Organıkalyq ónimder ekonomıkadan óz ornyn alýy tıis

Omarta sharýashylyǵy

Ásirese omarta sharýashy­ly­ǵy­na toqtalar bolsaq, bul eko­no­mıkanyń erekshe mańyzdy ári paıdaly salasyna aınalýyna tolyq múmkindik bar. Táýelsizdik jyl­dary bul salanyń damýyn retteýge baǵyttalǵan tıisti zańna­malyq baza qalyptas­tyryldy jáne búginde memlekettik qoldaý sharalary júzege asýda.

«Bal ara sharýashylyǵy týra­ly» zań qabyldanǵannan beri omartashylar sany eki esege artyp, statıstıkalyq derek­ter­ge sáı­kes 2020 jyly bal arasy uıa­larynyń sany 133 myń­nan asyp, on jylda eki esege ósken. Bú­­gin­de asyl tuqymdy bal ara­lary­­nyń úles salmaǵy 18 paıyz­dy quraıdy. Ulttyq ekonomıka mınıstriniń buıryǵymen beki­tilgen tamaq ónimderin tutyný­dyń ǵylymı negizdelgen fızıo­lo­gııalyq normalaryna sáıkes, jan basyna shaqqanda jylyna 6 kg ara balyn tutyný kózdelgen. Res­mı málimetterge sáıkes, 2019 jy­ly 2 932 tonna bal óndirilip, onyń 147 tonnasy eskporttalǵan. О́n­di­rilgen baldyń 70 pa­ıyzy jáne eks­porttyń negizgi úlesi Shyǵys Qazaqstan oblysyna tıesili. О́sim qarqyny Pavlodar, Almaty, Túr­kistan oblystarynda da baıqalady.

Omarta sharýashylyǵy – ara balynan basqa entomofıldi aýyl sharýashylyǵy daqyldary­nyń tozańdanýyn qamtama­syz etý ar­qyly olardyń ónimdiligin art­­tyrýda jáne medısına sala­synda apıterapııany damy­týda mańyzdylyǵy erekshe. Degen­men, tabıǵı múmkindikter men óndi­­ri­letin baldyń joǵary sapa­sy­na qaramastan, bul halyq den­saý­­lyǵyna, ásirese balalarǵa óte qa­jet ónimdi óndirý múmkindigin tol­yq­taı ıgere almaı kelemiz. Atap aıtqanda, Bilim jáne ǵylym mı­­nıstr­liginiń derekterine sáı­kes, 3 mln 309 myń mektep oqý­shy­­sy­nyń búginde 400 myńnan as­tamy ǵana balmen qamtamasyz etilgen.

О́ńirlerge issapar barysynda omartashylar men respýblıkalyq pa­lata tarapynan salanyń damýyn tejep otyrǵan birqatar másele kóterildi. Olar:

Birinshiden, taza asyl tuqymdy ara uıalary men analyqtarynyń jáne ónim­derdi qaıta óńdeıtin kásiporyn­dardyń bolmaýy;

Ekinshi, aralardy tuqymdyq aýdandastyrý josparynyń jappaı buzylýy;

Úshinshi, asyl tuqymdy bal aralaryn ósirý boıynsha asyl tuqymdy omartalar sanynyń jetkiliksizdigi, sondaı-aq olar­dyń materıaldyq-tehnı­ka­lyq bazasy men jumysynyń qanaǵat­tanarlyqsyz jaǵdaıy;

Tórtinshi, omartalardy res­pýb­lıkanyń tabıǵı aımaq­tary­nyń erekshelikteri men ekolo­­gııalyq jaı-kúıin esepke almaı ornalastyrý jáne veterı­nar­­lyq qyzmet júıesindegi aıtar­lyqtaı kemshilikter;

Besinshi, sýbsıdııalaý ereje­lerin jetildirý máseleleri.

Qoldanystaǵy agroónerkásip keshenin damytýdyń memleket­tik baǵdarla­ma­sy aıasynda sońǵy 4 jylda asyl tuqym­dy ara­lardy satyp alýǵa bıýdjetten 1 mlrd teńge sýbsıdııa bólingen. Alaı­­da respýblıkalyq palata­nyń málimetterine sáıkes, óńir­ler boıynsha jumsalǵan qar­jy tıimdiligin baqylaý tómen deńgeı­de, bul turǵyda qoldanys­taǵy erejeni jetildirý qajet. Saladaǵy kókeıkesti másele – ónimderdi ótkizý men eksport áleýetin arttyrý. Sondyqtan Qazaqstan balyna degen álemdegi qyzyǵýshylyqty eskere otyryp, eksport máselesi búgingi daǵdarys jaǵdaıynda jan-jaqty saralaýdy talap etedi.

Bal óndirisi kólemin arttyrý maq­satynda joǵary sapaly bal beretin ara ósiretin omartalar qurýda júıeli jumys joqtyń qasy. О́kinishke qaraı, bal ara uıalary men paketteriniń qozǵa­lysyna baqylaýdyń joqtyǵy­nan aralardyń birqatar aýrý bo­ıynsha epızootııalyq jaǵdaıy óte kúrdeli kúıinde qalýda. Bul rette memlekettik veterınarlyq baqylaýdy kúsheıtý maqsatynda barlyq omartany pasporttaý jumysyn júrgizý qajet. Sondaı-aq salanyń materıaldyq-tehnıka­lyq bazasynyń nasharlyǵy, ara uıalarynyń naqty sany men jeke sektorda omarta sharýashylyǵy ónimderin óndirý kólemi týraly statıstıka da jetildirilip, naq­tylaýdy talap etedi. Salanyń damýyna qorshaǵan ortanyń óndi­ristik qaldyqtarmen lastanýy jáne aýyl sharýashylyǵynda ınsek­tısıdterdi qoldanýdaǵy kem­shilikterdiń zııandy áser etýi jalǵasýda. Osyǵan baılanys­ty omarta sharýashylyǵy ónim­deriniń ekologııalyq qaýipsizdigin qamt­amasyz etý máselesi erekshe mańyzdy. Bul óz kezeginde, qo­maq­ty qarajat qajet etetin zert­hanalar jelisin qurýdy talap etedi.

Omarta sharýashylyǵyn tıimdi damytý, onyń ónimderin álemdik naryqqa shyǵarý tereń ǵylymı zertteýlerdi jáne bıologııalyq resýrstarymyzdy utymdy paıdalanýdy qajet etedi. Bul rette salanyń perspektıvalyq damýyn júıeli josparlaý, bal qor­laryn anyqtap, aımaqtarda ara uıa­­laryn ońtaıly ornalastyrý­dy kózdeıtin keshendi zert­teýler júrgizýdi qajet dep sanaımyn. О́nim óndirýdiń kóle­min ulǵaıtý maqsatynda elimizdiń qatal tabıǵı jaǵdaıyna aýdandastyrylǵan asyl tuqymdy túrleriniń erekshe ómirsheńdigin, ónimdiligin jáne beıimdiligin eskere otyryp, seleksııalyq jumysty júıe­lep, asyl tuqymdy omartalar je­lisin qurý qajet. Bul turǵy­da bal aralaryn qorǵaý jáne mo­­lyq­tyrý maqsatynda olar­­dyń mekendeý ortasyn saq­taý jónin­degi is-sharalardy, ás­irese tir­­shiligi úshin erekshe qund­y sana­l­atyn ýchaskeler men ósim­dik­­ter­ge qol suqpaýshylyq jó­nin­degi talaptar men jaýap­ker­shilik kú­sheı­tilýi tıis. Sony­men qa­tar bal ara­larynyń aýdan­dasty­rylǵan tu­qymdaryn saqtaý jáne jaqsartý maq­satynda olar meken­deıtin areal­darda taza tuqymdy asyl tu­qymdy bal aralaryn ósirýmen jáne ótkizýmen júıeli túrde aına­ly­satyn omartashylardy mem­le­ket­tik qoldaý sharalarymen qam­týǵa erekshe nazar aýdarylýy qajet.

Maral sharýashylyǵy

Elimizdegi maral (buǵy) sharýashylyǵy da asa mańyzdy salanyń biri bolyp otyr. Maral sharýashylyǵynyń negizin panty quraıdy, onyń shıkizat retinde qundylyǵymen qatar, taǵamdyq qospalar retinde ult densaýlyǵy úshin mańyzdy ekenine daý joq.

Statıstıkaǵa sáıkes, elimiz­de 1990 jyly 15 myń maral ósirilse, búginde olar­dyń sany eki esege kemigen. Buǵan qara­mas­tan, Shyǵys Qazaqstanmen qosa, Almaty, Aqmola, Aqtóbe, Qaraǵan­dy, Mańǵystaý oblystarynda 25 maral sharýashylyǵy, 8 ań­shy­l­yq sharýashylyǵy jáne 40-tan asa pantymen saýyq­tyrý ortalyqtarymen qatar, t­ýrıs­tik qyzmetterdiń de kólemi artýda. Bul derekter salany odan ári damytýdyń, maral sharýa­shylyǵynyń ónimderin qaıta óńdeýdi keńeıtýdiń bolashaǵy men qajettiligin dáleldeıdi.

Alaıda bul sala ony júrgizý­diń kúrdeliligine jáne qarjylaı tıim­dili­giniń tómendigine baılanysty múshkil jaǵdaıda, bıznes úshin tartymsyz bolyp otyr. Bú­gingi qalyptasyp otyrǵan teris úrdis jalǵasatyn bolsa, Qazaq­stannyń endemıgi – maraldardyń joıylyp ketý qaýpi bar.

Maral ósirýshileriniń negiz­gi problemalary – álemdik na­ryq­­taǵy baǵanyń tómendigi, se­lek­sııa­lyq-asyldandyrý ju­mystarynyń álsizdigi jáne panty ónimderin ótkizý naryǵynyń damýdan kenje qalǵany. Saldarynan barlyq maral sharýashylyqtarynyń tıimdi­ligi tómen, olardyń otandyq asyl tuqymdy sharýashylyq­tar­dan, ja­qyn jáne alys shetelderden asyl tuqymdy ónim satyp alý­ǵa, sonymen qatar materıaldyq-tehnıkalyq bazalaryn damytýǵa múmkindikteri de shekteýli. Qazirgi ýaqytta bul mańyzdy sala jekelegen bız­nes ókilderiniń qarjylyq qol­daýynyń arqasynda jumys is­teýde, jaǵdaıy turaqsyz jáne damý keleshegi bulyńǵyr.

Mamandardyń esebi boıynsha, maral­dyń bir basyn kútip-baǵý shyǵystary jylyna 280 myń teńgeni quraıdy, bul – pantany eksportqa satýdan túsken kiristen eki ese joǵary. Sondyqtan da bız­nes túri retinde salanyń kele­she­gi buldyr, oǵan tek sońǵy on jylda Katonqaraǵaı aýdanynda maral sanynyń 51 paıyzǵa kemi­geni aıqyn dálel. Sondaı-aq sapa­lyq kórsetkishter tómendep, uzaq jyldar qalyptasqan bul kásipti júrgizýdiń aǵa býyn­nan mura bolyp qalǵan oń tájirı­besi joıylýy­men qatar, bilikti mamandardyń tapshylyǵy jıi baıqalyp otyr. Máseleni zerdeleý barysynda anyqtalǵandaı, respýblıkalyq palata jáne aýyl sharýashylyǵy taýar óndirý­shi­leri saladaǵy problemalar týraly Aýyl sharýashylyǵy mı­nıstr­ligine usynystar berip, to­lyq negizdemeler jasalǵa­nymen, qabyldanǵan sharalar aıtar­lyqtaı ózgeris ákele qoıǵan joq.

Aıtylǵandardyń negizinde kelesi prob­­­lemalardy sheshý joldary usynylady:

Birinshi, maral (buǵy) sharýa­shy­lyǵy salasyndaǵy qalyp­tas­qan kúrdeli jaǵdaıdy sheshý maq­satyn­da «Asyl tuqymdy» mal sha­rýa­shylyǵyn damytýdy, mal sha­rýa­shylyǵynyń ónimdiligin jáne ónim sapasyn arttyrýdy sýb­­sı­dııalaý qaǵıdalaryna óz­ge­ris engizý arqyly maraldardyń (bu­­ǵy­l­ar­dyń) analyq basymen selek­­­sııa­lyq jáne asyl tuqym­dyq jumys júrgizý baǵyty bo­ıyn­­sha normatıvteri qazirgi 10 myń teńge­den 40-50 myń teńgege deıin kóterý;

Ekinshi, ınvestısııalyq salymdar kezinde shyǵystardyń bir bóligin óteýdi sýbsıdııalaý qaǵıdattaryna:

- Maral qorshaýlaryn salý jáne (nemese) qoldanystaǵylaryn keńeıtý;

- Pantalyq prosedýralar qyz­metin kórsetý obektilerin, pan­talyq ónimdi qaıta óńdeý sehtaryn qurý jáne (nemese) keńeıtý;

- Maraldardy (buǵylardy) qoldan uryqtandyrýdyń asyl tuqymdyq ortalyqtaryn qurý – baǵyttary boıynsha jańa pas­porttar engizý.

Úshinshi, otandyq jáne shetel­dik seleksııa esebinen asyl tuqym­dy analyq nemese múıizdi maraldardy satyp alýdy sýbsıdııalaýdy túbegeıli sheshý.

Tórtinshi, jańa aýyl sharýa­shylyǵy tehnıkalaryn satyp alý men asyl tuqymdy mal basy úshin azyq qunyn arzandatýdy qarastyrý.

Bul usynystardyń sheshimi tabylsa salany qarqyndy damytýǵa serpin bergen bolar edi.

Omarta jáne maral (buǵy) sha­rýa­shylyqtary ulttyq báse­ke­ge qabiletti tabıǵı artyq­shy­­­ly­ǵy­myz sanalatyn orga­nı­­­ka­lyq aýyl sharýashylyǵy ónim­derin ón­dirýde mańyzy zor. Bul maqsatta qol­danystaǵy mem­le­­kettik baǵdar­lama­lar jáne «Aýyl – el besigi» ar­naıy jobasy sheń­berinde pár­mendi is-sharalar úılesim tapsa, baǵ­dar­lamalardan tys qalǵan, damý áleýeti tómen shalǵaı aýyldardyń, ási­rese shekara boıynda ornalasqan sha­ǵyn eldi meken halqynyń ál-aý­qa­tyn arttyrýǵa serpin bereri sózsiz.

Sonymen qatar Memleket bas­shy­sy­nyń qoıyp otyrǵan 1 mln aýyl turǵyn­dary­nyń taby­syn tu­raqty túrde kóterý, jeke qosalqy sharýashylyqtardy qoldaý men aýyldaǵy kooperasııany damytý ar­qy­ly nátıjeli jumyspen qam­tý jónin­degi tap­syrmalary aıa­synda ondaǵan myń jańa ju­mys oryndaryn ashýǵa zor múm­kin­dik beredi dep sanaımyn. Osy aı­tyl­­ǵan­dardyń negizinde, bul sala­lar­dyń áleý­mettik-eko­no­mıka­lyq, ekologııalyq ma­ńyz­­dyly­ǵy men áleýetin eskere otyryp, olar­­dyń damýy Prezı­denti­miz­diń tap­syr­ma­sy­men ázir­lenip jat­qan Ag­roóner­kásip keshe­nin damy­týdyń 2022-2026 jyldarǵa arnal­­ǵan Ult­­tyq jobasy sheń­berinde mem­le­­ket­tik qoldaý shara­larymen qam­­­tylýy qajet. Ol úshin Aýyl sha­­rýa­­shy­lyǵy mı­nıstr­ligi, basqa mem­­le­kettik organdarmen birle­sip, tıimdi is-sharalardy júzege asyrýy tıis.

Dúısenǵazy MÝSIN,

 Parlament Senatynyń depýtaty