Asqaraly Alataýdyń baýyryna suǵynyp jatqan Túrgen atty aýyl bar. Almaty oblysynyń Eńbekshiqazaq aýdanynyń aýmaǵynda ǵoı. Jetisýdaǵy tumsa tabıǵat dál osy mekenge kelgende shynaıy kórkemdik pen erekshelikke baryn salǵan sııaqty. О́ıtkeni, aınalasyn taý qorshaǵan ólkede saf aýa, janýarlar álemi men ósimdikter dúnıesiniń basy qosylyp, bir úılesim taýyp turǵandaı áserge bóleıdi, dep habarlaıdy Egemen.kz.
Osy aýyldyń irgesinen aýmaqtaǵy iri taý shatqaly shyǵady. Ile Alataýynyń teriskeı bókterinen bastalyp 49 shaqyrymǵa sozylatyn Túrgen shatqaly Sarytaý jotasyna deıin sozylyp jatady eken. Ary qaraı Asy ústirtine jalǵasady deıdi derekter. Shatqaldan bastaý alatyn Teriskensý ózeni de aımaqtyń injý alqasyndaı. Qorshaǵan ortaǵa kórik beredi. Ári taý ózenderiniń ishindegi arnasy tereń ózenniń bir osy Teriskensý eken. Sýdyń tuńǵuıyk túbi 1 jarym metrge deıin jetedi-mys.
Túrgen shatqaly tumsa tabıǵı meken ǵana emes, qorshaǵan ortanyń sulýlyǵyna qushtar jandardyń ańsary aýyp turatyn týrızmniń ortalyǵyna da aınalyp keledi. Almaty qalasynan 90 shaqyrym qashyqtyqta jatqanyna qaramastan taý arasyna kelýshiler qatary sıremeıdi eken. Ásirese, demalys kúnderi bul mańǵa aǵylǵan adam qarasy kóp bolady. О́ıtkeni, ǵajaıyp tabıǵattyń birneshe keremeti osy shatqaldan tabylady. Munda alǵash kelgende ystyq sý atqylaǵan bulaq pen tastan qulap aqqan sarqyrama aldyńnan qarsy alsa, ishkerleı engen saıy qylqan japyraqty aǵash shoǵyry men ushar basyn qar kómgen taý shyńdary yntyqtaryp ala jóneledi...
Túrgendegi tabıǵı sarqyramanyń ishindegi eleýlisi – Aıýly dep atalady eken. Jaqpar tastan qulap túsken taý sýy 30 metrlik bıiktikten yldılap aǵyp, etektegi ózen arnasyna qosylyp jatyr. Al osyndaǵy Bozgúl atty taǵy bir tańdaı qaqtyrar sarqyrama jartasty tesip shyǵyp, kádimgi týnnelden ótken júrdek poıyz sııaqty aryndap aǵyp ótedi. Jalpy, bul sarqyramalardyń deni bastaýyn Ile Alataýynyń muzdyqtarynan alatyn Shyń Túrgen men Kishi Túrgen ózenderiniń túıisken tusyna jınalyp, yldılaı kele Túrgen ózeniniń arnasynda toǵysady. Qaptaldas aǵyp jatqan Terskensý ózeni de tarmaqtalyp baryp, Túrgenmen túıisedi. Dál osy Teriskensý ózeninde balyq etine jerik qaýym altynǵa baǵalaıtyn baqtaq balyǵy ósiriledi. Iаǵnı, mundaǵy forel sharýashylyynyń ónimi suranysqa ıe.
Túrgen shatqalynyń ósimdik álemi de óte baı. Taý arasynda qurǵaqshylyqqa tózimdi Semenov úıeńkisi, Mýshketov túıesińiri sııaqty sırek kezdesetin aǵash túrleri ósedi. Jabaıy órik aǵashy men Sıvers almasynyń túpteri de jetkilikti. Al qaıyń men terek, shyrshanyń kóptigi kóz súrindiredi. Shatqaldyń tabıǵı ereksheliginiń biri – butaly ósimdikterdi jıi ushyratasyz. Aq basqan saıyn qaraqat, bóriqaraqat, tańqýraı, búldirgen, qoı búldirgen, ıtmuryn shoǵyryn kóresiz. Árıne, mundaı tumsa óńirde ań-qustyń da alýyn túri bolýy zańdy. Shatqal ishin qoıan, borsyq, tıyn, qaban, taýeshki, qasqyr, aıý mekendeıtini sózsiz. Ýly jylandardyń da túri kóptep kezdesedi eken.
Aıtpaqshy, biz buǵan deıin shatqal aýyzynda qonys tepken Túrgen aýylynda bertinge deıin qazaq mektebiniń bolmaǵandyǵyn jazǵan edik. Sonda ejelden qazaqtardyń ataqonysy bolǵan mekende ult tilindegi oqý oryny bolmaýynyń sebepterin aıtyp, bul máseleniń Táýelsizdiktiń alǵashqy jyldarynda ǵana sheshilgenine toqtalǵanbyz. Iаǵnı, Túrgen aýylynyń aýmaǵy sol tusta kommýnıstik partııa júıesiniń erekshe nazarynda bolyp, úlken basshylardyń jeke demalys aýmaǵyna aınalǵany buǵan sebep bolǵan eken. Demek, Túrgenniń týrıstik áleýeti artyp, álemniń qydyrympaz jurtynyń nazaryndaǵy tumsa mekenge aınalý múmkindigi áli de joǵary. Qazirdiń ózinde Jetisýdaǵy tıisti sala qyzmetkerleriniń qarqyndy jumysynyń nátıjesi oń jemisin berip otyr. Nátıjesinde, tańdaı qaqtyrǵan Túrgen shatqalyna kelýshiler legi jyl saıyn artyp keledi.
Jalpy, Eńbekshiqazaq aýdany boıynsha taý týrızmin damytýǵa negiz de, múmkindik te bar. Buǵan Ile Alataýy ulttyq tabıǵat qoryǵy aýmaǵyndaǵy jumystardyń qarqyn alǵanyn qossańyz, jalǵyz Túrgen shatqalynyń ǵana emes, tutas aýdannyń týrıstik áleýeti artqany baıqalady. Máselen, byltyr jaz maýsymynda aýmaqtaǵy tabıǵı demalys oryndaryna 33 586 saıahatshy kelip demalǵan eken. Olarǵa kórsetilgen qyzmettiń qarjylaı quny 47 mln teńgeden asqan. Demek, tabıǵattyń ózi qolmen qoıǵandaı etip kórsetip bergen týrıstik baǵyttardy odan ári damytý arqyly ekonomıkalyq tabysqa da qol jetkizýge ábden bolady degen sóz. Búginde Eńbekshiqazaq aýdany boıynsha týrısterge qyzmet kórsetetin 8 otel, 1 qonaq úı, 3 demalys úıi men 3 saýyqtyrý lageri bar. Buǵan qosa eki ańshylar úıi men taǵy eki demalys aılaǵynan kisi qarasy úzilmeıdi eken. Endigi maqsat Túrgen shatqaly sııaqty tabıǵat tańǵajaıybyn kózdiń qarashyǵyndaı saqtaı otyryp, týrızmniń damýyna da jaǵdaı jasaý bolyp otyr.