Baıdyń da, patshanyń da kem tusyn ashyp aıtyp, halqyna tirek bolyp, muń-muqtajyn alǵa tartyp, tilinen tekti sóz shyǵyp, ár qoıylǵan suraqqa tapqyrlyqpen tııanaqty jaýap aıtpasa, ony aqyn dep ataýdyń qajeti shamaly. Mine, osyndaı surapyl suraqqa kózdep jaýap berip, jerin jyrlap, aýyz birlikke shaqyryp, elin yntymaqqa jetelegen, jyrlaryn rýhanı azyq etip, ár sózi urpaǵyna uran bolǵan aqyn Maılyqoja Sultanqojauly.
Túrkistan oblysy, Arys aýdany, Qojatoǵaı aýylynda týǵan Maılyqoja atamyzdyń jyrlarymen talaı urpaq tárbıelendi. Maqam sazyn oryndap talaı ónerpaz elge tanyldy. Jyrlarynan nár alyp, babamdaı bolsam dep talaı aqyn úlgi aldy. Osyndaı ǵajap jyrlardy biz de bala kezimizden janymyzǵa azyq etip jattap, aıtyp óstik. Talaı toı-jıynda, úlken sahnalarda Maılyqojanyń termeleri shyrqalsa jıylǵan dúıim jurt siltideı tynyp, tolǵaý da tolǵaý jyrlarynyń tuńǵıyǵyna batyp, aqsaqaldar kózderine jas alyp otyratyn. Búgingi tańda da «Qarataý ólkesiniń jyr termeleri» dep berilgen radıo únine eleń etip, Maılyqoja atamyzdy birden eske alatynymyz ras. Atamyzdyń mýzykalyq murasyn jalǵap, jyr-termelerin dáriptep júrgendikten esimi jıi atalsa jadyrap qalamyz.
Tekti termeshi ónerge qushtarlyǵynyń arqasynda 14 jasynan qolyna dombyra alyp topqa túskennen bastap bedeldi bola bastady.
Qoqan menen Tashkenge,
Qadam basyp júrildim.
Halyqtan asqan erlerdiń,
Nazaryna ilindim,
Kindik kesip kir jýyp,
Syr boıynda týyldym – dep ózi aıtqandaı zamanyndaǵy el jaqsylary men aǵymdaǵy saıasattan da habary bar kózi ashyq azamat boldy. Maılyqoja 1898 jyly 63 jasynda dúnıeden ótse de, artyna ushan- teńiz dúnıe qaldyrǵan. Búginde bizdiń qolymyzǵa jetken Júsipqoja Qalqojaulynan, Asanmolda Ásilbekulynan, Júnismolda Saıypulynan, Kerimbek Álimbekulynan, Seıitqazy Shókenulynan jazylǵan qoljazbalarmen dastandary jınalyp, úlken kitap bolyp shyqty. Oǵan muryndyq bolǵan Túrkistan oblysy.
«Ǵylym ordasy» RMK Ortalyq kitaphanasyndaǵy sırek qoljazbalar qorynda Qysyraýbek Amantaev óz qolymen jazyp qaldyrǵan «706 nómirli papka» dep atalatyn qalyń dápterde aqynnyń óleńderi men dastandary jınalǵan. Sondaı-aq «337 men 470» nómirli papkalardaǵy dúnıeleri osy kúni el ıgiligine usynylyp otyr.
Zerdeleýimizdiń bul taraýynda biz otarshyl ortalyqty óti jarylardaı óshiktirgen eń basty taqyryptaǵy týyndylar týraly, patsha ókimetiniń Qazaqstan men Ortalyq Azııa halyqtaryn óktemdikpen qulaq kesti qulǵa aınaldyrý áreketine degen kúngeı ádebıetindegi áýelgi qarsylyqty, osy óktemdiktiń qandaılyq jymysqy joldarmen júzege asyrylǵanyn, keıin kele otarshylyq ezgide ál-dármeni quryǵan eńbekshi eldiń aıanyshty kúıin pash etemiz.
Maılyqoja sondaı-aq «Shalqyp jatqan elim-aı» óleńi men «Qonysty orys alǵany» atty uzaq jyryna naqty aqıqatty arqaý etip alady da, tarıhshyǵa tán tanym-bilik tanytady. Sol qalpynda qolmen qoıǵandaı etip baıandap shyǵady.
«Shalqyp jatqan elim-aı» jyrynda jerimizdiń keremet kórikti tabıǵatyn kesteleý barysynda biraz kóterińkilik baıqalǵanmen, sondaı ásem de qunarly qonystyń qoldan shyǵyp bara jatqanyna nalyp, ózekti órtegen óksikti ókinish aqıqat arnasynan tasıdy.
«Masattyń basy Kúreńsaı,
Jaınaýshy edi kilemshe-aı.
Gúlder ósken sol jerdi,
Orys aldy-aý Qudaı-aı» degen kúńirenis pen kúrsiniske toly kóńil kúı sol zamandaǵy qazaqtyń malshy-dıhan sharýasynyń ár qaısysynyń kókirek-keýdesin syzdatqan zar-zapyran ekendigin birden ańǵaramyz.
Al «Qonysty orys alǵany» jyrynda aqynǵa tán tereń sezimtaldyqpen shejireshige laıyqty salıqalylyq tanytady. Merki, Áýlıeata, Saıram, Shymkent, Túrkistan, qala berdi Tashkent, Hıýa ólkeleriniń jaýlap alynýy, Iqan, Aqbulaq mańynda Syzdyq Sultan bastaǵan qazaq qoly kórsetken erlik qımyly, Shymkentti orys áskerleri jaýlaý barysynda Qoqannyń myńbasy qypshaq Myńbaı áreketiniń sheshýshi máni bolǵany nanymdy sıpattamasyn tabady.
Maılyqojanyń jyrlarynan ol kisiniń dinı saýatynyń tereńdigin de baıqaımyz. Taǵylymǵa toly jyrlarmen birge ımandylyq jóninde dinı jyr-termeler jazdy.
«Bul dúnıe eki jol,
Biri oń da, biri sol.
Birin tutsań – biri joq,
Dúnıe qysqa, aqyret mol,
Ańlap muny ázir bol».
Bulardan aqynnyń ıslam dininiń tarıhyn, pálsapasyn tereń biletindigin ǵana emes, sonymen qatar olardy adamnyń kúndelikti ómir-tirshiligimen sheber astastyra otyryp paıymdaıtyny tanylady. Abaı aıtqan nıhaıatsyz joldyń jolaýshysy ekenin tolyq ańǵara alamyz.
Máselen, aqyn bilýinshe Alla beınesinde alynǵan tabıǵat turpaty, onyń jasampaz qýaty:
«Allanyń soqqan ımaraty,
О́le-ólgenshe shydaıdy.
Adam soqqan ımaraty,
Az pursatta qulaıdy» – degen qalypta keremet tereńdikpen tanylady. Aqynsha paıymdaǵan jan din-sharıǵat joly – aqıqat joly ekendigine kóz jetkizedi, shaıtannyń (qý sumdardyń, alaıaqtardyń) tiline erip burys jolǵa túsip ketpeýge tyrysady. Maılyqojanyń aıtýynsha:
«Bul dúnıe eki jol,
Biri oń da, biri sol.
Birin tutsań – biri joq,
Dúnıe qysqa aqyret mol!»
Al endi osy eki joldyń anyqtamasyna kelsek, olar atam zamannan beri bir-birimen damylsyz sharpysyp, jaǵalasyp kele jatqan jaqsylyq pen jamanshylyq, adaldyq pen aramdyq joldary bolyp shyǵady. Adam balasy eki joldyń birin tańdaıdy, biraq qus qanat qysqa ǵumyrda adaldyqtyń oń jolyn tańdap, aqyretke azyǵyńdy qamdaý jaıly aıtady.
«Ańlap muny ázir bol,
Bilinip tur eki narq.
Bir-birine isi sharp,
Adal, aram degen bar,
Ajyrap turǵan eki parq» – dep aldyn ala saqtandyrǵan.
Maılyqoja aqynnyń qaı óleńderin, jyr-termelerin alsaq ta halyqty birlikke, yntymaqqa, adaldyqqa, ımandylyqqa baǵyttap otyrǵan. Jamandyqtan boıyn aýlaq ustap, jaqsylyqqa, eńbekke baǵyttap otyrǵan jalqaýlyq, aram iske jany qas, arǵy dúnıege barynsha adal pák bolyp barýdy meńzep otyrǵan. Sondyqtan da Maılyqoja shyǵarmalaryn túgel oqyǵan ǵalymdar «Kúngeı betkeıiniń Abaıy» dep ketken.
«Qazdaı qalqyp erinbeı,
О́leń terdim jasymnan.
Maılyqoja, Qulynshaq –
Pirim edi bas urǵan» – dep jyr alyby Jambyl babamyz Maılyqojany ustaz tutqan.
Bıylǵy jyldy Elbasymyz Nursultan Nazarbaev pen el Prezıdenti Qasym-Jomart Toqaev Jambyl Jabaevtyń 175 jyldyǵyna oraılastyryp «Jambyl jyly» dep atady. Osy Jambyl babamyz pir tutyp, ustaz qylǵan, Maılyqoja atamyzdyń atynda aýyz toltyryp aıtar bir mektep ne kóshe aty joq. Qarataý jyrshylyq óneriniń bastaýy bolǵan, tolǵaýy toqsan qyzyl tilinen urpaǵyna ósıet bolyp jyr quıylǵan Maılyqoja atamyzǵa osy Nur-Sultan qalasynan bir kóshe aty berilse, babamyzdy umytpaı urpaǵyna dáriptep, esimi el esinde saqtalǵan bolar edi. О́zi týǵan aýylyndaǵy úlken mektepke Maılyqoja esimin berse jáne qazirgi tańda atamyzdyń urpaqtary shoǵyrlanyp otyrǵan jeri Saryaǵash aýdanyndaǵy Jańaturmys eldi mekeni Maılyqojanyń atymen atalsa degen ótinishimiz bar.
Byltyr Maılyqoja Sultanqojaulynyń týǵanyna 185 jyl toldy. О́kinishke qaraı, pandemııaǵa baılanysty josparlanǵan kóp mádenı sharalar iske aspady. Túrkistan qalasynda onlaın túrinde ǵana ǵylymı konferensııa ótti. Osyndaı is-sharaǵa memleket tarapynan qoldaý kórsetse, respýblıka kóleminde kitaptaryn shyǵaryp, Maılyqojadan qalǵan mol mura halyqqa jetip, babalar aldyndaǵy paryzymyzdyń oryndalǵany bolar edi.
Ásilhan Ospanuly jazyp jınaǵan dúnıelerdi balasy Eraly Ásilhanuly 2005 jyly qyzdyń jıǵan júgindeı etip, az kólemde basyp, Túrkistan oblysyna ǵana taratty. Bul oraıda Tursynáli Aınabekuly atamyz qoljazbany aýdarýda kóp eńbek etkenin aıta ketpesek qııanat bolady. Mine, osy jınaqtardy Túrkistan oblysyna ekspedısııaǵa baryp qoljazbalardy alyp kelip, búgingi kúni baspaǵa daıyndap otyrmyn. Osy eńbektiń jaryqqa shyǵýyna memleket tarapynan qoldaý kórsetilse degen nıetimiz bar.
Búginde Nur-Sultan qalasyndaǵy Qazaq ulttyq óner ýnıversıtetinde dástúrli jyr bólimi ashyldy. Endi ýnıversıtet stýdentterine Maılyqoja jyr-termelerin oqytsaq, Qarataý ólkesiniń jyr-terme klasynyń aýqymy keńeıip, kósegesi kógerer edi. Bul halyqtyń rýhanı qazynasy hám babalardyń amanaty. Ony qaz-qalpynda urpaqqa jetkizý – bizdiń mereıli mindetimiz!
Elikbaı ISA,
jyrshy-termeshi,
Qazaq ulttyq óner ýnıversıtetiniń jyr-terme
klasynyń ustazy