, Ba­tý­han osy kásiptiń sańlaǵy dep aı­týǵa bolady.

Abaı aıtatyndaı, qıynnan qıys­tyrýdy qajet etetin grafı­ka ónerinde Batýhan eń aldymen pers­pektıvany jaqsy meńger­ge­nimen kózge tústi. Ol sonymen birge anatomııanyń barlyq nıýanstaryn tereń zerttegen týyn­dyger. Dál osy kez kelgen gra­fıkke taptyra bermeıtin eki qasıetin onyń eń tanymal týyn­dy­larynan qaltqysyz tanısyz. Tús pen kolorıt múldem qol­da­nylmaıtyn ónerde sýret teń she­shýshi ról atqaratynyn shyǵar­mashylyǵynyń bastaýynda-aq jyǵa túsingen Batýhan – qazaq grafıkasyndaǵy biregeı sýretshi.

Sarań grafıka dep aıtatyn­daı-aq bar, bul shekteýli óner shek­ten tys sentımentalızmge barýǵa da múmkinshilik bermeıdi. Ekspressıvti kóńil kúıdi bildirý de óte qıyn. Munda tek syzyqtar men ashyq jáne qara daqtardyń qatań lakonızmi ǵana adam ha­rakteri men onyń ishki dúnıesin ashýǵa kómektese alady. Al bul degenińiz sýretshiden úlken krea­­tıvtik oılaý júıesin talap etedi. Aıtary joq, oı qoryta almaı­tyn sýretshiniń qara men aq tústerdiń kirshiksiz balansyna qol jetkizýi tipti múmkin emes. Mine, Batýhan daryndylyǵy son­­da, ol osy asa dáldikti qajet ete­­tin araqatynastyń apogeıine je­tý arqyly qazaq grafıkasynda ná­ziktikke qurylǵan kesek obrazdar jasaı bildi.

Grafık-sýretshi monotondy qara daqtar men qozǵalysty, re­lefti, tipti obrazdyq kórinisti úlken dáldikpen jetkizýdi áb­den meńgergen. Grafıka óne­rin­de jazyqtyq pen syzyq erek­she mán­ge ıe bolatynyn shy­ǵar­­ma­shy­­lyǵynyń áý basyn­da kó­ńi­line túıgen sheber mate­ma­tıka­lyq lakonızm men sılýettiń as­qaq abstraktiligine erekshe mán be­retini sonshalyq, týyndylary arqyly adamnyń boıynda ańǵa­rym­pazdyqpen qyraǵylyqty je­til­dirýge umtylady. Grafıka­lyq jumystarynda syzyqtar men daq­tardy bir kompozısııada birik­tirýdiń barlyq qupııalary­na ba­rynsha tereń boılaı bile­tin ­Ba­tý­hannyń shyǵarmashylyq para­dıgmasynyń ózindik erek­sheligi men máni sýretshi ále­ýetin tolyq asha túsýge kómek­tesedi.

Monýmentaldylyq pen názik­tiktiń beıbit qatar ómir súrýi ómirde óte sırek qubylys ekeni aıt­pasa da túsinikti. Bul qu­by­lystyń qyr-syryn týyn­dy­la­rynda tolyqqandy dálel­dep ber­gen sýretshi Batýhan ult­tyq má­denıetimizdegi kenje óner­diń qaryshtap damýyna zor úles qosyp kele jatqanymen qýan­tady. Árıne ózine deıingi M.Qı­samedınov, I.Isabaev, E.Sı­dor­kın jáne óziniń ustazy T.Or­da­bekov sııaqty aldyńǵy býyn qyl­­qalam sheberlerinen úırene oty­ryp, ol óziniń alabóten jolyn aıqyndap úlgerdi. Batýhan óz shy­­ǵarmashylyǵynyń taqyryp aýqymdylyǵyn dál bederleýmen qatar dara qoltańbasymen de erek­­shelene bildi. Keń tynys­ty týyn­­dylary – sonyń aıqyn dáleli.

Qazaqstandyq grafıka mekte­bi­niń zamanaýı máselelerin jú­re­gimen sezine biletin Batýhan Báımenniń esimi Qazaqstanda ǵana emes, shetelderde de keńinen tanymal. Kórermenniń qııalyn oıatatyn onyń grafıkalyq týyndylary qazaq halqynyń taǵdyry men týǵan ólke tarıhyna arnalǵan. Batýhan Báımen Shymkent peda­go­gıkalyq ınstıtýtynyń grafı­ka fakýltetin bitirgennen keıin kóp uzamaı óz týyndylaryn túr­li kórmelerde kórsete bas­tady, al 1989 jyly KSRO Sý­ret­­shi­ler odaǵynyń múshesi ata­nyp úl­gerdi. Búginge deıin Qazaq­stan­nyń Mádenıet qaıratkeri Ba­týhan Báımen júzge jýyq res­­pýblıkalyq jáne halyqara­lyq kór­mege qatysty. Ásirese Túr­­­­kııa, Lıvan, Germanııa, Qyr­ǵyz­stan, Tájikstan, О́zbekstan, Kıpr el­derinde ótken kórmeleri zor tabysqa ıe boldy.

Qashaýdy barynsha meńgergen ol óziniń alǵashqy serııasynyń birinde («Sýret salý sabaǵy») ­ja­­ryq pen kóleńke úılesimdiligin aǵash, keramıka, metall, gıps fak­­týrasynda shtrıhpen jet­kiz­di. Kompozısııa qurastyrý teh­­­nıka­syn da jerine jetkizip meń­­­gergen ol 80-jyldardyń ba­­­syn­da «Jastar» serııasynda kes­­­­kindi sheńberge beıneleý ar­­­qyly kompozısııalyq she­shim­­­niń tutastyǵyna qol jet­kiz­di. «Ba­­lalar oıyny» lınogra­vıý­­­ra­­sy­nyń keıipkerleri eń qıyn ra­kýrsqa qurylǵanymen kó­rer­­­menniń esinde qaldy. «Ki­tap oqyp otyrǵan qyz» týyn­dy­syn­da sýretshi erekshe element qoldandy, qyzdyń fonyn­da qııalymen qurylǵan kitap­tyń sıýjeti berildi. Qarýly sha­bandozdardyń qara sulbalary qaq­tyǵysqan shaıqas osy týyn­dynyń kompozısııalyq sheshimin tolyqtyra túsken. Názik spıral­men berilgen baspaldaq bolashaqqa umtylýdy beıneleıdi.

Onyń kórkem grafıkalyq beıneleý sýretkeri retinde tanylýy «Aýylym – altyn besigim» atty toptamalyq týyndylaryn­da adamzattyq jəne ulttyq dəs­túrler birliginiń saqtalýynan kórindi. Jańa týyndyny óziniń kórkemdik oı eleginen ótkizý arqyly rýhanı qundylyqtar­dy aıshyqty kórinistermen ja­zyqtyq betinde sheber usyna bi­lýi, shyǵarmashylyq oıynyń naqty beınelik sıýjetpen sát­ti berilýi sýretshiniń negizgi shyǵar­mashylyq ustanymyn anyqtady. Bul Batýhannyń grafıka əle­mindegi ıdeıa, kompozısııa, sıýjet, oryndaýshylyq sheberlik ólshemderiniń tutastyǵynan qu­ra­latyn kórkemdik bıiktikke kó­terilýine jol ashty.

80-jyldardyń basynda Ba­týhan túske kóńil bóle bastady. 1982 jyly somdaǵan «Shabyt» týyndysynda sýretshi qanyq ashyq tústerdi paıdalandy, ashyq qyzyl jáne kógildir tústerdi batyl úılestirdi, beıneleý saryndaryn jeke shtrıhtarmen jáne qara tústiń sulbasymen belgiledi. Osy jumys bolmys energııasynan qýat alyp tur: qyz aıqara ashylǵan esiktiń tabaldyryǵynan ózge bir qaınap jatqan álemge sheshýshi qadam jasaıdy. Onyń tula boıyndaǵy jańalyqqa degen qushtarlyq qarama-qaıshy tústegi qýatty shtrıhtardyń yr­ǵaǵymen beriledi. Qyzdyń jas­tyqqa tán asyr salyp bılegen sáti qorshaǵan keńistikte oıý-órnekti jeke elementterge arqa súıep ja­zylǵanymen qunyn túsirmeı keledi.

Osy jumystan bastap sýret­shi jalpy obrazdyq júıeniń ma­ńyzdy aspekti retinde tústi paı­dalanýǵa júgindi. Sýretshi emo­sııalyq kóńil kúıdi bildiretin tús­terdi tańdaýda da eshqashan qatelikke boı aldyrǵan emes. Sol jyly ol obraz somdaý tur­ǵysynda sándik kórinisterdi aı­qyn­daý úshin túspen eksperıment jasaı otyryp, birqatar túrli-tústi lınogravıýralar jasady. «Qyzyl jolaq» toptamasynda adamdardyń sılýetin somdaıtyn pishin quraýshy qýatty daq retinde qyzyl túske erekshe den qoıdy. Munyń ózi týyndynyń dınamıkasyn kúsheıtip, shıeleni­sin shıratyp, kompozısııanyń ma­jorlyq ıntonasııa sezimine je­týine múmkindik berdi.

«Shabyt» jáne «Shyǵys» mól­tek aýdany» lınogravıýrasyn múldem basqa baǵytta jazǵan Ba­tý­han grafıka ónerinde ózin­dik jańa stılin qalyptastyr­dy. Týyn­dy jazyqtyǵyn birinshi ­já­ne ekinshi planǵa bóle oty­ryp, gra­fıkalyq elementterge aıqyn geo­metrııalyq kontýrlar jasaý arqyly keńistikti keremet asha bildi. Aq qaǵazda qyzyl, kók jáne jasyl tústerdiń úılesimdi kombınasııalaryn batyl jasa­ǵan sýretshi qazaqstandyq gra­fıkaǵa osylaısha jańalyq alyp keldi. «Qyzyl jolaq» serııa­synda shashyrańqy aq, qara jáne qoıý kók túster fonynda qyzyl daqtyń basymdylyq­pen qoldanylýy týyndynyń dı­namıkalyq turǵydan tyń maz­munǵa ıe bolýyna jol ashty. Bul se­rııadaǵy qanatty at beınesi men urpaqtar sabaqtastyǵyn beı­neleıtin obrazdar sýretshiniń kórkemdik sheshimge jetý maqsa­tynda metafora men sımvolızm­ge degen umtylysyn aıqyn ań­ǵartty. Osylaısha sýretshi shyn­dyqtyń kórkem obrazdaǵy shy­ǵarmashylyq kórinisin ádemi ás­petteı aldy.

Batýhan shyǵarmashylyǵynda Abaıdyń poezııasy eleýli oryn alady. Kóp qyrly grafıkalyq jumystarynda aqynnyń qazaq halqynyń ómirine arnalǵan óleń­deriniń sıýjetteri sheberlikpen qylqalam ónerinde qaıtalandy. «Abaı óleńderine» serııasynda shtrıhpen birge qara jáne aq fonda qara daq engizý arqyly Batýhan Báımen kompozısııaǵa belgili bir maǵynalyq júkteme berýi onyń syrly sýretker ekeninen habar beredi.

Shyńǵys Aıtmatov shyǵar­ma­larynyń saryny boıynsha ja­saǵan stanoktik gravıýralar toptamasy onyń grafıkada adam tirshiliginiń kúrdeli kol­lızııalaryn tereń ashýyna alyp keldi. «Janpıda», «Ǵ­asyr­dan da uzaq kún», «Aq keme» romandaryna jasaǵan týyn­dylary onyń adamzatty mazalap kele jatqan máńgilik su­raqtarǵa jaýap izdeýden qo­ryq­paıtynyn ańǵartty. Bul ju­mystarda Batýhannyń dúnıe­tanymynyń keńdigin, kórkemdik biliminiń tereńdigin, sheberlik daǵdylarynyń bıiktigin baı­qamaý múmkin emes. Atalǵan shy­ǵar­malarynda qatań ustamdy qural bolyp tabylatyn shtrıhtar men aq-qara tústi paıdala­ný ádebı týyndylardyń ma­ńyzdy tustarynyń qýatty kvın­tessensııasyn kórkem-plas­tıkalyq obrazdarmen berý­ge ulasty. Sh.Aıtmatovtyń shy­ǵarmashylyǵymen baılanys­ty jumystarda sýretshi qara sha­ńyraqpen baılanysty stılıs­tıkadan boıyn aýlaq salady. Munda dekoratıvızm men jasampaz ıntonasııalarǵa sýretshi sanaly túrde barmaıdy. Týyn­dyda Shyńǵys Aıtmatov shy­ǵarmashylyǵynyń ishki arqaýy ǵana emes, sonymen birge jalpy adam turmys-tirshiliginiń te­reń tabıǵı-fılosofııalyq motı­vasııasyn quraıtyn ómirlik kol­lızııalardyń dramalyq mańyzy aldyńǵy planǵa shyǵaryldy. Muny Batýhan Báımen sýretshi retinde de, adam retinde de óziniń aıtmatovtyq toptamalarynda tereń sezine bildi. Sýretshi obrazdardy erkin jáne senimdi túrde keski aspabymen somda­ǵan. Osylaısha lınogravıýra­nyń kórkem-beıneleý partıtýrasy­nyń syıqyrly kúshimen jazýshy ­paıymy ómirge tyń kúsh-qýatpen oraldy.

Sýretshiniń «Ańdar mátini», «Uly dala», «Kóshpendiler», «Túrkiler» jáne «Kóshpendiler oıyny» atty grafıkalyq toptamalary əlemdik jəne ulttyq salt-dəstúr qundylyqtaryn beı­neleýge baǵyttalýymen erek­­shelendi. Bul kompozısııa­lar­da ulttyq dəstúrdiń kesek obraz­darynyń somdalýy, sahnalyq kó­rinis túrindegi tabıǵat pen qo­ǵam qubylystarynyń shynaıy beı­nelenýi sýretshi sheberligin jańa satyǵa kóterdi.

Lınogravıýra tehnıkasyn je­tik meńgergendikten kór­kem beı­neleýdiń, stıldiń, kompo­zı­sııalyq tehnıkanyń, syzyq pen shtrıhtyń túsin, sıpaty men plastıkasynyń san túrli jolyn taba biletin Batýhan Báımenniń tereń oıǵa qurylǵan grafıka­lyq jumystary kórermendi týǵan ólkesiniń tarıhy, qazaq hal­qy­nyń taǵdyry, onyń mádenı dástúrlerin saqtaý problemala­ryna beıjaı qaldyrmaıdy. Bul – óz ıdeıalarynyń kórkemdik tur­ǵyda sheshimin tabý maqsatynda sımvolızm, allegorııa, metafora jáne grotesk tehnıkasyn jıi qoldanatyn Batýhannyń basty jetistigi.

1987 jyly ol Jeltoqsan taqyrybyn ashyp kórsetetin birneshe lıtografııa somda­dy. «Jeltoqsan» týyndysy óziniń yqshamdylyǵyna, kór­kem mánerleý quralynyń jına­qylyǵyna oraı ózindik emosııalyq kúıi jaǵynan erekshe dramalyq sıpatqa ıe boldy. Al «Mazasyz uıqy» toptamasy plastıkalyq sheshimi jaǵynan osy jumysty jalǵastyra túsedi. Eń bastysy, munda lıtografııanyń mánerli múmkindikteri tolyq paıdalanyldy.

Sońǵy jyldary sýretshi tarıhı baǵytta birneshe toptama­ny oryndady. Birinshisi – «Túrki­ler» toptamasy, buǵan «Ashına», «Oǵyz-Qaǵan», «Orhon», «Umaı-ana» jumystary kirdi. Ekinshisi – trıptıhqa jaqyn formatta ázir­lengen «Uly dala» toptamasy («Altyn Orda, «Kókbóri», «Aq­taban shubyryndy»). Úshinshi toptama «Kóshpendiler» dep atalady. Atalmysh joba «Ańshylyq», «Jańa jer», «Dońǵalaq» týyndylarynan turady. Osy aq-qara lınogravıýralar kórkem-plastıkalyq sheshimin tapqany óz aldyna, sonymen qatar sınkret­tik sıpattaǵy jańa avtorlyq ádis­pen birikkeni sýretshiniń sátti qadamy.

Grafık osy qaǵıdalardy us­tana otyryp «Kóshpendiler oıyny» taqyrybynda jumystardyń jańa toptamasyn usyndy. Top­tama 7 jumystan turady: «Teńge alý», «Qyz qýý», «Kókpar», «Aýdaryspaq», «Báıge», «Búr­kitshi», «Jamby atý». Bul serııa da Batýhan Báımenniń izde­nimpaz sýretshilik ereksheligin asha tústi. Osy jumystarda ol dúnıetanymdyq ustanymynyń ózindik bir kiltin tapqandaı áser qaldyrady. Munda eksperımentke júgingen sýretshiniń shyǵarmashylyq portfolıosynda oryn alǵan abstraktylyq­ty, zatsyz kompozısııalardaǵy plas­tıkalyq-kórkem ıdeıalar­dyń túrli joldaryn tabýǵa um­tylys baıqalady. Dál osy tusta onyń kórkemdik turǵydan oılaı biletindigin jáne realıstik saryndaǵy ýaqyttyń ózgermeli yrǵaqtaryn sımvoldyq, tańba­lyq obrazdarda sezine alatyndyǵyn bilýge bolady.

Jeti kompozısııadan tura­tyn eń úlken serııalardyń biri – «Eskendir qorǵany». Bul týyndyny Batýhan Báımen Álisher Naýaıdyń osy attas poemasy­nyń áserimen jasaǵan. Munda sýretshi ejelgi grek músinderi men sýretteriniń stılin eske túsi­retin qara fonda aq daqpen sýret salý stılin qoldanǵan. Gro­tesktik grafıkalyq stıl­di sýretshi «Tuıyq» trıp­tı­hi úshin dál tańdady. Fılo­so­fııalyq tujyrymdamasy men kompozısııalyq sheshimi ja­ǵynan kúrdeli «Jolda» serııa­synda ol shýmerler men maııa­lar arasyndaǵy ejelgi órke­nıet­terdiń paıda bolýynan qazirgi zamanǵa deıingi adamzattyń jolyn qarastyrady. Tabıǵı apattar men ǵaryshtyq apattar bizdiń órkenıetimizdi joıýǵa qaýip tóndiredi, biraq jas urpaq úshin jańa planetalarǵa jol ashyq ekenin kórsetedi. Osy serııanyń ár týyndysynda qara sheńber jasyrynǵan ǵarysh obektilerin bildirý arqyly sýretshi bul biz álemde jalǵyz emes ekenimizdi sezindirgisi keledi.

Bir anyǵy, Batýhan Ábdike­rim­uly Báımen– lınogravıýra tehnıkasynyń kórkemdik múm­kindiginde shek joq ekenin búgingi kúni tolyq jáne túpki­likti dáleldep shyqqan saqa sý­retshi. Týyndylary gýma­nıs­tik qushtarlyqqa, týǵan jerge, súıispenshilikke jáne hal­qy­nyń bolashaǵyna degen se­nimge negizdelgen sýretshiniń shy­ǵar­mashylyq qaınary áli sar­qylǵan joq. Tehnıkalyq jaǵy­nan kúrdeli óner janry bolyp tabylatyn grafıka salasynda tanylǵan sýretshi-grafıktiń aldaǵy ýaqytta da óz kórermenin qýanta beretinine kúmán joq.

Sharhan QAZYǴUL